THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
42
DUNYO KASBIY TA’LIM TIZIMIDAGI BOZOR XAVFLARI
Saidov Abduhamid Adxamovich
oqishim - Biznes va tadbirkorlik Oliy maktabi, Ish joyim - Oliy talim, fan va
innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Dang`ara tuman 2-son politexnikumi
direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15811838
Anotatsiya.
Maqolada global kasbiy ta’lim tizimlarida yuzaga kelayotgan
bozor xavflari tahlil qilinadi. OECD, UNESCO, Cedefop, World Bank va boshqa
xalqaro tashkilotlar ma'lumotlari asosida asosan mehnat bozoriga
moslashmaslik, moliyaviy barqarorlik, raqobat va raqamli integratsiya
muammolari ko‘rib chiqiladi. Tavsiyalar milliy va global kontekstlarda
diversifikatsiya va transformatsiya strategiyalarini ilgari surishga qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
kasbiy ta’lim (VET), bozor xavflari, moliyaviy barqarorlik,
raqamli transformatsiya, global tahlil.
Bugungi kunda global kasbiy ta’lim tizimi (VET – Vocational Education and
Training) iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy omillarning tezkor o‘zgarishlari
ta’sirida tub o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Xalqaro tashkilotlarning
ma’lumotlariga ko‘ra, 2030-yilgacha global mehnat bozori 1 milliarddan ortiq
yangi kasb va malakalarni talab qilishi mumkin. Bu holat kasbiy ta’lim
muassasalarining moslashuvchanligini oshirish, yangi kasblarga yo‘naltirish va
o‘quvchilarning kasbiy tayyorgarligini zamonaviy talablar asosida shakllantirish
zarurligini ko‘rsatadi.
OECD tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha
15 yoshli o‘quvchilarning 39 foizi o‘z kelajakdagi kasbiy yo‘nalishini aniqlay
olmagan va ular kerakli ta’lim bosqichlarini tugatmaslik ehtimoli yuqori ekani
aniqlangan. Bu holat yoshlarning kasbiy orientatsiyasi yetarli darajada yo‘lga
qo‘yilmaganligidan dalolat beradi va kelgusida mehnat bozoridagi
nomutanosiblik xavfini kuchaytiradi.
Shuningdek, OECD’ning Digital Education Outlook 2023 hisobotida qayd
etilishicha, global miqyosdagi kasbiy ta’lim muassasalarining atigi 30 foizi
raqamli transformatsiya va texnologik inqiloblarga to‘liq tayyor. Xususan, Xitoy,
Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlarda bu ko‘rsatkich 60-70 foiz atrofida
bo‘lsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 20-25 foizdan oshmaydi. Bu farq,
global raqamli tengsizlik va kasbiy ta’lim tizimlarining texnologik
moslashuvchanligidagi tafovutlarni ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, pandemiya yillarida kasbiy ta’lim muassasalari uchun
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga yordam beruvchi xalqaro grant dasturlari
sezilarli darajada qisqardi. Masalan, Erasmus+ dasturining 2020–2022-
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
43
yillardagi loyihalari soni 35 foizga kamaydi. UNESCO va Jahon bankining
hisobotlariga ko‘ra, 2024-yilda rivojlanayotgan davlatlarning 40 foizida kasbiy
ta’lim sohasiga ajratilayotgan davlat budjeti kamaygan yoki o‘zgarishsiz qolgan.
Bundan tashqari, World Economic Forum’ning 2024-yilgi “Future of Jobs”
hisobotida keltirilishicha, yaqin besh yil ichida ish o‘rinlarining 44 foizi
avtomatlashtirish, sun’iy intellekt va boshqa zamonaviy texnologiyalar ta’sirida
o‘zgarishi kutilmoqda. Agar kasbiy ta’lim tizimlari ushbu texnologik
chaqiriqlarga tayyor bo‘lmasa, bitiruvchilarning mehnat bozorida mos kasb
topishi qiyinlashadi va ishsizlik darajasi oshadi.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar global kasbiy ta’lim tizimi oldida quyidagi
asosiy xavflarni yuzaga keltiradi:
yoshlarning
kasbiy
tanlovida
noaniqlik
va
tayyorgarlik
yetishmasligi;
raqamli transformatsiyaga tayyor emaslik;
moliyaviy resurslarning yetishmasligi;
global mehnat bozoridagi yangi talab va texnologik o‘zgarishlarga
moslasha olmaslik.
Mazkur maqola ana shu global xavflarni tahlil qilish, ularning sabab va
oqibatlarini aniqlash hamda ularni yumshatish bo‘yicha ilg‘or davlatlar tajribasi
asosida ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Asosiy qism.
Global kasbiy ta’lim tizimi zamonaviy davrda turli iqtisodiy,
texnologik va ijtimoiy omillarning keskin ta’siri ostida faoliyat yuritmoqda.
Ayniqsa, mehnat bozorining doimiy o‘zgarishi, moliyaviy barqarorlik bilan
bog‘liq muammolar va raqamli transformatsiyaga tayyor emaslik kabi holatlar
tizimni yangi xavflarga duchor qilmoqda. Avvalo, mehnat bozoriga
moslashmaslik xavfi haqida to‘xtalish kerak. OECD 2023-yilgi hisobotlariga
ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda ishchi kuchining 17 foizi o‘z malakasiga mos
kelmaydigan ishlarda faoliyat yuritmoqda. Bunday holat “overqualification” deb
ataladi
va
bu
nafaqat
ishchi
kuchining
to‘liq
potensialidan
foydalanilmayotganini, balki ta’lim tizimi va mehnat bozori o‘rtasidagi
nomutanosiblikni ham anglatadi. Bundan tashqari, yana 14 foiz ishchilar o‘z
malakasidan pastroq ishlarda ishlashga majbur, bu esa ishchi kuchi
unumdorligini kamaytiradi.
Ikkinchi asosiy xavf moliyaviy barqarorlik bilan bog‘liq. Jahon banki, ILO va
UNESCO tomonidan 2022-yilda olib borilgan tadqiqotlarda pandemiyadan so‘ng
rivojlanayotgan davlatlardagi kasbiy ta’lim muassasalarining 47 foizi byudjet
yetishmasligidan jiddiy zarar ko‘rgani aniqlangan. Ko‘pgina mamlakatlarda
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
44
ta’lim muassasalari davlat byudjetiga kuchli bog‘liq bo‘lib, moliyaviy
diversifikatsiya imkoniyatlari cheklangan. Afrikada bu bog‘liqlik 85-90 foiz,
Janubiy Osiyoda esa 80 foizdan oshadi. Bu holat ularning texnologik yangilanish,
raqamli platformalarni joriy etish va zamonaviy o‘qituvchilarni tayyorlash
jarayonlarini cheklaydi. Bunga qarama-qarshi ravishda Yevropa Ittifoqida kasbiy
ta’lim muassasalarining 60 foizi grantlar, ishlab chiqarish faoliyati va xizmat
ko‘rsatish orqali moliyaviy manbalarni kengaytirishga erishgan.
Uchinchi xavf raqobatbardoshlik bilan bog‘liq. So‘nggi yillarda Udemy,
Coursera, edX kabi raqamli platformalar qisqa muddatli va amaliyotga
yo‘naltirilgan kurslarni keng joriy etib, kasbiy ta’lim sohasida 30-40 foiz bozor
ulushiga ega bo‘ldi. OECD ma’lumotlariga ko‘ra, AQShda Community
College’larda o‘qiyotgan talabalar soni 2022-yilda 20 foizga kamayib, ularning
aksariyati onlayn kurslarga o‘tgan. Bu an’anaviy ta’lim muassasalarining
raqobatbardoshligini pasaytiradi va ularni xizmat ko‘rsatish sohasida orqada
qoldiradi.
To‘rtinchi xavf raqamli transformatsiyaga moslashmaslik bilan bog‘liq.
OECD Digital Education Outlook 2023 hisobotida qayd etilishicha, global kasbiy
ta’lim muassasalarining atigi 28 foizi to‘liq raqamli infratuzilmaga ega. Bu
pandemiya sharoitida o‘quv jarayonining to‘xtashi yoki keskin pasayishiga olib
keldi. Lotin Amerikasi, Afrika va Markaziy Osiyodagi ko‘plab davlatlarda internet
tezligi, raqamli platformalar va pedagoglarning tayyorgarligi yetarli emas. Bunga
misol qilib Estoniya, Janubiy Koreya va Singapurni keltirish mumkin, ular
raqamli transformatsiyada ilg‘or natijalarga erishgan.
Beshinchi xavf xalqaro hamkorlik va grantlar uzilishi bilan bog‘liq.
European Training Foundation (ETF) hisobotlariga ko‘ra, COVID-19 davrida
Erasmus+, Horizon Europe, DAAD va boshqa xalqaro grant dasturlarining hajmi
35 foizga qisqargan. Bu kasbiy ta’lim muassasalarining xalqaro tajriba
almashinuvi, texnik yordam olish va o‘qituvchilar malakasini oshirish
imkoniyatlarini cheklab qo‘ydi. Natijada rivojlanayotgan davlatlar innovatsion
texnologiyalar va ilg‘or metodikalarga ega bo‘lish imkoniyatidan mahrum bo‘ldi.
Oltinchi xavf demografik o‘zgarishlar va yangi malaka ehtiyojlari bilan
bog‘liq. OECD Skills for Jobs 2022 hisobotida qayd etilishicha, rivojlangan
davlatlarda ortiqcha oliy malakali ishchi kuchi mavjud bo‘lsa-da, ular mehnat
bozorida yetarli ish topa olmayapti. Aksincha, rivojlanayotgan davlatlarda past
va o‘rta malakali ishchi kuchiga talab yuqori, lekin ta’lim tizimi bu ehtiyojni to‘liq
ta’minlay olmayapti. BMT’ning 2023-yilgi demografik prognoziga ko‘ra, 2050-
yilgacha ishchi yoshdagi aholining eng katta o‘sishi Afrika va Osiyoda ro‘y
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
45
beradi. Agar kasbiy ta’lim tizimi bu ehtiyojga javob bermasa, bu davlatlar
demografik dividenddan foydalana olmay qolishi mumkin.
Umuman olganda, global kasbiy ta’lim tizimi bugungi kunda mehnat
bozoriga moslashish, moliyaviy barqarorlik, raqobatbardoshlik va raqamli
transformatsiya kabi sohalarda muhim xavflarga duch kelmoqda. Ushbu
xavflarni yumshatish uchun tizimli islohotlar, moliyaviy diversifikatsiya, raqamli
infratuzilmani rivojlantirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish zarur.
Xulosa.
Yuqorida olib borilgan tahlillar asosida global kasbiy ta’lim (VET)
tizimi bugungi kunda quyidagi asosiy xavf va tahdidlar bilan yuzma-yuz
kelayotgani aniqlanadi. Birinchidan, mehnat bozoriga moslashmaslik holati
tobora kuchayib bormoqda. OECD ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab davlatlarda
kasbiy ta’lim bitiruvchilari o‘z mutaxassisligiga mos kelmaydigan sohalarda
faoliyat yuritmoqda yoki umuman ishlamayapti. Bu esa mehnat bozorining
dinamik ehtiyojlari bilan ta’lim tizimi o‘rtasidagi tafovutni oshiradi.
Ikkinchidan, moliyaviy barqarorlik yetishmasligi global pandemiya va
iqtisodiy inqiroz fonida yana-da keskinlashdi. Rivojlanayotgan davlatlarda
kasbiy ta’lim muassasalari davlat byudjetiga kuchli bog‘liq bo‘lib, pandemiya
natijasida grant va subsidiyalar hajmi qisqarib, moliyaviy inqiroz xavfini yuzaga
keltirdi.
Uchinchidan, raqobat muhitida an’anaviy kasbiy ta’lim muassasalari
xususiy raqamli platformalarning tez sur’atlar bilan rivojlanishidan ortda
qolmoqda. Coursera, Udemy va boshqa global platformalar qisqa muddatli,
moslashuvchan va bozorga yo‘naltirilgan kurslar orqali talabani jalb etmoqda,
bu esa VET muassasalarining bozor ulushini kamaytirish xavfini tug‘diradi.
To‘rtinchidan, raqamli transformatsiya jarayoniga moslashmaslik holati
kuzatilmoqda. OECD Digital Outlook hisobotlariga ko‘ra, global VET
muassasalarining atigi 30 foizi raqamli ekotizimlarga moslashgan, qolganlari esa
yangi texnologiyalardan samarali foydalanishga tayyor emas. Bu esa pandemiya
kabi global chaqiriqlarga tayyorgarlik darajasining pastligini ko‘rsatadi.
Beshinchidan, xalqaro hamkorlik va grant dasturlarining qisqarishi
natijasida ta’lim sifati va xalqaro tajriba almashinuvi cheklanmoqda. Erasmus+,
Horizon Europe, ADB va boshqa dasturlarda ishtirok kamayib, o‘quvchilar va
o‘qituvchilarning global bilim maydoniga chiqish imkoniyatlari toraymoqda.
Oltinchidan, demografik o‘zgarishlar VET tizimi uchun yangi chaqiriqlar
yaratmoqda. Aholi sonining o‘sishi, yangi malakalarga talabning oshishi, ishchi
kuchining migratsiyasi va avtomatlashtirish jarayonlari kasbiy yo‘nalishlarning
qayta ko‘rib chiqilishini talab qiladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
46
Umumiy tavsiya sifatida,
kasbiy ta’lim tizimi raqamli transformatsiyaga
moslashishi, moliyaviy barqarorlikka erishishi va xalqaro mehnat bozoridagi
talablarni chuqur tahlil qilib, o‘z kurs va yo‘nalishlarini doimiy ravishda yangilab
borishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.World Economic Forum. (2024). The Future of Jobs Report 2024. Geneva.
2.OECD. (2023). OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective
Digital
Education
Ecosystem.
Paris:
OECD
Publishing.
oecd.org+8oecd.org+8read.oecd-ilibrary.org+8
3.OECD. (2023). Spotlight on Vocational Education and Training: Findings from
Education at a Glance 2023. Paris: OECD Publishing. oecd.org
4.UNESCO. (2024). New UNESCO report on TVET recommendations to improve
global skills development. weforum.org+2unesco.org+2unesco.org+2
5.European Commission. (2023). Erasmus+ 2020–2023 Annual Reports.
Brussels.
6.Cedefop & OECD. (2023). Apprenticeships and the digital transition.
globenewswire.com+15cedefop.europa.eu+15oecd.org+15
7.UNESCO, ILO & World Bank. (2023). Building Better Formal TVET Systems.
arxiv.org+15unesco.org+15oecd.org+15
8.OECD. (2023). Shaping Digital Education: Enabling factors for quality, equity
and efficiency. oecd.org+1oecdedutoday.com+1
9.Financial Times. (2024 Aug 20). The UK's skills crisis holding back growth.
ft.com
10.The Guardian. (2023 Oct 19). Fierce competition threatens Australia’s future
in international higher education sector. theguardian.com
