THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
12
SANOAT ISHLAB CHIQARISHINING O‘ZBEKISTON HUDUDLARIDA
YO‘NALISHLAR BO‘YICHA SHAKLLANISHI
Niyazov Muzaffar Abdusattarovich
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
Iqtisodiyot fakulteti Davlat va korporativ strategiyalari kafedrasi katta
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15803251
O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini ta’minlashda sanoat
ishlab chiqarishini hududiy ixtisoslashtirish muhim strategik vazifalardan
biridir. Har bir viloyatning tabiiy-iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalanish,
ishlab chiqarish zanjirlarini samarali tashkil qilish va eksport salohiyatini
oshirish uchun hududiy ixtisoslashuvga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Hozirgi global iqtisodiy sharoitda sanoat tarmoqlarining hududiy
ixtisoslashuvi milliy iqtisodiy xavfsizlik, eksport salohiyatini oshirish, sanoat
kooperatsiyasini kuchaytirish hamda mahalliy mehnat resurslaridan samarali
foydalanish imkonini beradi. Mintaqalar kesimida sanoat tarmoqlarini
diversifikatsiyalash va ularni ixtisoslashtirish yo‘li bilan ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirish, logistika va infratuzilma imkoniyatlarini to‘liq ishga
solish mumkin bo‘ladi. Shu bois, hududiy ixtisoslashuv nafaqat sanoat
salohiyatini oshirish, balki ijtimoiy-iqtisodiy tenglikni ta’minlash vositasi sifatida
ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 24-dekabrdagi PF-269-
sonli Farmonida 2023–2026-yillarda sanoatni hududiy rivojlantirish
konsepsiyasi belgilab berilgan bo‘lib, unda har bir viloyatda ixtisoslashtirilgan
sanoat tarmoqlarini shakllantirish, klaster yondashuvlarini keng joriy etish va
ishlab chiqarish zanjirlarini chuqurlashtirish vazifalari ko‘zda tutilgan[1].
Bundan tashqari, Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi tomonidan 2024-
yil boshida e’lon qilingan hisobotga ko‘ra, 2023-yilda hududlarda 5,8 mingdan
ortiq yangi sanoat korxonalari ishga tushirilgan bo‘lib, ular 120 mingdan ortiq
yangi ish o‘rni yaratgan. Bu esa hududiy ixtisoslashuv siyosatining ijobiy
natijalarini amalda tasdiqlaydi. To‘xtamurodov B.X. "Davlat ishtirokidagi
iqtisodiyotning hududiy rivojlanishi" nomli asarida sanoat tarmoqlarining
hududiy joylashuvi masalalari chuqur o‘rganilgan[2]. Muallif iqtisodiy zonalar va
klaster tizimlarining raqobatbardoshlikka ta’sirini tahlil qiladi. Mamatqulov M.A.
"Hududiy iqtisodiy siyosat asoslari" kitobida sanoatni mintaqaviy asosda
ixtisoslashtirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan[3].
O‘zbekiston sanoatining mintaqaviy ixtisoslashuvi mamlakatning ichki
ishlab chiqarish salohiyatini optimallashtirish, eksportni kengaytirish va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
13
hududiy iqtisodiy tenglikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Har bir viloyat o‘zining geoiqtisodiy imkoniyatlari, xom ashyo bazasi, mehnat
resurslari va logistika infratuzilmasiga qarab ixtisoslashtirilmoqda.
Masalan, Toshkent shahri va viloyati yuqori texnologiyali mashinasozlik va
elektronika sohalariga ixtisoslashgan bo‘lib, 2024-yilda bu hududlar sanoat
mahsulotining 45 foizini ishlab chiqargan. Bu erda ishlab chiqarishning yuqori
konsentratsiyasi ishlab chiqarish zanjirlarining ko‘p bosqichli integratsiyasiga
olib kelmoqda.
Navoiy viloyatida rangli metallurgiya va kimyo sanoati rivojlanib, bu
viloyatda joylashgan Navoiy erkin iqtisodiy zonasi orqali xorijiy investitsiyalar
faol jalb qilinmoqda. Ushbu zonada 2023-yilda 1,2 mlrd so‘m miqdorida xorijiy
investitsiyalar jalb qilingan.
Andijon,
Namangan
va
Farg‘ona
viloyatlarida
avtomobilsozlik,
to‘qimachilik, yengil sanoat va agroklasterlar faoliyat yuritmoqda. Qo‘qon erkin
iqtisodiy zonasi asosida to‘qimachilik sanoatining klasterlashuvi natijasida
eksportbop mahsulotlar hajmi 17 foizga oshgan.
Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida esa neft-gaz va kimyo sanoati ustuvor
yo‘nalish sifatida belgilangan. Jumladan, Qashqadaryodagi Sho‘rtan gaz-kimyo
majmuasi respublika eksportining 8 foizini ta’minlab bermoqda.
Samarqand,
Jizzax,
Sirdaryo viloyatlarida
qurilish
materiallari,
elektrotexnika va oziq-ovqat sanoatlari rivojlanmoqda. Hududiy ixtisoslashuvni
jadallashtirishda davlat tomonidan klasterlarni qo‘llab-quvvatlash, yer ajratish,
soliq imtiyozlari va infratuzilma yordami asosiy omil bo‘lmoqda[4].
Jadval 1. O‘zbekiston hududlarining sanoat ishlab chiqarishida ulushi (2024 yil, %)[5]
Hududlararo sanoat rivojlanishidagi nomutanosiblik – Toshkent shahri va
viloyati respublika sanoat ishlab chiqarishining deyarli yarmiga yaqin qismini
Hudud
Sanoatdagi ulushi (%)
Toshkent shahri va viloyati
45.0
Navoiy
12.5
Farg‘ona
11.0
Andijon, Namangan
9.0
Buxoro, Qashqadaryo
8.5
Samarqand
6.0
Jizzax, Sirdaryo
4.5
Qoraqalpog‘iston
3.5
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
14
egallab turgan bir vaqtda, ayrim viloyatlar, xususan, Qoraqalpog‘iston, Jizzax va
Sirdaryo viloyatlarining ulushi nisbatan pastligicha qolmoqda. Bu esa hududiy
iqtisodiy tengsizlik va resurslarning notekis taqsimlanishiga olib kelmoqda.
Yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishning cheklanganligi
– Aksariyat hududlarda qayta ishlash sanoati past darajada rivojlangan.
Xomashyo eksporti ustuvor bo‘lib qolmoqda, bu esa milliy daromadning katta
qismini yo‘qotishga sabab bo‘lmoqda.
Ishlab chiqarish infratuzilmasining yetarli emasligi – Elektr energiyasi, gaz,
suv va yo‘l infratuzilmasining yetishmasligi ayrim hududlarda yangi sanoat
korxonalarini jalb qilishda to‘siq bo‘lmoqda. Masalan, 2023-yilda Sirdaryo va
Qashqadaryo viloyatlarida sanoat zonalarida to‘liq ishga tushmagan loyihalar
soni 130 dan ortiq bo‘lgan.
Malakali kadrlar yetishmovchiligi – Ba’zi sanoat klasterlarida texnik
mutaxassislar, muhandislar va texnologlar tanqisligi kuzatilmoqda. Bu esa
innovatsion texnologiyalarni joriy qilishda to‘siq bo‘lib qolmoqda.
Kooperatsiya va integratsiyaning sust rivojlanishi – Viloyatlararo sanoat
kooperatsiyasi sust rivojlangan bo‘lib, resurslardan samarali foydalanish
imkoniyati to‘liq ishga solinmayapti. Maxsus texnologik zanjirlar yo‘qligi sababli
mahsulotlar yakuniy bosqichgacha yetmayapti.
Hududiy sanoat xaritalarini yaratish – Har bir viloyat bo‘yicha mavjud
sanoat resurslari, ishlab chiqarish zanjirlari va eksport imkoniyatlarini tahlil
qiluvchi elektron xaritalar yaratilishi kerak. Bu xaritalar hukumatga hududiy
investitsiyalarni oqilona rejalashtirish va strategik rejalarda aniq ustuvorliklarni
belgilash imkonini beradi.
Hududlararo sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish – Turli viloyatlarda
joylashgan sanoat korxonalari o‘rtasida texnologik, logistika va xizmat ko‘rsatish
bo‘yicha kooperatsion aloqalarni mustahkamlash zarur. Masalan, xomashyoni
yetkazib beruvchi viloyatlar bilan qayta ishlovchi hududlar o‘rtasida o‘zaro
manfaatli hamkorlik bitimlari tuzilishi kerak.
Innovatsion texnologiyalar joriy etish – Yangi texnologiyalarni sanoat ishlab
chiqarishiga tatbiq etish orqali mahsulot sifati va ishlab chiqarish unumdorligini
oshirish mumkin. Bu borada texnoparklar, ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan
integratsiyani kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Infratuzilmaga investitsiyalarni jalb qilish – Elektr, gaz, yo‘l va logistika
infratuzilmasining rivoji uchun davlat-xususiy sheriklik asosida infratuzilma
loyihalarini amalga oshirish lozim. Maxsus iqtisodiy zonalar va sanoat
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
15
parklarining infratuzilmasi to‘liq quvvatda ishlashi uchun budjet va chet el
investitsiyalari yo‘naltirilishi kerak.
O‘zbekistonda sanoat ishlab chiqarishini hududiy ixtisoslashtirish –
iqtisodiy siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida muhim ahamiyat kasb
etadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, har bir viloyat o‘zining tabiiy, demografik va
infratuzilmaviy
imkoniyatlaridan
kelib
chiqib
ma’lum
tarmoqlarga
ixtisoslashayotgan bo‘lib, bu holat umumiy iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Hududlararo iqtisodiy nomutanosiblik, qayta ishlash sanoatining yetarlicha
rivojlanmagani va infratuzilmaning zaifligi kabi muammolarga qaramay, davlat
tomonidan qabul qilinayotgan farmon va qarorlar, xususan Prezidentning PF-
269-sonli Farmoni asosida amalga oshirilayotgan hududiy rivojlanish
strategiyasi ushbu sohadagi mavjud muammolarni tizimli ravishda bartaraf
etishga xizmat qilmoqda.
Hududiy sanoat xaritalarining ishlab chiqilishi, sanoat klasterlari va erkin
iqtisodiy zonalarning faoliyati, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, innovatsion
texnologiyalarni joriy etish hamda malakali kadrlar tayyorlash kabi yo‘nalishlar
ustuvor vazifa sifatida belgilanmoqda.
Xulosa qilib aytganda, sanoatning mintaqaviy ixtisoslashuvi nafaqat mamlakat
iqtisodiyotini barqarorlashtirish, balki eksport salohiyatini oshirish, aholi
bandligini ta’minlash va ijtimoiy-iqtisodiy tenglikni mustahkamlash vositasi
sifatida ham xizmat qiladi. Bu boradagi izchil islohotlar O‘zbekistonning
sanoatlashgan davlat sifatida global iqtisodiy maydonda mustahkam o‘rin
egallashiga asos yaratadi.. Viloyatlarning tabiiy-iqtisodiy salohiyatini hisobga
olgan holda ishlab chiqarishni rejalashtirish, barqaror iqtisodiy o‘sishni
ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PF-269-sonli Farmon. 2023–2026-
yillarda sanoatni hududiy rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida. 2022-yil 24-
dekabr. // www.lex.uz
2.To‘xtamurodov B.X. Davlat ishtirokidagi iqtisodiyotning hududiy rivojlanishi. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 264 b.
3.Mamatqulov M.A. Hududiy iqtisodiy siyosat asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020. – 232 b.
4.Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi. O‘zbekiston sanoatining hududiy
rivojlanishiga oid statistik axborot. – Toshkent, 2024-yil yanvar. // www.mift.uz
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
16
5.Milliy statistika qo‘mitasi. O‘zbekiston Respublikasining sanoat faoliyati
bo‘yicha yillik statistik byulletenlari (2023–2024). – Toshkent: DSQ nashriyoti.
// www.stat.uz
6.Abdurahmonov Q.X. va boshq. Hududiy iqtisodiyot: nazariya va amaliyot. –
Toshkent: Iqtisodiyot va ta’lim, 2019. – 288 b.
7.Qodirov N.X., Rahmonov A.N. Sanoat klasterlari va ularning mintaqaviy
rivojlanishga ta’siri. // “Iqtisodiyot va innovatsiya” ilmiy jurnali. – 2023, №2. – B.
45–52.
8.UNIDO. Industrial Development Report: The Role of Industrialization in the
Post-Pandemic Recovery. – Vienna: United Nations Industrial Development
Organization, 2022.
