THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
147
ЎРТА АСРЛАРДАГИ ЕВРОПА КИЙИМЛАРИ ТАРИХИ
ЎРТА АСРЛАРДАГИ ЕВРОПА КИЙИМЛАРИ ТАРИХИ русча
ЎРТА АСРЛАРДАГИ ЕВРОПА КИЙИМЛАРИ ТАРИХИ инглизча
Тулкинова Нурсевар
ГулДУ талабаси
e.mail: nursevartulkinova@gmail.com
тел.номер: +998933232012
Мирзаева Н.Д.
Илмий раҳбар: доц
https://doi.org/10.5281/zenodo.15211484
Аннотация:
Бу мақолада ўрта аср кийимларининг турлари, уларнинг
замонавий урф билан солиштирилиши ва рангларининг маъноси таҳлил
қилинади.
Калит сўзлар:
Ўрта асрлар, Европа урфси, урф қонунлари, тарихий
кийимлар, ижтимоий мақом, ранглар психологияси, ўрта аср газламалари,
костюм дизайни, маданий анъаналар, тарихий тикланиш, замонавий урф.
Русча
инглизча
Ўрта асрлардаги Европа кийимлари нафақат ташқи кўриниш учун,
балки жамиятдаги мавқени белгилашда муҳим ўрин тутган. Бу даврда
либослар нафақат ижтимоий тузилмани балки иқтисодиётни хамда
маданиятнинг бир қисми сифатида шаклланган. Манбалар таҳлили шуни
кўрсатадики, кийимларнинг шакли, ранги ва матоси инсонларнинг
ижтимоий ҳолатига боғлиқ бўлган .
Илк ўрта асрлар V–XI асрларда урф асосан амалийликка ва қулайликка
йўналтирилган эди. Европа қўпол газламалардан ишланган кийимлардан
фойдаланиб, Рим империясидан қолган оддий ва функсионал либосларни
кийишда давом этган. Эркаклар кийими туника – узун ёки қисқа қилиб
тикиладиган, кенг ва енгил либос бўлиб, одатда пахта ёки жундан
ишланган.Чарм камзуллар – сарбозлар ва амалдорлар томонидан ҳимоя ва
намдан сақланиш мақсадида кийилган. Шим (брэ) – ингичка ва кенг
матодан тикилган. Франция ва Англияда сеньорлар эрталаб туриши билан
брэ кийишган яни бу ӯрта асрларда қисқа шим деган маьнода урушга
борган пайтида у оддатдаги кийимининг устига ҳарбий сақловчи кийим
кийишган Унга камар билан махкамланадиган калта шорта (чаус)лар
қўшилган. Плащ (сагаум, капа) – у ёмғир ва шамолдан ҳимоя қилиши учун
чарм ёки қалин матодан ишланган .
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
148
Ўрта асрлар XII–XIV асрларда бу даврда урфда кўплаб ўзгаришлар юз
берди. Савдо-сотиқнинг ривожланиши ва Византия ҳамда Шарқий дунё
билан алоқалар таъсирида урф ранг-баранг ва мураккаб бўлиб борди.
Эркаклар кийими, котарди (cotehardie) – белдан узунроқ, кенг ва ёқали
кийим бўлган Дублет (doublet) – ички кийим сифатида ишлатилган,
танани ўраб турадиган тор кийим. Камзуллар ва узун халатлар – юқори
табақа учун мўлжалланган эди. Қисқа куртаклар ва енгил матодан
ишланган шимлар – ҳунармандлар ва савдогарлар орасида урф
бўлган.Аёллар кийими суркот (surcote) – ичкарида туникали ва устида
кенг халатли шаклда тикилган.Готик услуби кийимлари – узун, рукавлари
пастга томон тортилиб турадиган, бел қисми аниқ кўриниб турадиган
либослар.Кенг юбкали ва кийимлар – либоснинг пастки қисми кўпроқ
мато билан безатилганлари, ҳашаматни ҳисобланган .
XV асрга келиб, урф янада безакли ва тантанавий тус олди. Европа
мамлакатлари ўртасидаги савдо ривожлангани сабабли, янги газламалар
ва шакллар пайдо бўлди. Эркаклар ва аёллар кийимида ўзгаришлар содир
бўлди: эркакларнинг либослари ҳошияли ва бурмаланган кийимлар –
рангли безаклар билан безатилган. Қисқа камзул ва енгил плащлар –
Италия ва Францияда урфга кирган. Қатламли ва қалин матодан ишланган
кийимлар – ҳашаматни кўрсатиш учун кийилган. Аёллар кийимида узун
юбкали либослар – тўлиқ қӯли узун ва калта юбкали, ошиқона услубда
тикилган4. Ҳеннин бош кийимининг келиб чиқиши баланд конуссимон
бош кийим бӯлиб, Бургундия қироллигида (ҳозирги Франция ва Бельгия
ҳудудида) пайдо бўлган. Унинг яралишига сабаб турк ва мўғуллар бош
кийимларига ӯхшаш, чунки бу даврда Европанинг Шарқ билан маданий
алоқалари кучайган пайт ҳисобланади. Бу бош кийим Франция
қироличаси Изабелла Баварская (Isabeau of Bavaria) томонидан машҳур
қилинган. Ҳенниннинг шакли ва кўриниши, баландлиги одатда 30–60 см
атрофида бўлган, аммо баъзи ҳолларда 1 метр гача етиб борган, шакли
кўпинча конуссимон бўлиб, баъзан цилиндрсимон вариантлари ҳам
учрайди. Хеннинг безаклари тилла ёки кумуш иплар, қимматбаҳо тошлар,
ёғоч каркас ва газлама пардалар билан безатилган. Бу бош кийимнинг энг
ажралиб турадиган қисми – унинг орқасидан тушиб турадиган узун, енгил
мато (вейл, voile) бўлиб, у одатда ипак ёки тунук газламадан тайёрланган.
XV аср охирига келиб, Ҳеннин урфи ҳам ўз аҳамиятини йуқотади ва янги
турдаги бош кийимлар пайдо бӯлади лекин шу ҳеннинг бош кийимлари
асос бӯлади. Ренессанс даврида кенгроқ ва камтарона бош кийимлар
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
149
хонимлар орасида кенг таркалади. Шуни таькидлаш жоизки, ҳеннинг бош
кийимлари XV асрда Европада аёллар урфининг муҳим қисми бўлиб, у
аёлларнинг гўзаллиги ва мақомини намоён этувчи элемент сифатида
хизмат қилган.Унинг баланд ва безакли шакли нафақат урфга, балки
жамиятдаги табақаланишга ҳам таъсир қилган.
Ўрта аср кийимларининг ижтимоий аҳамияти шундаки, кийимлар
ӯрта асрларда нафақат инсонни ҳимоя қилувчи восита сифатида балки
ижтимоий мақомини хам белгилаб берувчи, элемент ҳам эди.
Кийимларнинг ўзи ҳам инсонларнинг жамиятдаги ўрнини белгилаб
берган, масалан: зодагонлар ва подшохлар бинафша рангли ва тилла
рангли кийимлар кийишганликларининг сабаби, бу ранглар ҳокимият ва
ҳуқуқ рамзи ҳисобланган. Ипак, бахмал ва қимматбаҳо тошлар билан
безатилган кийимлар кийишган, бу матоси жуда қиммат ва бошқа
жойларга импорт қилинган бӯлиб, уни фақат юқори қатламдаги шахслар
кийиши мумкин бӯлган, оддий ҳалқ ӯзига сотиб ололмаган,
подшоҳларнинг бойлиги ҳамда хокимияти шу тошлар орқали намоён
бӯлганлиги кӯрсатган.
Рицарларда эса герблар ёки оила рамзлари билан туширилган
кийимлар кийиб қайси табақадан эканлигини аниқлашган ҳамда
мансублигини кӯрсатган. Уларнинг кийимлари ипак ва бахмалдан
тикилган булиб, безакли кийимлар кийишган. Рицарларнинг асосий
машғулоти уруш бӯлганлиги сабабли, улар маьлумот олиб келган бошқа
мамлакатлардан Шарқнинг дизайнларини хонимларга айтишган, ва
кейинчалик улар ўз гардеробларида қӯлланилган.
Савдогарлар ва ҳунармандларнинг кийимлари яхши сифатли, кам
безакли ва газламаларнинг орасида жун ва пахта кўпроқ фойдаланиб ӯпиқ
рангли кийимлар кийишган бу жиддийлик ва ишбилармонликни
англатган. Улар кийимлари орқали камтароналикни кӯрсатишга харакат
қилган ва ҳаддан ташқари дабдабадан қочишган.
Руҳонийлар кийимлари уларнинг қай даражада еканлигига қараб
Узун ва минимал безаклар кӯпинча ҳолларда диний рамзлар билан
берилган . Архиеископлар ва кардиналлар ипак ва бахмалдан тикилган
кийимлар яни подшоҳлар қатори бинафша ҳамда қизил рангли либослар
кийишган. Оддий руҳонийлар эса оқ ҳамда қора рангли газламалардан
кийимлар кийишган. Яъни оқ кийимдаги поклик ва илоҳийлик рамзи
роҳиблар ва монахлар, қора кийимни эса дунёвий хаётдан воз кечиш
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
150
тимсоли сифатида қаралган. Диндор шахслар бўлганлиги учун узун ва
танани ёпиб турадиган кийимлар кийишган.
Феодал жамиятда ҳар бир табақа ўз ўрнига эга бўлган ва
кийимларнинг узи хам катта ахамиятга эга булган. Дехконлар калта юбка
кийишган, иш фаолиятида қулай бўлиши учун, қишлоқ аҳолиси ва
қулларнинг кийимлари рангсиз оддий жун ҳамда пахтадан тикилган
кийимлар кийишган ва унинг маӣноси эса амалийлик ҳамда
меҳнатсеварлик рамзи ҳисобланган. Улар доимий меҳнат қилганлиги
сабабли жун ва пахтадан тикилган кийимларни узоқ муддат кийишган ва
енгил хамда иссиқ бўлган уларнинг кийимларида занжирлар ва камарлар
бӯлмаган, чунки уларда эркинлик бӯлмаган, улар ҳукмрон қатламнинг
буйруқларини бажарганлар, оддий безаклар ва касбига мос аксессуарлар
бӯлган кичкина детали ҳам катта аҳамиятга эга.
Ипак ва бахмалдан ишланган кўйлаклар – асосан Италия ва
Англиядаги зодагонлар орасида кенг тарқалган бӯлиб, XV асрда аёллар
юзини ва сочларини максимал даражада ёпиб юриши урфда бӯлган.
Қимматбаҳо ипак, бахмал ва тилла иплар билан безатилган газламалар
урфнинг асосий қисмларидан бирига айланган. Ўрта асрларда кийим
нафақат одамларнинг шахсий диди, балки уларнинг жамиятдаги ўрнини
ҳам белгилаб берган. Масалан, мода қонунлари (sumptuary laws) орқали
ҳар бир ижтимоий табақа учун белгиланган ранг ва материаллардан
фойдаланиш чекланган. Зодагонлар – ипак ва бахмалдан ишланган
кийимлар кийишга ҳақли бўлса, ҳунармандлар ва савдогарлар – ип, пахта
ва қолипланган кийимлар кийишган.
Ипак, бахмал ва пардозланган пахтадан ишланган кийимлар кенг
тарқалган. Савдо ривожлангани сабабли, Шарқдан олиб келинган ипак ва
рангли газламалар оммалашган. Мисол учун оёқ кийимлар эса чарм ва
ёғочдан ишлатилган булиб, 3 ойда 1 марта алмаштирилар эди. Оёқ кийим
ишлаб чикарувчиларнинг касби жудда қийин булганлиги сабабли, улар
яхши маош олган. Зодагонлар учун кимматбахо заргарлик буйимлари
билан кулай замш оек кийимларихам бор эди. Оёқ кийими канчалик узун
бўлса, инсон мавкейи баланд деб, ҳамда бой инсон хисобланган.
подшоҳлар ва сарой аҳли ипак, бахмал ва заргарлик буюмлари билан
безатилган кийимлар кийган, қишлоқ аҳолиси эса асосан жун ва пахтадан
тикилган оддий либослар кийишган. Урф қонунлари (sumptuary laws)
жорий этилган бўлиб, улар кийим-кечак, мато ва аксессуарлардан
фойдаланишни тартибга солиб. Бу қонунларнинг асосий мақсади
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
151
жамиятдаги табақавий фарқларни белгилаш ва ҳашаматли сарф-
харажатларни чеклаш эди. Англиянинг ўзида Эдуард 3 қонуни шундан
иборатки: Фақат юқори қатлам вакилари тилла иплардан ва ипак
газламаларидан тикилган кийимлар кийиши мумкин.Қ ора кўк ва
бинафша ранглар билан тикилган кийимларда фақат зодагонлар юришган
ва унинг табақасиҳам кийган кийимига қараб бнлгиланган. Елизаветта 1
қонуни рицаррлар вак уларнинг аёллари ипак кийиши мумкин оддий халк
фуқоролар эса бундай кийимларни киёлишмаган. Франция Филипп 6
Аёлларга қимматбахо тошлар билан безатилган кийимлар кийиш
тақиқланган. Италия Венеция ва Флоренция Аёллар 50 дукатдан
қимматроқ либос киймаслиги керак бўлган.Кийим кенчакда 10 та
марвариддан кўп бўлиши мумкин булмаган. Ҳаддан ташқари улкан ва
безакли ҳеннинг бош кийимлари тақиқланган. Флоренция қонунига кўра
фақат зодагонлар тилла ип ва шойи кийишга ҳакли.Қора бахмал фақат
олий табақалар учун ажратилган.Кейинчалик урф конунларининг таьсири
ижтимойи тартибни сақлашга лекин баьзи холларда бой ва савдогарлар
зодагонларга хос кийимларни яширинча кийишга ҳаракат қилган. Бу
қонунлар кийим шаклларининг ўзгаришига ва урф эволюциясига таьсир
кўрсаткан.
Ўрта асрларда кийимларнинг ранги ҳам инсоннинг мақоми ва
характерини ифодалаган. Кийимлардаги ранглар муайян маънога эга
бўлиб улар жамиятдаги ўрни ва маданий қадриятлар билан боглик бўлган
. Қизил– қудрат ва жасорат рамзи. Қизил ранг табиий ҳосил қилинган
маддер ва коҳинил каби ранг моддалари орқали тайёрланган ва жуда
қимматбаҳо бўлган. Бу ранг, айниқса, кардиналлар, подшоҳлар ва
рицарлар кийимида кенг ишлатилган. Оқ – поклик ва муқаддаслик
тимсоли. Кўпроқ диний шахслар ва шифокорлар кийимида кенг
кўллинган. Қора – ҳокимият ва матам рамзи ҳисобланиб хокимиятдаги
шахслар ишлатишган. XIV–XV асрларда Европа зодагонлари қора бахмал ва
ипак кийимларни кийишни урфга айлантирган. Қора ранг шахснинг
жиддийлигини ва ҳокимиятга яқинлигини ифодалаган. Жиддийлик ва
ҳурмат белгиси ҳисобланган. Лекин қуй жунидан ишланган оддий
вариантлар камбағаллар учун бор эди. Кейинчалик савдогарлар орасида
машҳур бўлган. Яшил– табиат ва ҳосилдорлик ёшлик белгиси ҳисобланган.
Оддий аҳолиси орасида кенг тарқалган. Феодалларнинг кийимларида кўп
учраган . Кўк – содиқлик, илохийлик хотиржамлик ва осмон тимсоли. Бу
ранг кўпроқ дворянлар ва зиёлилар орасида машҳур бўлган. Айникса
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
152
бокира Мария тасвирларидав кўк мато кўп учрайди. Ва бу ранг аёллар
орасида машҳур бўлган. Кўк мато ишлаб чикаришда индий растангий
моддаси ишлатилган . Сариқ ранг эса хиёнат ва пасткашлик баьзи
манбаларда сариқ кийим кийиш мажбурий қилинган. Ушбу сариқ ранг
қасамиёдбузарлик ва сотқинлик тимсоли сифатида қаралган. Сариқ ранг
эса кўпроқ савдогарлар ва фермерларга учун тикилган.
Газламалар танлови хам одамнинг жамиятдаги ўрнига боғлиқ бўлиб
ипак ва бахмал зодагонлар учун,пахта ва жун эса оддий одамлар учун мос
кўрилган.
Ижтимоий табақаларни аниқлаш – ҳар бир табақа ўз мақомига ега
хамда мос кийим кийиши керак хисобланган. Ҳашаматни ва– Ортиқча
сарф-харажатларни камайтириш мақсадида жорий килинган конун
хисобланади. Иқтисодиётни тартибга солиш учунхам – фақат маҳаллий
ишлаб чиқарилган газламалар ва кийимлардан фойдаланиш талаб
килинган.Черковда хизмат киладиган шахсларга эса ортикча ва очик
кийимларга рухсат берилмаган. Бугунги кун урфи кўп жиҳатдан ўрта аср
кийимларидан илҳомланган. Ҳозирги либослардаги ёрқин ранглар,
безакли газламалар ва тарихий элементлар шу давр кийимларига
асосланган. Айниқса, готика услуби, кенг юбкалар ва узун енгли кўйлаклар
ҳозирги урфда ҳам мавжуд
Фойдаланган адабиётлар:
1.
Брук, Ирэн. История костюма. Европейская урф от античности до XX
века. — Москва: Искусство, 2001. С.167.
2.
Scott, Margaret. Fashion in the Middle Ages. — Los Angeles: J. Paul Getty
Museum, 2011. P.112.
3.
Boucher, François. A History of Costume in the West. — London: Thames &
Hudson, 1997. P.441.
4.
Davenport, Mildred. Medieval European Costume. — London: Thames &
Hudson, 2005. P .256.
5.
Doris Simmons, The History of Costume (London: XYZ Publishers, 1997).
P.144.
6.
Васильева, Е. История костюма: от Древнего мира до наших дней.
Москва: АСТ, 2015. С.295.
7.
Гурьева, М. Костюм в истории культуры (Москва: Искусство, 1988),
С.135.
8.
Кирпичников, А. Костюм Средневековой Европы (Санкт-Петербург:
Наука, 2009), С.130.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
153
9.
Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. К. (2016). К вопросу о религиозном
составе населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
Проблемы современной науки и образования, (11 (53)), 44-45.
10.
Хамидова, Х., & Мирзаева, Н. (2022). Xx asr boshlarida mirzachol
vohasidagi agrar oʻzgarishlar (―Туркестанское селъское хозяйство jurnali
asosida). Современные инновационные исследования актуальные
проблемы и развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 631-634.
11.
Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. On the issue of religious composition of
the population of Russian settlements in the Hungry Steppe (the beginning of XX
century) Mirzaeva N., Rasulova M. 2 К вопросу о религиозном составе
населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
12.
Urazalievna, A. G., & Fotima, X. (2024). TURKISTON QO’RBOSHILAR
HARAKATI VA ULARNING FAOLIYATI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 5-10.
13.
Urazalievna, A. G., & Aziza, P. (2024). FARG’ONA VODIYSIDAGI
ISTIQLOLCHILIK HARAKATLARI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI. IJTIMOIY
FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 12-15.
14.
Абдулхай, Г. У. (2020). ТУРКИСТОН АССР: ҚАНДАЙ ДАВЛАТ БЎЛИШИ
КЕРАК ЭДИ. ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ, 3(1).
15.
Sangirova, D. (2019). Hajj and the ruling pilgrims. A look at the past, (18),
27.
16.
Маргилоний, М. А. (1999). Тарихи Азизий. Тошкент: Маънавият.
17.
Сангирова, Д. Х. (2000). Тарихи Азизи. важный источник по истории
изучения царского колониального периода: автореф.... канд. ист. наук.
Ташкент, 1-2.
18.
Mavlyanov, U. N. (2020). Problems of Ontology in the Heritage of Ali Safi.
International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 7(7),
540-545.
19.
Mavlyanov, U. N. (2021). FAHRUDDIN ALI SAFI'S TEACHING ABOUT
BEING. Bulletin of Gulistan State University, 2021(2), 61-67.
20.
Мавлянов, У. Н. (2020). ПРОБЛЕМЫ ОНТОЛОГИИВ НАСЛЕДИИ АЛИ
САФИ. Вестник Российского философского общества, (1-2), 200-209.
21.
Nematov, R. A., & Almanov’s, Q. O. (2022). The role of historical sources in
the study of the history of the turkish empire. American Journal Of Social
Sciences And Humanity Research, 2(10), 25-31.
22.
Неъматов, Р. (2023). Илк ўрта асрлар Хоразм тарихшунослигининг
бугунги ҳолати. История и культура центральной Азии, 1(1), 122-125.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
154
23.
Неъматов, Р. (2023). Хоразм Африғийлар сулоласи–Турк хоқонлиги
сиёсий алоқалари. Journal of Fundamental Studies, 1(7), 16-23.
24.
Кудратов, С. С. (1992). Поселения левобережья р. Нарын в Фергане (III
в. до н. э.–V в. н. э.): Дис.… канд. ист. наук. СПб.
25.
Кудратов, С., & Маъруфов, Ш. (2021). МИРЗАЧЎЛДАГИ ҚАДИМГИ СУВ
ИНШОАТЛАРИ. ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ, 4(11).
