https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
345
KOMPETENTSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA OʻQUVCHILARNING
KREATIV FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISH
Ganieva Zamira Embergenovna
1-sonli Nukus Abu Ali Ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi o'quv
ishlari boyicha direktor orinbosari.
Annotatsiya: Mazkur maqolada oʻquvchilardagi kreativ qobiliyatlarni
rivojlantirish maqsadida foydalanish lozim oʻqituvchi vazifalari haqidagi kerakli
maʼlumotlar va manbalar keltirib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar: taʼlim, metodika, tafakkur, kreativlik, belgi, mashq, fikrlash,
ijodkorlik, fikrlash,erkinlik.
Аннотация: В статье представлена необходимая информация и
ресурсы о задачах учителей, которые следует использовать для развития
творческих способностей учащихся.
Ключевые слова: образование, методология, мышление, творчество,
символ, упражнение, мышление, творчество, мышление, свобода.
Abstract: This article provides the necessary information and resources on
the tasks of the teacher, which should be used to develop creative abilities in
students.
Keywords: education, methodology, thinking, creativity, character, exercise,
thinking, creativity, thinking, freedom.
Taʼlimdagi kompetensiyaga asoslangan yondashuv maʼlum metodlar va
pedagogik yondashuvlardan foydalanishni oʻz ichiga oladi. Ushbu atama mahalliy
fanni sezilarli darajada modernizatsiya qilgandan keyingina qoʻllanila boshlandi.
Hozirgi vaqtda asosiy vakolatlarni shakllantirish muammolarini tahlil qiladigan
jiddiy ilmiy, uslubiy va nazariy ishlar paydo boʻldi. Masalan, A. V. Xutorskiyning
"Didaktik
evrika"
monografiyasi,
shuningdek,
L.F.Ivanovaning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
346
mualliflik metodikasi, boshlangʼich, asosiy, oʻrta maktablarda taʼlimni
modernizatsiya qilishga qaratilgan. Taʼlimdagi kompetensiyaga asoslangan
yondashuv ‒ bu maqsadlarni aniqlash, mazmunini tanlash, oʻquv jarayonini tashkil
etish, umumjahon natijalarini baholash tamoyillari toʻplamidir.
Ular orasida:
1. oʻquvchilar tomonidan oʻzlarining ijtimoiy tajribalarini qoʻllash asosida
faoliyatning turli sohalari va variantlarida yuzaga keladigan muammolarni
mustaqil hal qilish yoʻllarini ishlab chiqish; dunyoqarash, siyosiy, axloqiy, bilim
muammolarini hal qilishda didaktik va ijtimoiy tajribani moslashtirish;
2. Taʼlimdagi kompetensiyaga asoslangan yondashuv taʼlimning maʼlum bir
bosqichida oʻquvchilar erishgan taʼlim darajasini tahlil qilish orqali taʼlim
qobiliyatlarini baholashni oʻz ichiga oladi.
Zamonaviy taʼlimdagi kompetensiyaga asoslangan yondashuv ‒
olingan bilimlarni qoʻllash qobiliyatiga eʼtiborni qaratish usuli. Taʼlimning
maqsadlari oʻquvchilarning yangi imkoniyatlarini aks ettiradigan, ularning shaxsiy
oʻsishini aks ettiradigan maxsus soʻzlar bilan tavsiflanadi. Shakllangan asosiy
vakolatlar taʼlimning "yakuniy natijalari" sifatida qaraladi. Lotin tilidan tarjima
qilishda "kompetensiya" insonning maʼlum bir tajribaga, bilimga ega boʻlgan qator
masalalarini anglatadi.
Taʼlim sohasidagi vakolatga asoslangan yondashuv ‒ bu noaniq vaziyatda
odamning aniq va samarali harakat qilishidir.
Uning asosiy xususiyatlarini taʼkidlab oʻtamiz:
― faoliyat doirasi;
― vaziyatning noaniqlik darajasi;
― harakat usulini tanlash variantini;
― qabul qilingan usulni asoslash.
Kreativlik soʻzini ilk bor 1922-yilda AQSh olimi D. Simpson tomonidan
qoʻllanilgan. Ushbu atama orqali shaxs qolipdagi, stereotip, odatiy tafakkurdan voz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
347
kechish qobiliyatini taʼriflagan. Kreativlik (lot. creatio – yaratish, vujudga
keltirish) – bu insonning noodatiy gʻoya, fikr bera olish, muammolarni
takrorlanmas, original yechimini topish, tafakkurning anʼanaviy shakllaridan voz
kecha olishga boʻlgan qobiliyatidir.
K. Rodjers (1944) kreativlik deb muammolarni yangi yechimi va biror narsa,
voqea, xolatni ifoda etishning yangi usullarini aniqlashni tushunadi. Kreativlik
bilan shaxs va intellektual xossalar taqqoslangan tadqiqotlar kata ahamiyatga
egadir. Intellektual xossalar bilan taqqoslash boʻyicha tadqiqotlar Dj.Gilford
tomonidan amalga oshirilgan. Kreativlik – bu insonning shaxsiy xususiyati boʻlib,
uning oʻz-oʻzini takomillashtirib va rivojlantirib borishi bilan bogʻliq.
Kreativlik (lot., ing. “create ” – yaratish, “creative ” yaratuvchi, ijodkor) –
individning yangi gʻoyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi hamda
mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati.
Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuygʻularida, muayyan
faoliyat turlarida namoyon boʻladi.
O’quvchilarda kreativlikni rivojlantirishda quyidagilarga eʼtibor qaratish
zarur:
1. Ular tomonidan koʻp savollar berilishini ragʻbatlantirish va bu odatni
qoʻllab- quvvatlash;
2. O’quvchilarning mustaqilligini ragʻbatlantirish va ularda javobgarlikni
kuchaytirish;
3. O’quvchilar tomonidan mustaqil faoliyatni tashkil etilishi uchun imkoniyat
yaratish; o’quvchilarning qiziqishlariga eʼtibor qaratish.
Quyidagi omillar shaxsda kreativlikni rivojlantirishga toʻsqinlik qiladi:
1) oʻzini tavakkaldan olib qochish;
2) fikrlash va xatti-harakatlarda qoʻpollikka yoʻl qoʻyish;
3) shaxs fantaziyasi va tasavvurining yuqori baholanmasligi;
4) boshqalarga tobe boʻlish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
348
5) har qanday holatda ham faqat yutuqni oʻylash.
Oʻquvchilarning kreativ qobiliyatini rivojlantirish usullari va vositalariga
taʼsir qiluvchi muhim omillardan biri oʻqituvchi-oʻquvchilar hamkorligi ekanligiga
alohida eʼtibor qaratildi. Maʼlumki, taʼlim jarayoni ikki yoqlama xarakterga ega
boʻlib, oʻqituvchi va oʻquvchilarning teng munosabatlaridan tashkil topadi. Bu
jarayonga rahbarlik qiluvchi oʻqituvchi taʼlim jarayonining toʻgʻri tashkil etilishi,
taʼlim maqsadlarining toʻgʻri amalga oshirilishi va taʼlim natijalari uchun javobgar
shaxs hisoblanadi. Ammo bu, taʼlim jarayoni oʻqituvchining toʻliq hukmronligi
ostida amalga oshadigan jarayon, degan notoʻgʻri fikrning tugʻilishiga asos boʻla
olmaydi. Hozirgi davr talabi ham kimnidir boʻysundirish orqali emas, balki
hamkorlik munosabati yordamida ijobiy natijaga erishishdir. Taʼlim jarayonida
oʻquvchilar faoliyatining shakllanishi fan asoslarini oʻzlashtirishga oid
mexanizmgina boʻlib qolmasdan, balki shaxsning umumiy ijtimoiy-madaniy
qobiliyatlarini tarkib toptirishga ham qaratilishini unutmaslik lozim. Bizningcha,
oʻquv vaziyati taʼlim jarayonini tashkil qiluvchi oʻzgaruvchan tizim sanalib, u
quyidagicha ikki qismdan iborat:
― oʻqituvchi bilan oʻquvchilar hamkorligi;
― oʻquvchilarning oʻzaro bir-birlari bilan hamkorligi.
Oʻqituvchi bilan oʻquvchilarning hamkorligi oʻqituvchining oʻquvchilarga
koʻrsatadigan yordamidan boshlanadi. U asta-sekin faollashib oʻquv harakatlariga
aylanadi. Natijada, oʻqituvchi bilan oʻquvchilar munosabati hamkorlik
pozitsiyasiga oʻsib oʻtadi.
Materiallar tahlilining koʻrsatishicha, mantiqiy topshiriqlar hamkorlikda
bajarilgandagina bilimlarni oʻzlashtirish mahsuldor boʻladi. Ilmiy manbalarda
taʼlimning shunday tashkil etilishini hamkorlikdagi mahsuldor faoliyat vaziyati,
deb atash qabul qilingan. Pedagogik adabiyotlar tahlili va ijodiy tajribalarimiz
natijalariga koʻra hamkorlikdagi mahsuldor oʻquv faoliyati vaziyatini tashkil
qilishning 2 ta asosiy tamoyilini koʻrsatib oʻtish maqsadga muvofiqdir:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
349
1. Ta’limda mazmunning izchilligi tamoyili. Unga koʼra shaxs oʼz faoliyatini
muayyan maqsad asosida tashkil qilishida mazkur faoliyatning uzluksiz
shakllanishi koʼzga tashlanadi.
2. Oʼqituvchi-oʼquvchilar hamkorligining mustaqil ijodiy faoliyat bilan
bogʻliqligi tamoyili.
Oʼquv jarayonida oʼquvchilar bilan hamkorlik qilish katta ahamiyatga ega.
Oʼquvchilarning taʼlimga qay darajada ixlos qoʼyishi oʼqituvchining mana shu
hamkorlikni yarata bilish mahoratiga bogʻliq. Oʼqituvchi bilan oʼquvchilarning
oʼquv faoliyatidagi muhitning toʼgʻri uyushtirilishi oʼquvchilarning fanga boʼlgan
qiziqishlarini oshiradi, ularni butun kuch va gʻayratini sarflashga undaydi. Bu
oʼzaro muloqotning shunday bir shaklidirki, bunda oʼquvchi oʼzini pedagogik
taʼlim obyekti deb emas, balki mustaqil va erkin harakat qiluvchi shaxs deb biladi.
Oʼqituvchining oʼrganilayotgan fan boʼyicha qaysidir bir maʼlumotga aniqlik
kiritish paytida oʼquvchilarga yordam soʼrayotganday murojaat qilishi hamkorlik
faoliyatini
yanada
chuqurlashtiradi.
Oʼquvchilarni
oʼrganuvchi
va
tarbiyalanuvchiga aylantirish oʼqitish jarayonini muvaffaqiyatli olib borishningina
sharti boʼlib qolmay, balki ularni har jihatdan barkamol insonlar qilib
tarbiyalashning ham muhim shartidir.
Oʼquvchi oʼqitish va tarbiyalash jarayonining oʼzidayoq bilim va tarbiya
oluvchi shaxsga aylanadi. Sh.A.Amonashvili taʼlim jarayonida oʼquvchi bilan
hamkorlik munosabatini oʼrnatish lozimligini taʼkidlab, shunday deydi:
«Oʼquvchining oʼquv biluv faoliyati nafaqat qiziqarli oʼquv materiali va uni
tushuntirishning turli metodlari vositasida, balki pedagogning taʼlim jarayonidagi
muomala xarakteriga koʼra tartibga solinadi. Mehr, ishonch, hamkorlik, hurmat
mavjud boʼlgan muhitda oʼquvchi oʼquv topshiriqlarini oson oʼzlashtiradi.
Yutuqlari, mustaqil fikri, ijodiy izlanishlari yuqori baholanayotganini koʼrgan
oʼquvchi yanada murakkab boʼlgan oʼquv topshiriqlarini bajarishga intila
boshlaydi».
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
350
Oʼqitishda muammoli taʼlimdan foydalanish ham, kreativ qobiliyatni
shakllantirishda samarali hisoblanadi. Oʼquvchilarning biror-bir haqiqatni mustaqil
izlashi va kashf etishi bilan bogʻliq boʼlgan taʼlim metodlaridan evristik yoki
tadqiqotchilik metodlari bilan birga oʼquvchilarni ijodiy fikr “laboratoriyasi”ga
olib kiradigan jarayon ham asosiy ahamiyatga egadir.
Muammoli taʼlim shu jihatdan bir qancha afzalliklarga ega:
1. U oʼquvchilarni mantiqiy, ilmiy, didaktik, ijodiy fikrlashga oʼrgatadi.
2. U oʼquv materialini ishonarli qiladi, bu bilan bilimlarning eʼtiqodga
aylanishiga koʼmaklashadi.
3. U odatda, ancha taʼsirchan boʼlib, chuqur intellektual his-tuygʻular, shu
jumladan koʼtarinki ruh, hissini oʼz imkoniyatlari va kuchiga ishonch tuygʻusini
vujudga keltiradi, shuning uchun u oʼquvchilarni qiziqtiradi, oʼquvchilarda ilmiy
bilishga jiddiy qiziqishni tarkib toptiradi.
4. Haqiqat qonuniyatining mustaqil “kashf etilishi” olingan bilimlarni
unutmasligi aniqlab chiqilgan, mustaqil hosil qilingan bilimlar unutilgan taqdirda
ham ularni tezda qayta tiklash mumkin.
Muammo yuzasidan olib borilgan izlanishlar oʼquvchilarning oʼquv
jarayoniga munosabati oʼqituvchi va oʼquvchilar oʼzaro taʼsir jarayonining toʼgʻri
tashkil etilishi, oʼquv materiallarini tanlash va tashkil qilish, bilimlarni oʼzlashtirish
jarayonini takomillashtirish usullariga, oʼquv natijalariga qoʼyiladigan baho
tizimiga bogʻliqligini koʼrsatdi. Kreativlik va oʼzaro hamkorlik bir-biriga
mustahkam bogʻliq.
Zero, faqatgina yangicha yondashuv asnosida hamkorlik vujudga keladi va
mana shu hamkorlikda ijodkorlik oʼz ifodasini topadi. Pedagogik kreativlikni
faqatgina yangilikka, tajribalar oʼtkazishga intilish deb tushunmaslik kerak. Bu
intilish sogʻlom fikrning rasmiyatchilik ustidan gʻalabasini ham ifoda etadi.
Demokratiya, oshkoralik boʼlmagan joyda, maʼmuriyatchilik va oʼqituvchining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
351
irodasi bilan dars jarayonida oʼquvchilarning mustaqil fikrlash faoliyatiga rahna
solinsa ijodiy hamkorlik barham topadi.
Darslarda oʼquvchilarning kreativ qobliyatini rivojlantirishga xizmat
qiladigan topshiriqlar ustida ishlash alohida oʼrin tutadi. Oʼquvchi oʼzi uchun qulay
sharoitda hayotiy va oʼquv tajribasiga tayanib ogʻzaki yoki yozma nutqi orqali
fikrlash faoliyatini amalga oshiradi. Unda har bir fanning oʼzi uchun nomaʼlum
qirralari xususida oʼqituvchi bilan faol hamkorlik qilish uchun ruhiy tayyorgarlik
paydo boʼladi.
U mavzu yuzasidan berilgan savollarga tegishli javob qaytarish uchun
mustaqil ijodiy izlanishlarga harakat qiladi. Oʼqituvchi bunday hamkorlik
jarayonida oʼquvchilarning kreativligini oʼstirish bilan birga diagnostik vazifani
ham bajaradi, yaʼni oʼquvchilarning qobiliyati, qiziqish doirasini aniqlaydi, kreativ
iqtidorini chamalaydi. Kreativlikni rivojlantiruvchi topshiriqlar ustida ishlash
jarayonida bu gʻoyat muhimdir.
Oʼquvchilar oʼz-oʼzidan kreativ boʼlib qolmaydi. Uning kreativ qobiliyati
maʼlum vaqt ichida izchil oʼqib-oʼrganish, oʼz ustida ishlash orqali shakllantiriladi
va asta-sekin takomillashib, rivojlanib boradi.
Oʼqituvchilar oʼquvchilar bilan hamkorlikda ish yuritib, ularning har bir
fikrini inobatga olishi va buni oʼquvchiga sezdirishi kabi muhim vazifalarni
bajarish orqali oʼquvchilarni oʼzgacha yondashuvli yaʼni kreativ boʼlishlariga
erishishi mumkin. Oʼqituvchi oʼquvchilarga muammoli masala va vaziyatlarni
berib, oʼquvchining masala yechimini topishga ijodiy yondashishi undagi hissiy
irodaviy sifatlarni rivojlanishiga yordam beradi. Bu oʼquvchilarni oʼz ustida
ishlash, mustaqil oʼqib oʼrganishiga imkoniyat, ichki ehtiyojning oshishiga turtki
boʼladi. «Kreativlik» tushunchasi «ijod» tushunchasi bilan bogʻliq. Biroq,
«kreativlik» tushunchasi tegishli lugʻatlarda munosib differentsiyasini topmagan
va ijod psixologiyasida yetarlicha aniqlanmagan. Oʼnlab ilmiy ishlarda
kreativlikning u yoki bu qirralariga turlicha yondashib, har xil darajada qamrab
olinayotganligiga
qaramasdan,
hozirgacha
na
muammoning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
352
oʼziga va na unga taalluqli boʼlgan amaliy savollarga nisbatan yagona toʼxtam
mavjud emas.
Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirgan holda kreativlik va ijodkorlik aynan bir
xil maʼno anglatmaydi degan fikrga keldik. Chunki, ijodkorlik deganda barchaning
koʼz oʼngiga maʼlum bir narsani ixtirosi, chizmasi va hokazolar kelishi mumkin.
Muayyan omillar oʼquvchilarda kreativlik sifatlari, malakalarining rivojlantirishga
toʼsqinlik qiladi. Shu sababli pedagogik jarayonda oʼqituvchilar ushbu omillarni
bartaraf etishga eʼtibor qaratishlari kerak.
Quyidagi omillar shaxsda kreativlikni rivojlanishiga toʼsqinlik qiladi:
― Oʼz-oʼzini tavakkaldan olib qochish;
― Fikrlash va xatti-harakatlarda qoʼpolllikkka yoʼl qoʼyish;
― Shaxs fantaziyasi va tasvvurining yuqori baholanmasligi;
― Boshqalarga tobe boʻlish;
― Har qanday holatda ham faqat yutuqni oʻylash.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. ‒ T.: “Oʻzbekiston”, 2017 yil, 488 bet.
2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik Oʻzbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – T.: “Oʻzbekiston”, 2016 yil, 56 bet.
3. Pedagogik kompetentlilik va kreativlik asoslari” moduli boʻyicha oʻquv-uslubiy
qoʻllanma. :– Toshkent 2015,40 bet
4. Davletshin M.G., Doʻstmuhamedova Sh., Mavlanov M., Toʻychiyeva S. Yosh
davrlari va pedagogik psixologiya. (Oʻquv metodik qoʻllanma). Nizomiy nomidagi
TDPU. 2004-yil. 102 b. 46-47 betlar.
5. Innovatsion taʼlim texnologiyalari va pedagogik kompetentlik moduli boʻyicha
oʻquv-uslubiy majmua – Toshkent. 2016
6. Joʻrayev P.X., Raximov B.X., Xomatov SH.F. Yangi pedagogik texnologiyalar.
Muammoli taʼlimg aasoslangan oʻquv-metodik qoʻlanma. –T.: Fan, 2005, 66 b.
7.
Aliyev
A.
Oʻquvchilarning
ijodkorlik
qobiliyati.
–Toshkent:
Oʻqituvchi,1991.40bet.
