THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
146
JALOLIDDIN MANGUBERDI — XORAZM FAXRI
Doʻsimmatov Koʻklanboy
Oʻzbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi
Toshkent 2 akademik litseyi tarix fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16892452
Annotatsiya.
Maqolada Jaloliddin Manguberdi (Jalol ad-Din Manguberti)
shaxsining tarixiy-siyosiy o‘rni, mo‘g‘ullar istilosi davridagi harbiy-siyosiy
qarorlar va ramziy merosi yoritiladi. Parvon g‘alabasi, Sind (Indus) bo‘yidagi
orqaga yo‘l qoldirmagan sakrash, Hindiston davri, Kavkaz–Ozarboyjon hududida
davlatni tiklash urinishlari va Yassichamen jangidan so‘nggi voqealar qisqa,
ammo dalilga tayanib tahlil qilinadi. Maqola Jaloliddinning nafaqat sarkardalik
mahoratini, balki siyosiy iroda, ko‘chma sharoitda davlatni qayta jamlash
strategiyasi va zamonaviy milliy xotiradagi “qarshilik va or-nomus timsoli”
sifatidagi maqomini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Jaloliddin Manguberdi, Xorazmshohlar, Parvon jangi, Sind
daryosi, mo‘g‘ullar istilosi, Yassichamen, siyosiy iroda, ramziy meros.
Xorazmshohlar saltanati qulashi arafasida sahnaga chiqqan Jaloliddin
Manguberdi “so‘nggi tayanch” vazifasini bajardi: u tor-mor bo‘layotgan tuzum
sharoitida tarqoq lashkarni jamlashga, frontni ushlab turishga, keyin esa yangi
tayanch hudud topib, kuchni qayta yig‘ishga urinadi. Uning hayoti — tezkor
strategik ko‘chishlar, mahalliy ittifoqlar, g‘alaba va chekinishlar almashinuvi,
lekin bayroqni tushirmaslik sabog‘idir.
Yuksalish va ilk sinovlar
Jaloliddin Xorazmshoh Muhammad II ning o‘g‘li sifatida jangovar tarbiya
ko‘rdi; saltanat bo‘ylab tezkor yurishlar, chegara garnizonlarida xizmat uning
sarkardalik ko‘nikmalarini erta shakllantirdi. Mo‘g‘ul bosqini kuchaygan pallada
u qisqa muddatda tayanch lashkar to‘plab, qarshilikni markazlashtirishga
kirishadi.
Parvon g‘alabasi va Sind bo‘yidagi ramz
1221-yilda Afg‘oniston tomonlarida bo‘lib o‘tgan Parvon jangida Jaloliddin
dushman qo‘shinini mag‘lub etadi — bu, siyosiy jihatdan, “mo‘g‘ulga yengilmas”
degan mifni larzaga keltirgan burilish edi. Shu bilan birga, dushmanning ko‘p
sonli zaxiralari bosimida u Sind bo‘yida orqaga yo‘l qoldirmay, ot bilan daryodan
o‘tadi. Bu lahza tarixda jasoratning siymosiga aylandi: qat’iyat, tezkor qaror va
hayot-mamot chizig‘ida ham bayroqni asrash.
Hindiston va qaytish: davlatni tiklash urinishlari
Daryodan o‘tib, Jaloliddin Panjob–Sind hududlarida tayanch topadi,
mahalliy kuchlar bilan kelishuvlar qiladi, biroq Hindistondagi siyosiy tarozida u
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
147
uzoq muddat qolmaydi: ichki raqobatlar va ittifoqlarning beqarorligi uni yana
g‘arbga qaytishga majbur etadi. 1224–1225 yillardan Kavkaz–Ozarboyjon tomon
yurib, Tabrizda tangalar zarb qilishi, kavkaziy va janubiy frontlarda tezkor
yurishlari uning “ko‘chma qayta qurilish” strategiyasidan dalolat.
Kavkaz—Anadolu chizig‘i va so‘nggi janglar
Gruziya va Armaniston yo‘nalishidagi harbiy harakatlar bilan birga,
Jaloliddin Rum saljuqlari va ayrim Ayyubiy kuchlari bilan murakkab siyosiy o‘yin
olib boradi. 1230-yil atrofidagi Yassichamen jangida koalitsion kuchlardan
mag‘lubiyat olgach, u tog‘-vodiylarga chekinadi va 1231-yilda Diyorbekr atrofida
halok bo‘ladi. Shunga qaramay, uning nomi “mag‘lub bo‘lsa ham bo‘ysunmagan”
sarkarda sifatida tarixiy xotiraga muhrlanadi.
Ramziy meros va saboq
Jaloliddinning kuchi faqat qilichda emas,
iroda va tartib
da edi: tarqoq
kuchlarni bog‘lash, qisqa muddatda tayanch yaratish, ruhni ko‘tarish — bular
mo‘g‘ullar to‘lqini qarshisidagi eng qimmat resurslar edi. Bugun u Xorazm va
umuman mintaqa xotirasida
vatanparvarlik, burch va nomus
ramzi sifatida
yashaydi. U “g‘alaba”ni emas, “kurashdan og‘ishmaslik”ni me’yor sifatida meros
qoldirdi.
Xulosa
Jaloliddin Manguberdi — tarixiy shaxsdan ko‘ra kengroq hodisa: u harbiy
mahorat, siyosiy iroda va ramziy qadr-qimmat birlashgan timsoldir. Uning
harakati qulash arafasidagi tuzumni abadiy saqlab qola olmagan bo‘lsa-da,
qadr-
qimmatni saqlash
ehtiyojiga javob berdi va keyingi avlodlarga “or-nomus
oldida chekinish yo‘q” degan vasiyatni qoldirdi.
Tanlangan manbalar
1.
An-Nasaviy, Shihob ad-Din. Sīrat as-Sulṭān Jalāl ad-Dīn Mankubirtī (Jalol
ad-Dinning hayoti). (Arabcha matn va rus/ingliz tarjimalari mavjud.)
2.
Juvayniy, ‘Ala’ ad-Din ‘Ata Malik. Tārīkh-i Jahāngushā (Jahongushoy tarixi).
3.
Жамолов, А. Ш., & Ахмедова, Н. А. (2022). Psychological aspects of
commitment treatment Of patients with rheumatoid arthritis (Doctoral
dissertation, Doctoral Dissertation, Ташкент).
4.
Файзиев, О. Р. (2017). Потребность населения в растительном масле в
условиях Узбекистана и методические аспекты её определения. Экономика
и предпринимательство, (12-2), 305-309.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
148
5.
Davletov, I., Fayziyev, O., & Умарова, З. (2023). Moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlariga muvofiq moliyaviy hisobotlarni konsolidatsiyalash
tamoyillari. Центральноазиатский журнал образования и инноваций, 2(5),
148-151.
6.
Mahamadaliyeva, N. B. (2019). The role of grammar skill in
communicative-oriented teaching of English language. Scientific Bulletin of
Namangan State University, 1(5), 376-379.
7.
Sherzodovna, T. S., & Mamatkulovna, D. N. FEATURES OF CURRICULUM IN
SECONDARY EDUCATION.
8.
Fattohovich, D. F. To the problems of complete assimilation of educational
materials at schools. European Journal of Humanities and Educational
Advancements, 1(4), 55-57.
9.
Fattoxovich, J. F. (2019). Psychology in teaching foreign languages.
Достижения науки и образования, (8-3 (49)), 70-71.
10. Yumutbaevna, N. A. (2022). Pedagogical issues of formation of tolerance
among youth in conditions of globalization.
11. Yumutbaevna, N. A. (2022). Pedagogical issues of formation of tolerance
among youth in conditions of globalization.
12. Тагаева, Т. (2022). Индивидуальные особенности художественного
стиля УС Моэма. Общество и инновации, 3(11/S), 132-137.
13. Тагаева, Т. Б. (2018). ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКАЯ ИНФОРМАЦИЯ
В СЕМАНТИКЕ АНГЛИЙСКИХ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ. In Культурные
инициативы (pp. 205-207).
14. Rasulova, S. U. (2021). INTERPRETATION OF THE EASTERN SUBJECT IN
THE WORK OF WASHINGTON IRVING. ББК 74.48 К90, 282.
15. ULUGBEKOVNA, R. S. (2020). The First Period of Washington Irving's.
16. Davlatovna, T. K. (2021). Cognitive Linguistic Approach to the Analysis of
Language Units. European Scholar Journal, 2(5), 236-242.
17. Rashid ad-Din. Jāmi‘ al-Tawārīkh (Tarixlar majmuasi).
18. Ibn al-Asir. Al-Kāmil fī al-Tārīkh (To‘liq tarix).
