Barcha maqolalar
Янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш
Тадқиқот объектлари: Ўзбекистон-6, Хитой ипак қурти дурагай пиллалари, улардан чувиб олинган 2,33 ва 3,23 тексдаги хом ипак, ҳамда янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак ипи.
Ишнинг мақсади: Янги структурали ўрилган жаррохдик ипак ипларининг ишлаб чиқариш технологиясини яратиш ва хусусиятларини тадкиқ этиш.
Тадқиқот услуби: иш назарий ва амалий тадқиқотлардан ташкил топтан. Иплар хусусиятлари замонавий услубиятлар асосида ТТЕСИ қошидаги «CENTEXUZ» сертификатлаш марказининг замонавий синов ускуналарида лаборатория шароитида тадкиқ килинган.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилнги: Таббий ипакдан ўрилган жаррохдик иплари ишлаб чиқариш усули ва технологияси яратилди, унинг хусусиятлари аниқланди. Хом ипакни қўшиб эшишдаги бурам сонини ортиши билан, унинг каттиқлиги ҳам ортиб борди; пиллаларни қўшимча саралаш орқали “А” синфга мансуб хом ипак чувиб олинди ва физик-механик хусусиятлари назоратга нисбатан юқори бўлди.
Ўриш усулида жарроҳлик ипи ишлаб чикариш жараёнида ўтимлар сони эшиш усулига нисбатан 3 тага қисқарди. Ўрилган хирургик иплар учун хом ипак тайёрлаш усули IAP №0407820 ракамли ЎзР патенти олинди.
Амалий ахамияти: Мазкур ишда янги структурали ўрилган жарроҳлик ипларини ишлаб чиқаришнинг технологияси яратилган. Ипларни тайёрлашда охирги жараёнда иплар эшилмасдан ўрилиши, жарроҳликда қўлланилганда иплардаги бурамларни силжиши ҳолати юз бермайди ва танани жароҳатлаш холлари истисно бўлади. Янги технологияни ишлаб чикаришга жорий этиш, жарроҳликда қўлланиладиган ипак ипларини ассортиментный кенгайтиради, корхона самарадорлигини оширади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: Янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак иплари Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази жарроҳлик бўлимларида ва “XON TEKSTIL” МЧЖ боғич ишлаб чиқариш цехларида амалиётга жорий килинган. Олиб борилган тадкиқотларни амалда қўллашдан кутилаётган иктисодий самарадорлик 4300 минг сўмни ташкил қилади.
Қўлланиш сохаси: тиббиёт муассасалари жарроҳлик бўлимларида ва ипакни қайта ишлаш корхоналарида.
Янги синтез қилинган суперпластификатор таркибини цемент тоши дтт нинг эгри чизиқлари таьсирини тадқиқ қилиш
Тақдим этилаётган мақолада маҳаллий чиқинди ҳом ашё пиролиз мойи асосида синтез қилинган суперпластификатор қўшимчасини Цемент тоши ДТТ нинг эгри чизиқлари ўрганилган. Оптимал таркибда суперпластификатор цемент қорищмасига (бетон қорищмасига) қўшилганда қоришманинг харакатланувчанлик хоссасига таьсири натижасида қўшиладиган сув миқдори 15-20% га камайган хамда мустахкамлик 15-20% га ошган. Шунингдек мақолада суперпластификатор таьсирида иқтисодий самарани ощганлиги тўғрисида маьлумотлар келтирилган.
Янги олигомер антиоксидант ва коррозия ингибиторларини маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ҳозирги вақтда жаҳоннинг кимё ва нефть-кимё саноати ривожланган мамлакатларида металлар коррозияси натижасида етказиладиган зарар ишлаб чиқариладиган металлар йиллик микдорининг 20 фоизини ташкил килади. Ишлаб чиқаришни янада кенгайтириш режалари ва ишлаб чиқарувчи ташкилотларнинг модернизация қилинишида ўз-ўзидан полимер материаллари ва металларнинг хизмат қилиш доирасини ошириш муаммоси келиб чикмоқда1.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейинги йилларда қишлоқ хўжалигида, маиший хизмат ва ишлаб чиқаришда ишлатилувчи металл трубаларни коррозиядан асраш бўйича кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли ингибиторлар ишлаб чиқариш, уларни коррозияга карши курашишда ва полимер материалларининг эксплуатацией даврини узайтиришда қўллашда муайян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда ингибиторларни ишлаб чиқаришда хозирги кунда асосий хом ашё сифатида пиридин асослари, қуйи ва юқори молекулали бирикмаларнинг аминлари ва оксиаминлари, синтетик ёғ кислоталари, юкори молекулали спиртлар, хинолин асослари, имидозолинлар, тиомочевина ва уротропин хосилалари, фосфор тутган бирикмалар хамда синтетик каучук ишлаб чикаришда ҳосил бўлган кўшимча махсулотлар, коксокимё ва нефт кимё маҳсулотлари ишлатилади. Шу мақсадда ингибитор ва антиоксидантларнинг янги турларини яратиш бўйича кўпгина илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Қўлланилаётган ингибиторларга бўлган талабнинг ўсиб бориши, етакчи технологияларга асосланган универсал ингибиторларни яратиш мақсадга мувофиқлигини кўрсатади. Келтирилган муаммоларни хал килишда янги хомашёлар ва нанотехнологиялар асосида талаб этилган хусусиятларга эга бўлган олигомер таркибли ингибиторларни олиш технологиясини яратиш ва ишлаб чикариш долзарб муаммолардан хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисидаги» ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «Кимё саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги карорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг макса ди таркибида азот, фосфор ва олтингугурт тутган олигомерлардан куп функцияли антиоксидантлар, коррозия ингибиторлари олиш технологияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
госсиполнинг олигомер таркибли ҳосилалари, полиметиленди(тио)-амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар олигомерлари ва диметилтерефталатнинг полиэтиленполиамин билан олиго-мерлари асосидаги органик кимёвий кўшимчаларнинг физик-кимёвий хосса-лари ва тузилиши аникланган;
олинган N-, S- ва Р-сақловчи олигомер ингибиторларининг полимер материаллар ва металл маҳсулотларининг физик-кимёвий ва механик хоссаларига таъсири аниқланган;
госсипол асосида синтез килинган олигомерли антиоксидантларнинг эффективлиги фенол асосидаги ишлаб чикаришда кенг кўлланиладиган антиоксидантлар билан тақкосланган ва уларнинг сифат ва микдор таъсири ва кимёвий боғлардаги фарқлари асосланган;
олинган олигомер таркибли коррозия ингибиторларининг металларда хлорид ва сульфид кислота муҳитларидаги ингибирлаш хоссалари аникланган;
металларни коррозиядан химояловчи олигомер таркибли коррозия ингибиторларини хамда полимерлар баркарорлигини ошириш учун антиоксидант махсулотларини олиш технологиялари яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Госсиполнинг эпихлоргидрин ва аллилтутган бирикмалар билан реагентларининг хар хил шароит ва нисбатларда олигомер антиоксидантлар олиш усуллари тавсия этилди.
2. Таркибида N-, S-, Р-тутган полифункционал олигомер
антиоксидантлар ва коррозия ингибиторлари тавсия килинди ва улар асосида госсиполнинг олигомерли ҳосилалари, полиметиленди(тио)амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар асосидаги олигомерлар, диметилтерефталат билан полиэтиленполиамин олигомерлари олинди.
3. ИҚ-спектри, масс-хроматография, дифференциал-термик ва бошқа анализ усуллари асосида олигомер антиоксидантларнинг полиэтилен деструкциясида ингибирлаш активлиги ўрганилиб, улар полимерларнинг термооксидланишини тўхтатишини ва самарадорлиги бўйича амалиётда қўлланиладиган «Ирганокс-1010» ўрнига тавсия килинди.
4. Стабилизацияланмаган ва стабилизацияланган ҚЗПЭ ни хар хил босимдаги молекуляр кислородни ютиш кинетикаси ўрганилиб, пероксид ва гидропероксидлар ҳосил бўлишига карамай олигомерли антиоксидантлар полимер композицияларида деструкция жараёнини тўхтатиш имконини беради.
5. Госсипол асосидаги олигомер антиоксидантлар СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 резина коришмаларида антиоксидантлик хосаларини намоён килиши натижасида Ирганоск-1010 антиоксиданта ўрнига ишлатишга тавсия килинди.
6. Олигомер стабилизаторларнинг аралашмалари СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 каучукларига кўшилганда, уларнинг аралашмаларида синергизм ҳодисаси кузатилиб индивидуал стабилизатор самарадорлигидан 2,4-3 маротаба баланд бўлиши билан изоҳланади.
7. Олиб борилган тажрибалар асосида олигомер коррозия ингибиторларининг ингибирлаш қобилиятини баҳолаш ўрганилганда, уларнинг коррозиядан ҳимоялаш самарадорлиги 98-99% эканлиги кўрсатилиб, минераллаштирилган муҳитда ИК-4 ва ИК-5 ингибиторлари, кислотали муҳитда эса ИК-3 ингибиторларини ишлатишга тавсия этилди.
8. Изланишлар натижасида олигомер антиоксидантлар ва коррозия ингибиторларини олиш технологияси таклиф этилди.
Янги авлод суперпластификатори қўлланилиб олинган ноавтоклав кўпикбетоннинг хусусиятлари хақид
Мақолада кўпикбетон таркибига минерал микротўлдиргич сифатида киритилган “Ўзметкомбинат” АЖнинг микрокремнезёми ва поликарбоксилатли суперпластификтор «VESTA HPR 801» миқдорининг кўпикбетон қоришмасининг физик-механик хоссаларига таъсирини ўрганиш бўйича ўтказилган экспериментал тадқиқотларнинг натижалари келтирилган. Кўпикбетон таркибидаги микрокремнезёмнинг ортиб бориши билан материалнинг сиқилишга мустахкамлиги дастлаб камайиб бориши ва маълум даражага етганидан сўнг кескин эса ортиши аниқланди ва шунга мос равишда регрессия тенгламасини тахлил қилиш йўли билан кўпикбетоннинг оптимал миқдордаги рецептура кўрсаткичлари асослаб берилди.
Ядроли синфлаштириш усули билан маълумотларни тузилмали таҳлил қилишда минимаксли ёндашув
Таянч сўзлар: маълумотларни структурали таҳлили, якинлик монотон функцияси, ядроли синфлаш, тасвирларни сегментлаш, оқсил кетма-кетликларини тўпламли текислаш.
Тадқиқод объектлари:яқинлик матрицаси, тасвирлар, графлар.
Ишнинг мақсади:яқинлик монотон функциялари асосида қатламли синфлаш моделини ишлаб чикиш ва тадбиқ қилиш.
Тадқиқод методлари:дискрст математика, маълумотларни лингвистик тахдил килиш, класификациялаш, кластер - таҳлил, тасвирни кайта ишлаш методлари. Яратилган алгоритмлар C++, MATLAB, C# тилларида дастурлаштирилиб қўлланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- якинлик монотон функция зичлиги тушунчаси асосида ядроли синфлашнинг парамстрли модели ишлаб чиқилган;
- ядроли синфлаш методи билан тасвирни сегментлаш масаласи ечилган, унинг эффсктивлиги k-ўртача ва нормаллаштириб киркиб олиш методи билан солиштириб баҳоланган.
- ядроли синфлаш методи билан оқсил кетма-кетликлари тўпламли текислаш процедураси ишлаб чиқилган,унинг эффсктивлиги CLUSTAL ва DIALIGN пакетлари билан киёслаб баҳоланган;
Амалий ахамияти:тадкиқотлар натижасида олинган алгоритмлар ва дастурлар маълумотларни катта массивларини қайта ишлашда, тўпламли текислаш процсдурасида ва тасвирларни ссгментлашда қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:дисссртация иши натижалари Узбекистан Рсспубликаси Соғликни сақлаш вазирлиги Республика тез тиббий ёрдам кўрсатиш илмий марказида холециститларнинг турли кўринишларини компьютсрли диагностика қилишда, шунингдек Владимир давлат унивсрситетининг Муром института ахборот тизимлари кафсдрасида тасвирларни қайта ишлаш масалаларини счишда ва ўқув жараёнида дастурлар мажмуаси кўринишида фойдаланилди. Тадбик этиш самарадорлиги - ижтимоий.
Қўлланиш сохаси: тадқиқот натижалари маълумотларни интелектуал таҳлил қилишда, биология ва тиббиётдаги бошқарув ечимларини қабул қилишни қўллаб кувватлаш тизимларида фойдаланилиши мумкин.
Юқори сейсмик туманларда грунтли тўғонларнинг ядросини лёссимон грунтлардан барпо этиш амалиёти
Юқори самарали аралаш қуюқлаштирувчилар яратиш ва уларни пахта толали матоларга гул босиш технологиясига тадқиқ этиш
Тадқиқот объектлари: пахта толали мато, карбоксиметилкрахмал, синтетик полимсрлар, актив бўсқ.
Ишнинг мақсади: махаллий хом ашёлар асосида юқори самарали аралаш куюқловчилар яратиш ва актив бўёклар учун пахта толали матоларга гул босишда қўлланиладиган чикиндисиз биологик тоза технологиянинг назарий асосларини тадкиқ этиш. Тадқиқот актив бўёқлар билан гул босиш жараёнини такомиллашитириш, технологиями модернизациялаш ва олинадиган матоларнинг сифатини яхшилашга қаратилган.
Тадқиқот методлари: ИҚ-, ЯМР-, УБ спектроскопия, вискозиметрия, электрокинетик потенциометрия, рентгенографик анализ, реология, оптик микроскопия, тегишли ДСлари бўйича матоларнинг интенсивлиги, мустаҳкамлик ва сифат кўрсаткичларини аниклаш каби замонавий назарий ва экспериментал тадқиқот усуллари қўлланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Илк бор пахта толали матоларга актив бўёқлар билан гул босишда қуюқловчи сифатида гуруч крахмалидан олинган карбоксиметилкрахмал, бентонит гилмояси ва сувда эрувчан полиакрилатлар асосида аралаш қуюқловчиларнинг турли таркиблари ишлаб чиқилди. Гуруч крахмалининг этил спирта мухитида монохлорсирка кислотанинг натрийли тузлари билан модификациялаш жараёнига турли факторларнинг таъсири ўрганилган. Олинган карбоксиметилрахмал ва полиакрилатлар асосидаги қуюқловчиларнинг реологик, тиксотроп хоссалари ўрганилган. Полифункционал самарали аралаш куюқловчилар матога гул босиш жараёнида актив бўёклар учун қўлланилган ва карбоксиметилкрахмал таркибига синтетик полимерлар қўшилганда синтетик полимерлар таркибидаги функционал гурухдар карбоксиметилкрахмал таркибидаги гидроксил гурухлар билан ўзаро таъсирлашиб, водород боғланиш ҳосил қилиши ҳисобига гул босиш жараёнлари ва матоларнинг эксплуатацион хоссалари яхшиланиши асослаб берилган. Янги куюқловчилар актив бўёқлар билан матога гул босиш жараёнига бўёқнинг матога сингиши ва матодаги фиксация даражаси юкори бўлиши аникланган.
Амалий ахамияти: қуюқловчилар сифатида таклиф этилган карбоксиметилкрахмал ва синтетик полимерлар билан актив бўёқлар иштирокида пахта толали матоларга гул босишда қўлланилиши аникланди. Берилган аралаш қуюқловчилар чет элдан келтириладиган альгинат, манутекс ва импринтнинг ўрнини боса олиши ва шу билан бирга давлатнинг валюта харажатларини камайтириши аникланди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган қуюқловчилар актив бўёқлар билан пахта толали матога гул босиш жараёнида ОАЖ «Имиджтекстил» тўкимачилик корхонасида тажриба синовлари ўтказилди. Таклиф этилган қуюқловчи ингредиентларнинг тадбиқ этилишидан кутилаётган иқтисодий самарадорлик 1 тонна куюкловчи учун 192750 сўмни ташкил этди (20 август 2009 йил бўйича). Шунингдек, иш жараёнида олинган илмий ва амалий натижалар Тошкент енгил саноати ва тўқимачилик институти «Тўкимачилик материаллари кимёси ва технологияси, коғоз ва дизайни» кафедраси ўкув жараёнига хам тадбик қилинди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: тўқимачилик саноати, экология, таълим.
Юқори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда «7..~да курилган гидроузелларда ҳар Йили кўплаб авариялар содир бўлиб, улардан 35 фоизи сув омборидаг ашлагич иншоотларнинг ишдан чиқиши туфайли тўғон устидан су тиши натижасида содир бўлган1. Тўғонларнинг бундай йирик ҳалока^п аоариялари АҚШ, Франция, Италия, Бразилия, Жанубий Корея ва бошқа давлатларда юз берган. Гидротехника курилиши амалиётида 100 м-дан ортиқ босимли иншоотларда оқим тезлиги 50...60 м/с-га етиши, сув олиб кетувчи туннелларда гидродинамик босимнинг ошиши, кавитацион эрозия ва пастки бьефда ювилишдан химоя қилувчи конструкцияларнинг бузилиши кузатилади. Шу сабабли, юқори босимли гидроузелларни лойихалап! ва қуришда уларни ишончли ва хавфсиз ишлаши, бир пайтнинг ўзида сув олиб кетувчи тракт ичида оқимнинг ортиқча энергиясини сўндириш ва уни кавитацион бузилишдан химоя килишда сув ташлагич иншоотларида бурама оқимларни қўллашга, ҳалокатли тошқин сувларини беталофат ўтказувчи чукур жойлашадиган сув ташлагичларни яратишга алоҳида эътибор каратилмокда.
Ўзбекистонда ирригация мақсадлари учун сув омборларидан фойдаланиш ва реконструкция қилишга оид тадбирларни самарали ташкил этиш бўйича кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, 2013-2017 йилларда 40 млн. м3 ҳажмли 8 та сел-сув омборларини қуриш ва реконструкция қилиш2, иншоотларнинг конструкцияларини такомиллаштириш, уларнинг ишончли ва хавфсиз ишлашини таьминлаш, сув ташловчи иншоотларнинг сув ўтказиш қобилияти ва ишлаш тартибларини яхшилаш, самарали фойдаланиш механизмларини ишлаб чиқишни такомиллаштириш.
Дунёда юқори босимли сув омборли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкцияларини, уларни ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини аниқлашга алоҳида аҳамият каратилмокда. Бу борада мақсадли илмий тадқиқодларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги дисперс бурама окимнинг математик моделини ишлаб чиқиш; уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубиятини ишлаб чикиш; хаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг таркалишини хисоблашнинг ЭҲМ дастурини ишлаб чиқиш; сув олиб кетувчи трактда янги
энергия сўндирувчи мосламани ишлаб чиқиш; хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оқим энергиясининг сўнишига бўлган таъсирини аниқлаш, уюрма шахтали сув ташлагичнинг эксплуатацион ишончлилигини баҳолаш усулини ишлаб ЧИҚИШ.
Узбекистан Республикаси Президентининг 1999 йил 24-мартдаги ПФ-2272-сон «Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси хузурида катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш «Давсувхўжаликназорат» давлат инспекция-сини ташкил этиш тўғрисидаги» Фармони, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотлари-нинг хавфсизлиги тўғрисида»ги "Узбекистан Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2004 йил 30 мартдаги 150-сон «Тошкент ирригация ва мелиорация институтини ташкил этиш тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади шахта оркали жадал ҳаво тортиб ишлайдиган тангенциал айлантирувчи мосламали уюрма сув ташлагичлар конструкцияси, хисоблаш асосларини такомиллаштириш, уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини бахолаш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубияти ишлаб чиқилган;
тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама оқимнинг гидравлик қаршиликлари аникланган;
сув олиб кетувчи трактда янги энергия сўндирувчи мослама ишлаб чиқилган;
хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оким энергиясининг сўнишига бўлган таъсири асосланган;
уюрма шахтали сув ташлагичнинг бузилмасдан ишлашини авария сценарияси тузилган хамда эксплуатацион ишончлилигини бахолаш усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Юкори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги хаво аралашган бурама окимнинг математик модели ишлаб чиқилган. Ҳаракат тенгламаси Фруд, Эйлер ва Рейнольдс сонлари ўхшашлик мезонлари асосида шакллантирилган бўлиб, бу хол олинган натижаларда иншоот ва ундаги оқим параметрларини кенг доирада аниқлашга ва лойихалашга имкон беради.
2. Бурама оқимларда ўқий uz ва тангенциал ио тезликлар туннелнинг 0,2 г... 0,3 г радиусларида максимумга етиши, унинг ўқи томонга катта ва девори томонига кичик градиент билан сўниши аниқланди. Бурама окимлардаги босим ва солиштирма энергия киймати эса туннел марказий ўқи ёнидаги зонада вакуумга кадар камаяди, унинг деворигача марказдан кочма тезланишга тенг градиент билан ошиб боради, бунда туннел девори ёнларида кавитация ривожланишининг олдини олувчи ортикча босим ҳосил бўлиши аниқланди.
3. Уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик ҳисоблаш услубияти такомиллаштирилди. Ишлаб чикилган ЭҲМ учун дастур (DGU 03451, DGU 03452) уюрма сув ташлагичларни лойиҳалаштиришда фойдаланиш учун тавсия қилинади. Бу дастур оқим структурасини тез ва етарлича аниқ тахдил қилишга ва юқори босимли уюрма сув ташлагичларнинг гидравлик характеристикаларини аниқлашга, жумладан туннел девори ёнидаги кавитацион шароитни баҳолашга ва гидравлик йўқолишларни аниқлашга имкон беради.
4. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароити учун тангенциал айлантирувчи мосламада 31^-45%, сув олиб кетувчи трактда 39-45%, биргаликда айлантирувчи мослама- сув олиб кетувчи трактда эса 70-90% энергия сўниши аниқланди.
5. Ҳаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг тарқалиш конуниятлари, тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама окимнинг гидравлик каршиликлари аниқланди. Бунда, тангенциал айлантирувчи мосламадаги гидравлик қаршиликнинг ошиши кузатилади, ^З.у нинг ўзгариши оралиги 0,42 дан 0,6 гача ташкил килади. Сув олиб кетувчи трактда эса шахтадан хаво тортилишининг ошиши билан бурама окимдаги гидравлик каршилик ошади, мос равишда энергия сўнишининг жадаллашиши аникланди.
6. Сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси ишлаб чиқилиб, конфузор параметрлари қуйидагича кабул қилинган: вертикал бўйича конуслилик бурчаги а=5,470, планда а=2,740, конфузор узунлиги /=3,85t/„, (t/,„ - шахта диаметри) (№ FAP 01104).
7. Тангенциал, ўқий тезликлар хамда босим ва солиштирма энергия назарий хисоблари лаборатория мосламасида тадкиқот қилинган бурама оким экспериментал профиллари билан тақкосланиб текширилган. Тажриба ва назарий йўллар билан хисобланган бурама окимнинг параметрлари мослиги белгиланди.
8. Бурама окимли сув ташлагич турини танлаш гидроузел конкрет шароитига ва талаб қилинадиган оқимнинг ортиқча кинетик энергиясини сўндириш даражасига боглик. Яратилган сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси унинг узунлиги нисбатан кичик 20...30 <l/d< 50...60 ва кўндаланг кесими шакли айлана, такасимон ёки тогорасимон шаклларда бўлганда кўлланилади.
9. Сув ташлагич иншоотлар аварияси статистикаси таҳлили хамда эхтимоллик ва детерминистик ҳисоблаш усулларидан фойдаланган холда иншоот алоҳида элементларининг ишлашини эътиборга олиш асосида шахтали ва уюрма сув ташлагичлар ишончлилигини бахолашнинг якинлашган усули ишлаб чиқилди.
10. Тўполанг сув омбори курилишида таклиф килинган вариантда капитал маблагларнинг 40 фоиздан ортик тежалишига эришилган. Бунда йиллик иқтисодий самарадорлик 6,5 млрд, сўмни ташкил килади (2015 йилдаги баҳоланиш бўйича).
Юк вагонлари ғилдиракларини тиклаш технологияси ва материалини уларнинг кучланганлик-деформацион ҳолатини инобатга олинган ишланмаси ва асосланиши
Тадқиқот объектлари: автоматик кўпэлектродли эритиб қоплаш оилан юк вагони яхлит юмалатилган ғилдирагининг емирилган юмалаш айланаси ва гребенини тиклаш жараёни.
Ишнинг мақсади: юк вагонларининг яхлит юмалатилган ғилдираклари юмалаш юзаларини тиклаш усулини уларнинг кучланганлик-деформацион ҳолатини инобатга олиб асосланишини ишлаб чикиш.
Тадқиқот методлари: математик, сонли анализ методи, кучланганлик-деформацион ҳолатини тажрибали текшируви, металлографик текширувлар, мустаҳкамлигини ўлчаш.
Олинган натижалар ва уларни янгнлиги: ғилдирак материалини структураси ва хусусиятларини аниқловчи кучланганлик-деформацион ҳолатининг вужудга келиш конуниятлари ўрганилган.
Ғилдирак юмалаш юзасини кўпэлектродли эритиб қоплаш жараёнида кучланганлик-деформацион ҳолатини текшириш методикаси биринчи марта ишлаб чикилган.
Ғилдирак материали мустаҳкамлиги чегарасидан ошадиган максимал вактинчалик кучланишлар, юза қатламларда 500 С ошган температурада ҳосил бўлиши белгиланган. Иссиқ ёриқларни ҳосил бўлиши эҳтимоллиги ҳавфини камайтириш, эритиб қоплаш режимидаги иссиклик кувватини пасайтириш йўли билан амалга ошириш мумкиндир.
Амалий ахамияти: «O’ZTEMIRYO’LMASHTA’MIR» Давлат инспекциясида «Узбекистан темир йўллари» ДАТК тегишли «Йўлрефтранс» ОАЖ таъмирлаш ходимлари учун кўпэлектродли ускунани созлаш ва фойдаланиш бўйича Йўриқнома ишлаб чиқилган ва тасдиқланган.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: ТошТЙМИ пайвандлаш лабораториясида автоматик кўпэлектродли эритиб қоплаш билан бажарилган текширувлар натижаларига кўра, юк вагонлари яхлит юмалатилган 10 дона микдорида тажриба гилдираклари эритиб копланган бўлиб, улардан тўрттаси яримвагон остида тажриба текширувини ўтамокда.
Эритиб копланган ғилдираклар «Ўзбекистон темир йўллари» ДАТК вагон депосида фойдаланиш учун «O’ZTEMIRYO’LMASHTA’MIR» УК га юборилган. Бундан кутилаётган фойда 123,89 млн. сўмни ташкил килади.
Қўлланиш сохаси: харакат таркиби таъмири билан боғлиқ бўлган «Ўзбекистон темир йўллари» ДАТК корхоналари. Илмий-текшириш институтлари ва илмий-ишлаб чиқариш бирлашмалари.
Эфир мойлари асосида чармларни ёғлантириш технологияси, хоссалари ва олиниши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахонда табиий чарм турли сохаларда, жумладан пойабзал, кийим - кечак, атторлик буюмларини ишлаб чикариш, матбаа ва қурилиш тармоқлари учун коплама сифатида кенг миқёсда қўлланилиши ушбу соҳадаги технология ва ишлаб чиқариш воситаларини такомиллаштириш етакчи ўринни эгалламокда. «Турли хилдаги чарм ишлаб чиқариш бўйича кўпгина давлатларда, жумладан Бразилия, АҚШ, Ҳиндистон, Нигерия, Хитой, Россия ҳамда Ўзбекистонда катта аҳамият берилмокда»1. Бу йўналишда тайёр чарм сифатини яхшилаш ва таннархини камайтиришга қаратилган тадқикотлар кўлами ортиб бориши табиий чарм ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида тайёр махсулот сифатига салбий таъсир кўрсатувчи омилларни ўрганиш ва уларни бартараф килиш, уни ишлаб чикариш харажатларини камайтирувчи ресурстежамкор технологияларни яратиш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Жахонда тайёр чарм сифатига сезиларли таъсир кўрсатувчи ёғлантириш жараёнида комплекс хусусиятга эга бўлган ёғловчи моддаларни қўллаб, ёғлантириш технологиясини ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Бу борада, жумладан табиий ёглар кимматбаҳо озиқ-овқат маҳсулоти бўлганлиги учун улардан технологик мақсадларда фойдаланмаслик, чарм саноатининг атроф-муҳитга келтирадиган зарарини имкон юзасидан камайтириш ва чикиндисиз технология яратиш, табиий ёғ ва мойларнинг технологик хоссаларидан колишмайдиган, арзон ва сифатли янги ёғловчи моддалар асосида ёғлантириш технологиясини ишлаб чикиш ва мазкур соҳани такомиллаштиришга каратилган тадкиқотлар олиб бориш муҳим вазифалардан бири хисобланмокда.
Ҳозирги кунда республикамизда, аҳолининг сифатли чарм пойабзал маҳсулотларига бўлган талабларидан келиб чиқиб, тармок корхоналарида импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ишлаб чиқаришга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу йўналишда, карийб 770 та ишлаб чикариш корхоналари томонидан, тери хом ашёлари кайта ишланиб, улардан пойабзал ва уларнинг тагликлари, чарм-атторлик маҳсулотлари ишлаб чикарувчи корхоналар фаолияти йўлга кўйилди. Шулар билан бир қаторда, ракобатбардош чарм махсулоти ишлаб чикаришда фойдали технологик хусусиятга эта бўлган, таннархи паст, экологик муаммоларни бартараф эта олувчи ҳамда чарм махсулотлари сифат кўрсаткичларини оширувчи, юкори сифатли кимёвий материаллар ва технологияларни қўллаш, сарфланаётган моддий ва энергетик харажатларни камайтиришни таъминлайдиган энергиятежамкор технологияларни яратиш ва такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... махаллий хомашё ресурсларини чукур қайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр махсулот ишлаб чикаришни жадал ривожлантириш»2 вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда табиий чарм ишлаб чикариш учун маҳаллий ёғловчи моддалар асосида ёғлантиришнинг самарали технологиясини ишлаб чикишга йўналтирилган илмий ва амалий тадқиқотларни амалга ошириш мухим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2016 йил 15 сентябрдаги ПҚ-2592-сон «2016-2020 йилларда чарм-пойабзал саноатини ривожлантириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги карори, Вазирлар Махкамасининг 2014 йил 8 январдаги 5-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтириш бўйича қўшимча чора тадбирлар тўғрисида»ги карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади қўшимча ва иккиламчи маҳсулотлардан эфир мойи олиш, олинган эфир мойи хоссаларини аниқлаш ва чармни ёғлантириш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотларнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
чармни ёғлантириш самарасини оширувчи, моғорлашга карши ингибирлаш натижасида чармни инновацион ёғлантириш усули яратилган;
модел намуна сифатида изоамил спирта ва олеин кислотаси ҳамда катализатор иштирокида сульфат кислотасидан фойдаланилган ҳолда, этерификация реакциялари орқали янги эфир мойи олинган ва унинг асосий хоссалари аникланган;
саноат иккиламчи ва кўшимча маҳсулотлари ҳисобланган дистилланган ёғ кислоталари ва сивуш мойи асосида чармни ёғлантириш учун янги ёғловчи модда-эфир мойи синтез қилиниб, эфир мойи олиш технологиясининг асосий параметрлари ишлаб чиқилган;
саноат иккиламчи ва кўшимча маҳсулотлари хисобланган дистилланган ёг кислоталари ва сивуш мойидан синтез килинган эфир мойи асосида чармни ёглантириш учун ёгловчи таркиб олинган;
эфир мойи асосидаги махаллий ёгловчи таркибни чармни ёглантириш жараёнида қўллаш орқали эксплуатацион хоссалари яхшиланган чарм ишлаб чиқилган.
Хулоса
Эфир мойлари асосида чармларни ёглантириш технологияси, хоссалари ва олиниши бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Олеин кислота ва изоамил спиртидан этерификация реакциялари асосида эфир мойи синтез қилинди. Этерификация реакцияларида катализаторнинг қўлланилиши эфир мойининг чикишига сезиларли таъсир кўрсатиши аниқланди.
2. Дистилланган ёг кислоталари ва сивуш мойи асосида эфир мойи олиш технологияси ишлаб чикилди хамда унинг асосий хоссалари аниқланди. Бу маҳаллий саноат иккиламчи ва қўшимча маҳсулотлардан янги ёгловчи модда олишга хизмат килади.
3. Эфир мойи асосида ёгловчи композиция ишлаб чикилди ва уни ёгловчи таркибда кўллаш ёглантириш жараёнининг бир маромда кечишига имкон яратди.
4. Эфир мойининг ёгловчи таркибга киритилиши бир жинсли ёгловчи композиция олишга хамда унинг чарм таркибига осон сингиши натижасида дерма толалари билан мустаҳкам бог ҳосил килишга ва бу орқали юқори мустаҳкамлик хоссаларига эга бўлган чарм олишга имкон яратди.
5. Табиий чармни эфир мойи асосида босқичли ёглантириш технологияси ишлаб чикилди, яъни ошлаш, ошга тўйинтириш ва ёглантириш жараёнларига, бошланғич компонентлар нисбатига боғлиқ ҳолда эфир мойи киритилди ва бу ёгловчи моддаларнинг дермага текис тақсимланишига имкон берди.
6. Ёғ кислоталари асосидаги олинган ёғловчи композициянинг булғори чармнинг ички структурасига таксимланиши, қўлланилган ёғловчи моддаларнинг мослашувчанлиги ҳамда уларнинг хром чармларини капилляр - ғоваклик структурасига адсорбцияланиши тадқиқ қилинди.
7. Чармни ёғлантиришнинг моғорлашга қарши янги усули ингибирлаш асосида ишлаб чиқилган бўлиб, бунда моғор замбуруғлари билан чарм намуналарининг зарарланиши 0,2% гача камайиши ҳисобидан, тайёр чарм сифатини яхшилашга имкон берди.
8. Эфир мойи ва ёғ кислоталари асосидаги ёғловчи таркиб қўллаш орқали “Осиё-Чарм-Файз” ОАЖ нинг ишлаб чиқариш шароитларида 540 дона, умумий майдони 160 минг дм2 бўлган синов партиялари ишлаб чиқарилиб, бунда пойабзал устки қисми учун чарм олишда ёғлантириш жараёни ҳисобидан йиллик ҳисобланган иқтисодий самарадорлик 40 134 724 сўмни (2016-2017 йиллар ҳисобидан) ташкил этди.
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе технологий робототехники
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе технологий искусственного интеллекта
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе биопринтных технологий, по взаимодействию с пациентами и донорами клеток, по обороту донорских клеток, биочернил и биопринтных
Эта-мезонли ядроларнинг 1,5 ÷ 2,1 гэв/нуклон энергиялар оралиғидаги р,d(12С) – тўқнашувларида ҳосил бўлиши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахонда экзотик ядролар структураси хусусиятларини аниқлаш ва ядро муҳитидаги эта-мезонлар ва нуклонли резонансларнинг хоссаларини ўрганиш масалаларини ҳал қилишга катта ахамият берилмокда. Ядрода боғланган эта-мезонлар ва нуклонли резонанслар ҳакида маълумот олиш замонавий фундаментал ядро физикасининг юқори устуворли масалаларидан ҳисобланади. Эта-мезонли ядроларнинг боғланиш энергияси ва кенглиги ҳамда асосий модаларининг парчаланиш эхтимоллиги каби хусусиятларини фақат юкори илмий - техник савиядаги экспериментлар орқали аниклаш мумкин. Ушбу йўл билан олинган экспериментал маълумотлар эта-мезонлар ва нуклонли резонансларнинг ядро нуклонлари билан ўзаро таъсирлашув механизмларини аниклаш, мавжуд назарий башоратларни ва зич ядровий моддада кирал симметриясининг тикланиш моделларини текширишда ўта муҳимдир.
Бугунги кунда жаҳонда тезлатгичлар ички нишонида ўтқазилувчи экспериментларда реакциялар ёритувчанлигини бевосита аниклайдиган курилмалар мавжуд эмас. Қўлланилаётган курилмалар ва уларнинг илмий услублари ички нишондаги кечаётган ядровий реакциялар ҳақида тўғридан -тўғри маълумот олишга каратилмаганлиги сабабли етарли аникликдаги экспериментал натижаларга эришиб бўлмаяпди. Шунинг учун тезлатгичларнинг ички нишонида тадкиқот усулларини ишлаб чиқиш, экзотик ядролар структурасини ва нуклонли резонансларнинг ядро муҳитидаги хусусиятларини ўрганиш учун экспериментал курилмаларни яратиш, хамда тезлатгичнинг ички нишонида реакцияларнинг ёритувчанлигини аниклаш усулларни ишлаб чиқиш ва уни амалга ошириш учун мўлжалланган, нуклотроннинг нур дастасини ғалаён қилмайдиган курилмани яратиш долзарб вазифалардан хисобланади.
Мамлакатимизда экспериментал физиканинг турли йўналишларини ривожлантириш ҳамда дунё миқёсида фундаментал муаммоларни хал этиш бўйича кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилмокда. Бу борада ядро ва элементар зарралар физикаси йўналиши бўйича, хусусан тезлаштирувчи техника сохасида мавжуд бўлган муаммоларни ечиш ва уларни амалиётга тадбиқ этиш, тезлатгичларда реакция ёритувчанлигини аниклаш усулларини яратиш, ядро муҳитидаги турли мезонлар ва резонансларнинг хоссаларини ўрганиш, экзотик ядролар хусусияларини тадқиқ қилиш учун зарур курилмаларни яратиш борасида сезиларли натижаларга эришилганлигини алохида таъкидлаш керак. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси асосида атом ядроси ва элементар зарралар физикаси сохасидаги назарий ва амалий изланишлар натижасида инновацион технологияларни жорий этиш орқали элементар зарралар массаларининг келиб чиқишини аниклаш ва квант хромодинамикасидаги назарий моделларни текшириш соҳасининг ривожланиш самарадорлигини ошириш долзарб масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 16 февралдаги ПФ-4958-сон “Олий ўкув юртидан кейинги таълим тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида” Фармони, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон“ Ўзбекистон Республикаси саноатининг 2011-2015 йилларда ривожланиш истиқболлари тўғрисида”ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон “Фанлар Академияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади экзотик ядролар структурасини ва ядро муҳитидаги эта-мезон ва нуклонли резонансларнинг хоссаларини экспериментал аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
дейтронлар дастаси энергияси 2,1 ГэВ/нуклон бўлган d12C-таъсирлашувда эта-мезонли ядроларнинг ҳосил бўлиши тўлик кесимининг on = 11± 8 pb янги экспериментал қиймати олинган;
нуклотронда учиб келаётган дейтронлар дастасининг уч хил энергияси (1,5; 1,9 ва 2,1 ГэВ/нуклон) ўртача киймати учун экзотик углерод ядросида ҳосил бўлувчи 8ц(1535)-резонансининг боғланиш энергияси Eg(Sn) = (50.3 ± 20) МэВ га тенг бўлиб, бу қиймат 8ц(1535)-резонансининг парчаланишидан туғилувчи л’р-жуфтликлар эффектов массалари спектрида кузатилган чўкқи (1484.7 ± 20) МэВ/c2 кўрсатгичидан ҳисобланган ва чўққининг кенглиги (36.1 ± 9) МэВ/c2 га тенг эканлиги аникланган;
8ц(1535)-резонанси грмезон билан нуклон кўшилиши натижасида пайдо бўлишини ҳисобга олган ҳолда (нуклоннинг боғланиш энергияси Am = 7.3 МэВ), экзотик углерод ядросидаги трмезоннинг богланиш энергияси учун янги Еа(п) = (43 ± 20) МэВ қиймат олинган;
нуклотроннинг '9Cu ва 47 Ag ички нишонлари учун дельта-электронларни ўлчаш орқали топилган реакция ёритувчанлиги ва ҳақикий реакция ёритувчанлиги орасидаги пропорционаллик коэффициентини аникловчи алгоритм таклиф этилган ва учиб келувчи дейтронларнинг Ed=326^-366 МэВ/нуклон энергияларида ҳақиқий ёритувчанликнинг ўртача қиймати мис нишони учун Le(dCu) = (0,9 ± 0,03) xlOj0 см’’-e'1 ва кумуш нишони учун Ze(dAg) = (0,27 ± 0,012) хЮм см-1-c' кийматларга тенглиги аникланган;
нуклотроннинг ички нишони учун А(1232)-резонансининг ҳосил бўлиш кесимини баҳолашнинг янги усули тавсия килинган ва учиб келаётган протонларнинг турли хил кинетик энергиялари учун Ст|=13,15 mb (ТР1=1,4 ГэВ), а2=10,80 mb (Тр2=1,7 ГэВ), о3=9,86 mb (Тр3=1,9 ГэВ) қийматлари олинган.
Хулоса
“Эта-мезонли ядроларнинг 1,5 2,1 ГэВ/нуклон энергиялар оралиги-
даги p,d(12C) - тўқнашувларида ҳосил бўлиши” мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар бўйича куйидаги хулосалар такдим этилади:
1. Дейтронлар дастаси энергияси 2,1 ГэВ/нуклон бўлган dl2C-таъсирлашувда эта-мезонли ядроларнинг ҳосил бўлиши тўлиқ кесимининг on = 11± 8 pb янги экспериментал қиймати олинди.
2. Нуклотронда учиб келаётган дейтронлар дастасининг уч хил (1,5; 1,9 ва 2,1 ГэВ/нуклон) энергиялари ўртача қиймати учун экзотик углерод ядросида ҳосил бўлувчи 8ц(1535)-резонанси боғланиш энергияси Eg(Sn) = (50.3 ± 20) МэВ аникланган. Бу қиймат 8ц(1535)-резонансининг парчаланишидан туғилувчи л р-жуфтликлар эффектов массалари спектрида кузатилган чўққи (1484.7 ± 20) МэВ/c2 кўрсатгичидан ҳисобланган бўлиб, чўққининг кенглиги (36.1 ± 9) МэВ/c2 га тенг бўлди. 8ц(1535)-резонанси р-мезон билан нуклоннинг бирикиши натижасида пайдо бўлишлиги асосида (нуклоннинг боғланиш энергияси Am = 7.3 МэВ), экзотик углерод ядросидаги г|-мезоннинг богланиш энергияси учун янги киймат олинди Eg(r|) = (43 ± 20) МэВ.
3. Нуклотроннинг 29Си ва 47Ag ички нишонлари учун 8-электронларни ўлчаш оркали топилган реакция ёритувчанлиги ва ҳақиқий реакция ёритувчанлиги орасидаги пропоционаллик коэффициентини аниқловчи алгоритм таклиф қилинди. Учиб келувчи дейтронларнинг E<j= 326^- 366 МэВ/нуклон энергияларида ҳакикий ёритувчанликнинг ўртача қийматлари мис нишони учун Le(dCu) = (0,9 ± 0,03) ИО30 см'1-с'1 ва кумуш нишони учун Le (dAg) = (0,27 ± 0,012) xlО30 см'1-с'1 лар аникланди.
4. Нуклотроннинг ички нишони учун рА-ноэластик тўқнашувларда ҳосил бўлувчи Д(1232)-резонансининг кесимини бахолашнинг янги усули тавсия қилинди. Нуклотроннинг учиб келаётган протонларининг турли хил кинетик энергиялари учун дельта-резонанси туғилишининг тўлиқ кесими кийматлари олинди: О|=13,15 mb (Тр1=1,4 ГэВ), сг2=10,80 mb (Тр2=1,7 ГэВ), Стз=9,86 mb (Трз=1,9 ГэВ). Нуклотроннинг ички нишонидаги рА-тўқнашувларда грядро-ларининг ҳосил бўлишининг тўлиқ кесими стп (р12С) = 3,3 pb аникланди.
5. Нуклотроннинг турли ички нишонлари ва тезлаштирилувчи ядролари учун реакция ёритувчанлигини аниқлашнинг универсал усули ишлаб чикилди, дельта-электронларни селекциялашда нуклотроннинг ички нишонида рўй берувчи реакциялар ёритувчанлигини диагностика килиш учун махсус ясалган ярим ўтказгичли ДЕ-Е детектори қўлланилди.
6. Ядровий мухитда богланган грмезон ва нуклонли резонансларнинг хусусиятларини тадкик килиш ва экзотик ядроларнинг структурасини ўрганиш учун мўлжалланган икки елкали СКАН курилмаси ва унга икки босқичли электроника тизими ишлаб чикилди ва яратилди.
7. Протонлар ва зарядли пионларни (8ц(1535)-резонанснинг парчаланишидан ҳосил бўлувчи) кайд килишнинг, уларнинг импульслари диапазонида пионлар учун ~ 90% га ва протонлар учун ~ 95% га, юқори самарадорлигига эришилди. Қурилманинг хар бир елкасининг геометрик аксептанси 9 = 6° ва <р = 35° ни ташкил қилди. ТОҒ-тизимининг ажрата олиш рухсати ~ 150 ps қийматга тенг бўлди.
Энерготизим Реактив Қуввати Комбинацияланган Бошқарувининг Токни Кучланишга Ясси Ўлчов Чулғамли Электромагнит Ўзгартгичлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Электр энергиясини ишлаб чикариш, узатиш, таксимлаш ва истеъмол килиш узлуксиз жараёнларини бошқаришда кенг кўлланилувчи ток ўзгартириш қурилмаларининг юқори аниқлиги, ягона шаклга келтирилганлиги, меъёрланган ахборот билан таъминлашлари ва ишончли ишлашлари муҳим аҳамиятга эга бўлиб, электр энергия ва кувватларни хатолик билан назорат ва бошқарув катта микдордаги иктисодий зарарга олиб келади. Электр энергия ва кувват манбаларини самарали, бир неча катталик ва параметрлар асосида комбинацияланган бошкарув энергия ва ресурс тежамкорлигини таъминлашнинг комплекс ёндашувини ишлаб чиқиш, электр қурилмаларнинг вазифага оид имкониятларини кенгайтириш, бошкарув элемента ва курилмаларини тузилишини ягона шаклга келтириш асосида соддалаштириш, оғирлик-ўлчам кўрсаткичларини камайтириш, тежамкор курилмаларни ва технологияларини ишлаб чиқиш, контактсиз ўлчаш жараёнларини таъминлаш, юқори аниқликни таъминловчи ток ўзгартгичларни қўллаш асосида электр катталикларни бошкариш энерготизимнинг назарий ва амалий муаммолари сифатида тўлалигича ечилмай колмокда. Назорат, ахборот-ўлчов ва бошқарувнинг асосий бўғини бўлиб бирламчи ток ўзгартиргичлари хисобланади ва улар амалда энерготизимнинг техник ва иктисодий кўрсаткичларини белгилайди.
Ток ўзгартгичларини яратиш ва қўллаш асбоблар, автоматлаштириш ўлчов, ахборот воситаларига бўлган стандартларнинг (EN-50160, МЭК 1000-Зх ва шу жумладан 61000-2х) куйидаги асосий тамойил ва талаблари билан изоҳланади:
замонавий технологияларни қўллаш асосида кулай, кўп имкониятли ва минимум тузилиш элементларини ўз ичига олувчи ток ўзгартиргичларини лойиҳалашнинг универсал блок-модулли тамойилини таъминлаш;
меъёрлаш ва стандартлаш асосида ахборот, энергетик, метрология кўрсаткичлар, элемент ва курилмалар тузилиши бўйича мослашувчанликни таъминловчи ток ўзгартиргичларини ва меъёрловчи модулларни яратиш.
Ҳозирда тузилиши ва чиқиш катталиклари меъёрланган, бир ва уч фазали электр токининг электромагнит ўзгартгичларини энерготизимда кенг қўллаш ўзгартирилаётган электр катталикларнинг спектрини кенгайтирилмаганлиги, ток ўзгартиргичларнинг таркалган магнит тизимларини ҳисоблаш ва тадкикот усулларини етарли ривожланмаганлиги сабабли маълум даражада чегаралангандир. Магнит ўзгартириш занжирлари ва тизимларининг анъанавий тадкикот усуллари уч фазали ток носимметриясини эътиборга олмаганлиги сабабли белгиланган ўзгартириш аниқлигини таъминлай олмайди, катталиклар бўйича тадқиқотлар умумийликга эга эмас, факат электр ва магнит табиатли занжирларнинг катталикларинигина камраб олиш билан чегараланган. Тадкиқотларда ночизикли параметрли магнит ўзгартириш тизимлари йигилган параметрли объект сифатида кўрилмокда.
Ҳозирда энерготизимда кенг қўлланилаётган бир фазали ток трансформаторлари мураккаб магнит ўзгартириш қисмига эга, огир ва катта ўлчамли кўрсаткичлари билан ҳарактерланади, лойиҳалаш жараёни ва бошқариш тизимларида қўллашда мураккабликлар ва қийинчиликлар туғдиради, микропроцессор ва электрон кайта ишлаш техникаларини меъёрланган катталиклар билан таъминлай олмайдилар. Улар ток ўзгартириш жараёнида энерготизим электр тармоғининг бир-биридан катталиги ва фазаси бўйича фарқ килувчи уч фазали токларидан ҳосил бўлган магнит окимлар ва майдонларнинг ўзаро таъсирини ҳисобга олмайдилар.
Мазкур тадкикот иши Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 22 августдаги 245-сонли «Электр ва иссиқлик энергиясидан фойдаланиш коидалари» тўғрисидаги ва 2013 йил 1 ноябрдаги 295-сонли «Узбекэнерго» давлат-акциядорлик компанияси фаолиятини такомиллаштириш ва истеъмол қилинаётган электр энергияси учун ҳисоб-китоблар интизомини мустаҳкамлашга доир қўшимча чора-тадбирлар» тўғрисидаги қарорлари ижросини амалий таъминлашга йўналтирилган.
Тадқиқотлар олиб боришнинг зарурлиги энерготизимда электр энергия тежаш вазифаларини ечишда мукаммаллашган назорат ва бошқариш элементларини модел, алгоритм ва усулларини яратиш асосида бир ва уч фазали электр тармоқлардаги электр энергиянинг асосий катталиклари тўғрисидаги сигналларнинг юқори аниклигини таъминлаш бўйича тадқиқотлар ўтказишни тақозо килмокда. Уч фазали электр тармоклардаги юкламаларнинг катталик ва фаза бўйича фарк килувчи токларини турлилиги натижасида уларнинг носимметрияси ҳосил бўлишини ўзгартгичларнинг бир ва уч фазали бирламчи токларини иккиламчи кучланишга ўзгартирувчи, ишончли, чикишида меъёрланган катталик ва юкори аникликни таъминловчи бирламчи элементларини яратиш ва амалда қўллашнинг лозимлиги ушбу йўналишда тадкиқотлар олиб бориш ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади.
Тадқиқотнинг мақсади бир ва уч фазали бирламчи токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартириш назарияси ва лойиҳалаш усуллари ҳамда тамойилларини ривожлантириш, улар асосида энерготизим реактив қувватини комбинацияланган бошқаруви элемент ва курилмалари мажмуасини яратиш ҳамда амалиётга жорий этишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ясси ўлчов чулғамлар ва магнит ўзакларнинг тузилишларини тизимли тахдил, ёндашув ва асослар негизида энерготизимнинг бир ва уч фазали бирламчи токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартириш усуллари ва технологиялари ишлаб чиқилган, электр энергиясининг меъёрдан ортик технологик сарфини камайтирувчи алгоритм, дастурий восита ва курилмаларга ихтиролик патенти олинган ва амалиётга жорий этилган;
бир ва уч фазали бирламчи электр токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартгичлар магнит тизимларидаги магнит юритувчи куч ва магнит оқимининг таркалишини граф моделлари асосида тадқиқ этиш усули шакллантирилган, ўзгартиргич таснифларини тадкикот алгоритм, модел ва усулларини ўз ичига олган граф модели асосида катталик ва параметрларни тадқиқ этиш имконини берувчи математик аппарат яратилган;
энерготизим реактив кувватини бошкаришда ярим ўтказгичли элементлар билан бирга ишловчи, юкори аниқликни, чизиқли чиқиш таснифларни, иктисодий арзонликни, юкори сезгирликни, тежамкор энергия истеъмолини, ишончлиликни таъминловчи электромагнит ўзгартгичларнинг белгиловчи факторларини, статик ва динамик таснифларини реал вақт ўлчамида ҳисоблаш имконини берувчи ва рационалловчи модел, алгоритм ва усуллар яратилган;
токни кучланишга ясси ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичларнинг хатоликлари манбаларини таъсирини классификацияси амалга оширилган ва хатоликлар таьсирини ҳисоблаш моделлари, алгоритм ва усуллари яратилган;
уч фазали электр тармоклардаги бир ва уч фазали бирламчи токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартгичларнинг максимал сезгирлигини оширувчи моделлар, алгоритмлар ва усуллар яратилган;
энерготизимда реактив кувват манбаларини комбинацияланган бошқарувини, электр токларни реал вақт мобайнида ўзгаришлари симметриклигини назорат килишни, электр тармоклар бирламчи токларининг адекват асосда иккиламчи кучланишга ўзгартирилишини таъминловчи электромагнит ўзгартгичлар мажмуасини қуриш тамойиллари яратилган;
энерготизим реактив кувват манбаларини комбинацияланган бошқарувини таъминловчи, энергия ва ресурс тежамкор энерготизимларни рационал куриш тамойилларини, бир ва уч фазали электр катталиклар ва параметрларининг симметриклигини аниклаш, назорат ва бошкарувини таъминловчи электромагнит ўзгартгич курилмалари яратилган ва амалиётга жорий этилган.
ХУЛОСА
Диссертацияда назарий тизимли таҳлил ва амалий тадқиқотлар асосида энерготизим электр тармоқларидаги реактив кувватнинг комбинацияланган бошқарувида қўлланилувчи уч фазали токни кучланишга ясси ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичларининг тузилиш технологиялари, тадкикот ва лойихалаш алгоритмлари, моделлари, хисоблаш усуллари, электромагнит ўзгартиргичларнинг курилмаларини тузилишини яратиш ва ишлаб чиқиш асослари амалга оширилди ва уларни микропроцессорли блок таркибида бошкарувни амалиётга кенг жорий этиш имкониятлари яратилди.
Тадқиқотлар асосида куйидаги асосий натижаларга эришилди:
1. Энерготизимда электр энергияни ишлаб чикариш, узатиш, тақсимлаш ва истеъмол килишда ясси ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичлар, модел, усул ва технологиялар бир ва уч фазали бирламчи электр токларини юкори аникликда назорат ва бошқарувини амалга оширади.
2. Бир ва уч фазали бирламчи электр токларни иккиламчи кучланишга ясси ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичларнинг магнит ўзгартириш тизимларидаги магнит юритувчи куч ва магнит окимнинг таркалиши катталик ва параметрларини тадқиқ этиш алгоритм, модел ва усулларини ўз ичига олган граф модел ва рационал математик аппарат электромагнит ўзгартгичларнинг самарали ишлашини таъминлайди.
3. Назарий ва амалий тажрибалар асосида олинган статик, динамик ва метрологик таснифлар ясси ўлчов чулғамли бир ва уч фазали бирламчи электр токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартгичларни амалиётга кенг жорий этиш имкониятини беради.
4. Ясси ўлчов чулгамли бир ва уч фазали бирламчи электр токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартгичларнинг U34UK чиқиш кучланишларининг рационал қийматлари S - ҳаво оралиқнинг 0,002 - 0,003 м ва Wnuo - ясси ўлчов чулғам ўрамлар сонининг 3 - 4 га тенг микдорларида хосил килиниши тадкикотлар асосида назарий ва амалий жихатдан тасдиқланади. Яратилган ўзгартиргичлар бошкарув тизимининг ишончли ишлаш кўрсаткичи юкори, яъни 0,96 микдорга тенг бўлишлигини таъминлайди.
5. Атроф-мухит температурасининг 10°С га ўзгариши 0,03 % микдордаги, ясси ўлчов чулғам шаклини нотўғри тайёрланишини 0,07 % микдордаги электромагнит токни кучланишга ясси ўлчов чулгамли иккиламчи чиқиш кучланишининг ўзгаришини ҳосил қилади.
6. Ясси ўлчов чулгамли токни кучланишга электромагнит ўзгартиргичларнинг энтропия хатолиги 0,2%даа кичик, йиғинди ўрта квадратик хатоликнинг тажриба киймати 0,21% га эришишини таъминлайди.
7. Токни кучланишга ясси ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичларнинг хатоликлари манбаларини таъсири классификацияланган уларнинг таъсирини ҳисоблаш ва камайтириш алгоритм, модел ва усуллари бир ва уч фазали бирламчи электр токларни иккиламчи кучланишга электромагнит ўзгартгичларни рационал тузишни таъминлайди.
8. Энерготизимда реактив кувват манбаларини комбинацияланган бошқаруви, бир ва уч фазали электр тармоклардаги электр токларни реал вақт мобайнида ўзгаришларини симметриклигини назорат, электр тармоклар бир ва уч фазали бирламчи токларининг адекват асосда иккиламчи кучланишга ўзгартирилишини таъминловчи ўлчов чулгамли электромагнит ўзгартгичларнинг мажмуасини яратилиши энергия ва ресурс тежамкор энерготизимларни рационал куриш усуллари ва тамойилларини амалда жорий этишни таъминлайди.
9. Реактив кувват манбаларини ўрнатиш ва уларни автоматик бошқаришнинг меъёрий номинал электр катталиклар билан таъминлаш ўрнатма куввати 50 кВт ва ундан катта ва кучланиши 500 кВ дан кам бўлган электр энергетик курилмаларнинг энергия ва ресурс тежамкорлиги стандарт 57,5 В кучланиш ўрнига 61,81 В бўлганда бошқарилаётган реактив электр энергия кучланиши 4.31 В га, фаза кучланиш бўйича 7,5%га, чизиқли кучланиш бўйича ^/З * 7,5 = 12,9%га ортиқ бўлиши асосланди.
10. Токни кучланишга электромагнит ўзгартгичлар электр энергетика тизимидан таъминланувчи 20 дан ортик ташкилотда жорий килинган ва реактив кувватни комбинацияланган автоматик бошкарувнинг 1,0 аниқлик даражасидан 0,5 аниқлик даражасига ошириш хисобига ишлаб чиқилган электр энергиянинг меъёрда белгиланган технологик сарфини 13,29% ўрнига 11,26% (1,13 млрд.кВт.соат)га камайтиради.
Электронный кадровый документооборот: нововведения в трудовом законодательстве Беларуси и их сравнение с опытом России
Электронно-микроскопическая характеристика тироцитов щитовидной железы в динамике постнатального роста в условиях хронической интоксикации
Электронная демократия как базовый элемент информационного общества
ЭЛЕКТРОН ҲУЖЖАТ АЙЛАНИШ ТИЗИМЛАРИНИНГ ТАЪМИНОТЛАРИ
имкониятлари хакида маълумот келтирилган.
Электрон ҳужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлилигини PR-ортиқчалик асосида таъминлаш усул ва дастурий-алгоритмик мажмуалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ахборотлаш-тириш жахон тажрибасида электрон ҳужжат айланиш тизимлари (ЭҲТ), кейинги йилларда нафакат бошкарув жараёнларини автоматлаштирувчи тизимлари, балки ягона ахборот майдонини яратиш учуй тўлақонли платформаси сифатида хам каралмокда ва жорий этилмоқца, бу эса, сўзсиз, улардан фойдаланиш сохаларини кенгайтиришга ва илмий хамжамиягда унта бўлган қизикишнинг ортишига сабаб бўлди. Ахборот-коммуникация тсхно-логиялари сохасининг етакчи олимлари тадкиқотларида ЭҲТ тезкорлиги ва унумдорлигини оширадиган самарали тсхнологияларини яратиш учуй иш юритиш хужжатларини шакллангиришда ахборотни ишончли йиғиш, узатиш, тахлил, кодлаш масалаларининг ечимига бўлган эҳтиёж алохида ажратиб кўрсатилмокда.
Узбекистан Республикаси хукумати томонидан амалга оширилаётган худудий автоматлаштирилган бошкарув тизимларини ривожлантириш хамда ягона ахборот майдонини яратиш бўйича чора-тадбирлар ахборот тизимлари, ЭҲТ, маълумотлар базаларини (МБ) замонавий ахборот-коммуникация технологиялари асосида кенг жорий этишга каратилган. Шу сабабли, электрон ҳужжат айланиш тизимлари тузилмасида минимал даражадаги моддий харажаглар ва вакт сарфи билан хаголарни самарали аниклаш ва тузатиш имконини берадиган, ахборот узатиш сифатини ошириш учун фойдаланадиган ахборот рссурсларига гафаккурли ишлов бсриш усулларини ишлаб чикиш халк хўжалигида жиддий аҳамият касб этиб, хозирга кадар тўлиқ ечимини топмаган назарий ва амалий муаммолар қаторига киради.
Ахборот ресурслари ва маълумотларни узатиш оқимларига қўйиладиган талаблар ЭҲТ самарадорлиги ва ишлаш сифатинининг мухим омили сифатида маълумотлар баркарорлиги, яхлитлиги, бутунлиги ва ишончлилигини таъминлашда уз ифодасини топтан. Бундам омиллар орасида маълумотлар ишончлилиги мсзони, узатиладиган маълумотларда техник воситаларнинг турли узилиш холатлари ва носозликлари, алока каналларига бўладиган ташки таъсирлар, оператор хатолари ва скансрловчи хамда танувчи тизимлар ноаникликлари сабабли хатоликлар пайдо бўлиши туфайли жиддий эътиборга молик.
Шунинтдек, корхона ва ташкилотларда автоматлаштирилган бошкарув ва электрон хужжат айланиш шароитларига хос, маълумотларга ишлов бсришнинг устувор технологияси сифатида ахборотларни узатиш ва уларга ишлов беришнинг ишончлилигини назорат килувчи самарали тизимларини куриш бошкача илмий кизикиш уйғотади.
Мавжуд усуллар маълумотларни узатиш ишончлилигини юкори даражада таъминлашига карамасдан, ўзига хос счилмаган масалалар мавжуд. Асосийлари сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин: электрон хужжат айланиш гсхнологияларини ишлаб чикишда маъумотларни узатиш пакстларида капа хажмдаги моддий манбалар сарлавхаларни узатишга сарфланади, шу билан бирга сарлавха маълумотларнинг кўп кисми кадрни узатиш оқими мобайнида иакетдан-пакетгача ўзгармас бўлади (бу жараснда найдо бўладиган информацией ортикчалик ва узатиш ишонлилигини таъминловчи мсханизмлар. асосан, хос хабарларни ва пакетларни кайта узатишга асосланади, бу эса, ўз навбатида, хатоларни аниклаш ва тузатиш учун қўшимча вақт сарфланишига ва моддий ҳаражатларнинг ортишига олиб кслади); маълумотлар ишончлилигини ошириш учун кодлаш ва аппаратурали усуллар, асосан, пакетнинг бошкарув майдонида содир бўладиган бир ва икки каррали хатоларни тузатади, аммо маълумотларни узатишда ахборот майдонлар хам хатоликларга учрайди ва улар кўп каррали (уч-, гурт-, к-каррали) матнли маълумотлардаги хатолар кўринишида бўлади.
Шу туфайли, ахборотларни узатиш ишончлилигини ошириш масаласи счимини икки соҳада кўриш мақсадга мувофикдир.
Биринчи турдаги масалалар счими маълумотларни киритувчи оператор, скансрлаш ва бошка ускуналар хатоликларини хисобга олади. Шуни алохида таъкидлаш ксрак-ки, бу турдаги хатолар нотўғри кабул килинган матн маълумотларининг капа ҳажмини гашкил этади ва OSI (Open System Interconnection reference model) моделининг Амалий ва Такдимот босқичларида содир бўлади.
Ахборот ишончлилиги назоратига багишланган иккинчи турдаги масалалар OSI моделининг Транспорт, Тармоқ, Физик ва Канал босқичларида иайдо бўладиган хатоликлар эҳтимолларини ҳисобга олади.
Дисссртацияни бажарилишига бўлган зарурият шунинг билан ифодаланадики, электрон хужжат айланиши IP-технологиясининг кснг доирада жорий этилиши хужжатларни тайёрланиш ва расмийлаштириш жараёнида хатоликларни аниклаш ва бартараф этишга жиддий эътибор қаратишни талаб этмокда.
Мазкур тадкикот «Ахборотлаштириш», «Электрон рақамли имзо», «Электрон хужжат айланиш», «Электрон тижорат», «Электрон тўловлар» тўғрисидаги Узбекистан Республикасининг конунлари хамда Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 4 майдаги «Вазирлар Маҳкамасининг ижро этувчи аппаратида, давлат ва хўжалик бошкаруви, махаллий давлат хокимияти органларида ягона химояланган электрон почтани ва электрон хужжат айланиш тизимини жорий этиш хамда улардан фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 126-сонли карорини ижросини таъминлашга хизмат килади.
Шу жиҳатдан юкорида санаб ўтилган масалалар счими маълумотларни узатувчи пакетлар таркибида маълумотлар ишончлилигини информацион ортикчаликдан фойдаланишга асосланган назорат килувчи усул ва алгоритмларни, шаклланиб бўлган узатиш мухитида хам ишлайдиган ва мавжуд камчиликларни бартараф этишга каратилган махсус тадкикотни бажариш ва ишланмаларни яратишни талаб килади. Мазкур холат ишлов бсриладиган объект хусусиятига кўра аниқланадиган янги турдаги PR-ортикчалик асосида ахборот ишончлилигини таъминловчи махсус алгоритмлар синфини ажратиб олиш заруриятини асослайди.
Тадкикотнинг максади PR-оргикчаликдан фойдаланишга асосланиб, маълумотларни узатишда ахборот ишончлилигини назорат қилувчи конструктив усул, модел, алгоритм ва тизимларини яратиш, уларни электрон хужжат айланиш тсхнологияларини ишлаб чикишда дастурий-алгоритмик мажмуаларни жорий этишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат: электрон хужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлигини таъминлаш усул, модел ва алгоритмларни яратишнинг концепция, услубияти ва дастурий-алгоритмик асослари ишлаб чикилган, PR-ортиқчаликка эта бўлган объектлар синфлари ЭҲТда ахборот рссурслари аниклиги, яхлитлиги, тезкорлиги, ихчамлиги, мурожаатини таъминлаш учун ажратиб карал!ан;
суньий ортикчаликдан фойдаланувчи чизикли, модулли ва тскислик бўйича йигиндиларни хосил килиш хамда кодланган тўпламларга тегишлиликни аникдаш механизмларига асосланган маълумотлар ишончлилигини назорат килувчи усул ва алгоритмлар таклиф килинган;
матн элементларини статистик, арифметик, иарсингли кодлаш, таркиб-лаштирувчи n-граммалар бўйича тавсифлаш, статистик танит ва хешлаш алгоритмлари асосида табиий ортикчаликдан фойдаланувчи маълумотларни назорат килиш усул ва дастурий мажмуалари ишлаб чикилган;
кўп боскичли морфологик тахлил ва n-граммалар грамматикасининг тавсифи моделлари асосида ўзбск тилида бсриладиган матнлардаги орфографик хатоларни назорат ва тахрир килувчи усул ва алгоритмлари таклиф килинган;
ички ўрнатиладиган эксперт тизимлардаги таркиблашган мантикий мезонлар, маълумотлар ва билимлар базалари асосида таркибий-тсхнологик PR-ортиқчаликдан фойдаланувчи ахборот ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чиқилган;
электрон хужжат айланиш tcxhojioi ияларини ишлаб чикишда хатоларни назорат ва тахрир килувчи интерфаол тизимлар таркибида матнли маълумотлар ишончлилигини назорат килиш алгоритмларини синтсзи усуллари ишлаб чикилган.
Хулоса.
1. дисссртацияда тизимли тахлил, бошкарув ва маълумотларга ишлов бсриш концспцияси асосида pr-ортиқчаликни қўллаш тамойиллари бўйича ишлаб чикилган ахборот ишончлилигини гаъминловчи конструктив усул, модел ва дастурий-алгоритмик мажумалари электрон хужжат айланиши тизимлари самарадорлиги ва унумдорлигини оширишни таъминлайди.
2. ахборот ишончлилигини назорат қилишда кодли, аниара турали ва дастурий усуллари назария ва амалиётининг хозирги ҳолатини бахолаш натижалари эҳт сифагли фаолиятини таъминлаш учун мавжуд оргикчалик турларидан фойдаланиш старли эмаслигини курсатиб бсрди. Ахборотни узатиш ишончлилигини гаъминловчи амалий усул ва дастурий-алгоритмик мажмуаларини ишлаб чикишда электрон хужжаглардаги pr-ортикчаликдан фойдаланиш тамойиллари қўлланаётган технологияларни ривожлан гириш воситаларини лойихалаш имконини ярагади.
3. чизиқли, текислик ва модуллар бўйича йиғинди ҳосил килувчи, хаффман, лемпел-зив-велч, барроуз-вилер қоидалари бўйича ва арифметик кодлаш, статистик таниш, ман гикий назорат усуллари электрон хужжатлари матнларини тузиш, узатиш ва уларга ишлов бсришда маълумотлар ишончлилигини таъминлашнинг алгоритм ва дастурий мажмуалари имкониятларини ошириш учун pr-ортикчаликдан фойдаланишнинг услубий асосларини ташкил килади.
4. ишлаб чикилган алгоритмлар самарадорлиги намойиши бўйича улар 92% хатоларни аниклайди ва бир, икки каррали ва кўшма гранспозицияли хатоларни тузатишга кодир; бундан гашкари, мавжуд услубларга нисбатан назорат мураккаблиги ва жорий этиш харажатларини р ≈ 4 ⋅10-шароитида 2-3 маротаба камайтиради; маълумотлар ишончлилигини эса, уч бароваригача оширади. Ишда самарадорлик бахолари ва маълумот ишончлилигини назорат килиш масалаларининг аналитик ечимларини хаю аниқланмаслиги эҳтимоли мсзони бўйича олишга эришилади.
5. морфологик ва п-граммли таркиблашган моделлар асосида матнли ахборотни узатишда имло хаголарини назорат ва тахрир килувчи усул, алгоритм ва тизимлар ишлаб чикилган. Хатоликларнинг эҳтимолли кўрсаткичлари сгатистикаси асосида ишлаб чикилган пчраммаларнинг частотали таснифларни олиш услубияти хсш-кодларни иарсингли кодлаш учун тизимлаш гиришда кўлланилади.
6. статистик танишда мантикий ва арифметик функцияларни курувчи интерполяция ва экстраполяция усуллари матн элементлари тасвирларини назорат килиш алгоритмларини ишлаб чикишда кўлланилган. Автоматик таниш ва тасвир сигналларни назорат килиш кисмларидан ташкил топган маълумотларга нейротармоқли ишлов бсрувчи тизимида матн элемента тасвирларининг сигнал таснифлари ишончлилигини назорат килиш усуллари таклиф этилган. Усул ва алгоритмлар нотиник семантик гипертармок бўйича эҳт метаматн объектларини синфлаштириш ва таснифлар тегишлилигини аниклаш асосида билан ахборот ишончлилигини назорат килиш тизими таркибида жорий этилади.
7. лугат, статистик ва хеш-кодлаш усулларига асослаган маълумотлар ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чикилган ва улар параллел хисоблаш nvidia дастурий-аппарат муҳитида сонли тахлил стандарт кутубхоналари хамда cpu ва gpu орасида мақбул маълумотлар алмашувини бсрувчи воситаларни кўллаш самарадорлигини таъминлайди.
8. фреймворк сфинкс-4 мухитида п-граммли грамматика тавсифини бсрувчи дарахгеимон модел бўйича имлони назорат килиш тизим кобигининг тавсифланиши идентификацияланган ва архитектураси ишлаб чикилган хамда pr-ортиқчаликдан фойдаланадиган турли тил моделлари учун тизим дастурий модуллари жорий этилган. Тизимнинг яратилган варианги морфологик тахлилга асосланган имлони назорат килувчи тизимга нисбаган аникланмаган хатолар сонини, жорий этиш харажатларини хамда назорат мураккаблигини икки маротаба камайгиришга эришилади.
9. ишлаб чикилган моделлаштирувчи алгоритмлар, дастурий воситалар мажмуалари ва маълумотлар ишончлилигини pr-ортиқчалик асосида назорат килувчи тизимлар оу юнинг автоматлаштирилган ўкув жараёнида, ахборот-коммуникация тармоқларида маълумотларни адаптив узатиш, ишлов бсриш ва тахлил килишда, шунингдек корхоналар эҳт амалиётида кўлланилади.
10. ишлаб чикилган электрон хужжат айланиш тузилмасида маълумотлар ишончлилигини назорат килиши дастурий мажмуалари хамда ахборот-коммуникация тармокларида маълумотларни узатиш, кайга ишлаш ва тахлил килиш тизимлари алока, ахборо глаш гириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қўмитасининг «уз тслском» самарканд филилали ва «лаззат-мева» қўшма корхонасида гатбик этилган, диссертация натижалари бўйича олинган далолатномалар иқтисодий самарадорликни тасдиқлайди.
ЭЛЕКТРОН ДАРСЛИКЛАР ТУЗИЛМАСИ, УНИ ЯРАТИШ АЛГОРИТМИ ВА МАЪЛУМОТЛАР БАЗАСИ ИНФОЛОГИК МОДЕЛИ
афзалликлари ёритилган. Шунингдек, электрон дарсликни яратиш алгоритми келтирилган. Электрон дарслик компонентлари тах,лил килинган.