https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
46
MARG‘ILON SHAHRI VA UNING TARIXIDAN LAVHALAR
Ibrohimov Oyatilloh G‘ayratjon o‘g‘li
Jizzax davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at va
muhandislik grafikasi yo’nalishi talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada Farg’ona vodiysining markaziy shaharlaridan biri
sanaluvchi Marg’ilon shahri, uning paydo bo’lishi, etimologiyasi haqida so’z boradi.
Marg’ilon shahrining qisqacha tarixi mavjud adabiyotlar tahlili va ma’lumotlari
asosida, atroflicha yoritib berildi.
Kalit so’zlar: Farg’ona vodiysi, Marg’ilon shahri, Iskandar, tovuq va non,
maysazor, o’tzor, Yunesko, Xonliklar davri, oriflar sandig’i.
Qo‘qon xonligi me’morchiligining o‘ziga xos tomonlarini ko‘rib chiqar ekanmiz,
bu mintaqaning qadim zamonlardan boshlab taraqqiy etgan madaniy maskanlardan biri
bo‘lganligini va teran me’mor chilik hamda shaharsozlik tarixiga ega ekanligini
ta‘kidlab o‘tmoq lozimdir. Qo‘qon xonligining shaharsozlik madaniyati miloddan
avvalgi II-I ming yilliklarga borib taqaladi. Jumladan, Elaton
Buzilmas, Olis Iskandariya (Aleksandriya Esxata), Oq tepa, Qul tepa, Munchoq tepa,
Mug‘ qal‘a, Ershi singari 2-3 ming yillik tarixni o‘zida mujassamlashtirgan shahar
xarobalarining qazib o‘rganilganligi bundan dalolat berib turibdi. Shuningdek Koson,
Quva, O‘zgan, Axsi shaharlari o‘rta asr tarixiy manbalarida ko‘p o‘rinlarda tilga
olinadi[To’pchiyev U. 2024. 24-b.].
Yuqorida keltirilgan shaharlar sirasidan yana biri Marg’ilon shahri bo’lib, uning
2007-yil xalqaro Yunesko qaroriga binoan, shaharning 2000 yillik tantanalari oʻtkazildi.
Margʻilon toʻgʻrisidagi dastlabki yozma maʼlumotlar X asrga taalluqli edi. Oʻsha
davrlarda shahar “Margʻinon” deb atalgan va keyinchalik har ikki nomi ham ishlatilib
kelingan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
47
Marg’ilon shahrining etimologiyasi haqida so’z yuritadigan bo’lsak, Margʻilon
nomining kelib chiqishi haqida aniq bir maʼlumot yoʻq. Ayrim toponimistlar “marg” —
“maysazor”, “oʻtzor”dan deb taxmin qiladilar. Bundan tashqari, Margʻilon “murg”, va
“yunon” soʻzlaridan degan mahalliy toʻqima rivoyat ham bor.
Tarixchi olim Is’hoqxon Ibratning “Tarixi Fargʻona” qoʻlyozma asarida
yozilishicha, shaharga 833-yilda asos solingan. Arxeologik topilmalar Margʻilon
oʻrnida milodiy asr boshlaridan aholi yashab kelayotganligini, X asrda u katta qishloq
boʻlganligini, XI-XII asrlarda esa shaharga aylanganligi tasdiqlamoqda
. internet sayti].
Sharqshunos olim V. V. Bartold “Moʻgʻullar istilosi davrida Turkiston” asarida
Qoraxoniylar davrida ham Margʻilon viloyatning bosh shahri hisoblanganligini qayd
etgan. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarida Margʻilon Fargʻonadagi
8 ta shahardan biri ekanligi, shaharning obodligi, shirin mevalari haqida soʻz yuritilib,
uning „donayi kalon“ deb ataluvchi anori va „subhoniy“ navli oʻrigi maqtaladi[O‘rta
Osiyo me’moriy yodgorliklari.2011.78-b.].
Shaharning qadimgi qismida oʻtkazilgan arxeologik qazilmalar natijasida
Margʻilonga bundan 2 ming yil avval asos solinganligi aniqlandi. Mahalliy maʼlumotlar
boʻyicha, shaharning 12 darvozasi boʻlgan. Buyuk Ipak yoʻlida joylashgan Margʻilon
aholisi qadimdan atlas toʻqish bilan shugʻullanib kelgan va shu tariqa uni jahonga
mashhur qilgan. Margʻilonning shoyi matolari Misr, Eron va Yunoniston, Qashgʻar
savdogarlari tomonidan koʻplab xarid qilingan. Shuningdek, Margʻilonda doʻppidoʻzlik,
misgarlik rivojlangan, shaharda vaqt-vaqti bilan tanga ham zarb qilingan. Ushbu
shaharning siyosiy tarixi haqida so’zlaydigan bo’lsak, shahar turli davrlarda Temuriylar,
Shayboniylar davlatlari, keyingi davrda Qoʻqon xonligi tarkibida boʻlgan. 1875-yilda
rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan [
. internet sayti].
Afsonalarga koʻra, Margʻilonga Iskandar Zulqarnayn tomonidan asos solingan.
Aytishlaricha Zulqarnayn ovqatlangani toʻxtaganda, unga Murgʻ yaʼni “tovuq” va “non”
berilgan ekan va shundan Murgʻinon boʻlib shaharni nomi kelib chiqqan ekan. Lekin,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
48
boshqa ishonchliroq maʼlumotlarga qaraganda Margʻilon miloddan avvalgi IX asrda
Buyuk Ipak yoʻlidagi muhim shaharlardan boʻlgan.
XV asrda yashab oʻtkan vatandoshimiz va Boburiylar imperiyasining asoschisi
Bobur oʻzinig “Boburnoma” kitobida Marg’ilon „koʻp yaxshi narsalarga boy shahar.
Uning shaftolilari va anorlari ham koʻp yaxshidur“ deb yozgan. Boburning aytishicha
„Samarqandning va Toshkentning eng koʻzga koʻringan bezori va urishqoqlari
Margʻilonliklardir“[Davletov. 2022. 104-105-b.].
Xonliklar davri tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, 1710-1876-yillarda Qo’qon
xonligi davrida shahar Margʻilon bekligi markazi, xonlikning muhim strategik
ahamiyatga molik kenti boʻlgan. Margʻilon Podsho Rossiyasi hukmronligi davrida
Turkiston guberniyasi takibidagi, Farg’ona viloyati, Margʻilon uyezdi markazi boʻlgan.
Xulosa o’rnida aytadigan bo’lsak, Marg’ilon shahri Farg’onaning qadim va
navqiron shaharlaridan biri hisoblanib, 2000 yillik tarixiga egadir. Bu nomning ta’rifi va
tavsifiga ko’ra, so’nggi yillardagi tadqiqotlar bu shaharning ma’nosini mayzasor, o’tzor
nomlari bilan ta’riflaydilar. Marg’ilon shahri O’zbek davlatchiligi tarixida faoliyat
ko’rsatgan davlatlar tarixida munosib o’rin egallagan bo’lib, o’zining ma’naviy,
madaniy muhiti juda yaxshi shakllanganligi bilan tarixida qolgan. Zero, manbalarda
Margʻilonni „Sunduqul orifiyn“ ya’ni Oriflar sandigʻi deydilar. Bunga sabab esa, bu
shahardan juda koʻp olimu fuzalo, oriflarning chiqqanligidandir. Shaharda hamma
zamonlarda ham hunarmandchilik va savdo-sotiq sohalari yuksak darajada rivojlangan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Davletov S., Abdullayev M. O‘zbekistonning me’moriy yodgorliklari tarixi.
Toshkent. 2022.
2. To’pchiyev U. S. O’rta Osiyo me’moriy yodgorliklari. Jizzax. 2024.
3. O‘rta Osiyo me’moriy yodgorliklari – Vatanimiz tarixini o‘rganishning moddiy
manbalari (mutaxassis talabalar uchun fan majmuasi). Samarqand. 2011.
4.
. internet sayti
