https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
43
ANDIJON TARIXI XUSUSIDA AYRIM MA’LUMOTLAR
Akramov Muhammadali Baxodirjon o‘g‘li
Jizzax davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at va
muhandislik grafikasi yo’nalishi talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada Farg’ona vodiysining markaziy shaharlaridan biri
sanaluvchi Andijon shahri, uning shakllanishi, etimologiyasi, davlatchilik tarixi tutgan
o’rni haqida so’z boradi. Andijon shahri haqida atroflicha ma’lumotlar mavjud
adabiyotlar tahlili asosida yoritib berildi.
Kalit so’zlar: Farg’ona vodiysi, Andijon shahri, Andi, Adoq-yakun, A.
Muhammadjonov, Boburnoma, Andijon va Axsi, Amir Temur va temuriylar davri,
Xonliklar davri.
Farg‘ona vodiysi ham O‘rta Osiyoning qadimdan odamlar istiqomat qilgan
manzillardan hisoblanadi. Miloddan avvalgi I minginchi yillar o‘rtasida ayni shu
yerlarda dastlabki shahar davlati vujudga kelgan. Parkana (Dovon) ana shunday davlat
birlashmalaridan bo‘lib, poytaxti Ershi bo‘lgan. Arxeolog olim V.M.Masson shu yerlar
iqtisodiy madaniy hayoti haqida fikr yuritib, bu yerda qo‘rg‘oshin, metal kabi rudalari
ko‘p bo‘lganligini ta’kidlab[To’pchiyev. 2024. 41-b.], bu mahsulotlar Turkmaniston,
Buxoro yerlaridagi jamoalar bilan tovar ayriboshlash asosini yaratganligini e’tirof etadi.
Farg’ona vodiysida ko’plab mashhur shaharlar bo’lib, ular orasida Andijon shahri
o’zgacha o’rin va e’tibor markazida turadi. Shahar toponomiyasi haqida turli
tadqiqodlar, har xil fikrlarni ilgari suradilar. Masalan, baʼzi manbalarda bu nom “andi”,
“azoq” urug’lari nomidan olingan deyiladi. Ammo, hozirgi kunda ko’plab olimlar yakdil
fikrga kelishdi. Jumladan akademik olim A. Muhammadjonov fikrlariga ko’ra,
“Andijon” nomi so’g’dcha “adoq”, yaʼni “yakun”, “oxir” va “kon” – “ariq”, “soy”
so’zlarining birlashuvidan kelib chiqqan[
. internet sayti].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
44
Yaʼnikim “Adoqkon” degani “Soyning oxirida joylashgan yer” maʼnosini
anglatadi. Bu faraz hozirda o’z tasdig’ini topmoqda. Bilamizki, Andijon shahri
Andijonsoy yoqasida, qadimgi Oqbo’yra soyi oxirida joylashgan.
O’z navbatida bu hududda amalga oshirilgan tadqiqotlarga to’xtalsak,
Andijonning Ark qismida va Shahristonda olib borilgan arxeologik qazishlar natijasida
VII-VIII asrlarga oid buyumlarning topilishi uning Oʻrta Osiyodagi koʻhna shaharlardan
biri ekanligini tasdiqlaydi. Oʻrta asrlarda shahar Arki mudofaa devorlari bilan oʻrab
olingan[Davletov. 2022. 67-68-b.]. Arab xalifaligi davrida Andukon deyilgan.
Andijon ilk bor yozma manbalarda X asr arab sayyoxlari Ibn Havqal va
Muqaddasiy asarlarida Andukon shaklida qayd etilgan. Andijon shahrining siyosiy
tarixi, O’zbek davlatchiligi tarixidagi faoliyati haqida so’z yuritadigan bo’lsak, XI asrda
shahar Qoraxoniylar hukmronligi ostiga oʻtgan. XI-XII asrlarda Fargʻona vodiysining
yirik savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. Shahar moʻgʻullar istilosi davrida
vayron etilgan va manbalarda qayd etilishicha, XIII asr oxirlarida moʻgʻul xonlari
boʻlmish Tuva va Xaydu tomonidan qayta tiklangan.
Andijon XIV asr 70-ylarida Fargʻona vodiysi bilan birga Amir Temur davlati
tarkibiga kirgan. XV asr ikkinchi yarmidan Amir Temur va temuriylar davlatiga qarashli
Fargʻona viloyatining poytaxti boʻlgan. Ayniqsa Umarshayx Mirzo va uning oʻgʻli
Zahiriddin Muhammad Bobur davrida shaharda xoʻjalik, fan, madaniyat rivoj
topgan[
O‘rta Osiyo me’moriy yodgorliklari. 2011. 97-98-b.
].
Andijon tarixi bo’yicha yetarlicha ma’lumotni shubhasiz Zahiriddin Muhammad
Boburning shoh asari Boburnomadan olamiz. Boburnomada unga quyidagicha ta’rif
beriladi: „…Oshligʻi vofir, mevasi farovon, qovun va uzumi yaxshi boʻlur. Qovun
mahalida poliz boshida qovun sotmoq rasm emas… Andijon noshpotisidan yaxshiroq
noshpoti boʻlmas. Movarounnahrda Samarqand va Kesh (hozirgi Shahrisabz)
qoʻrgʻonidin soʻngra mundin ulugʻroq qoʻrgʻon yoʻqtur. Uch darvozasi bor… Toʻqqiz
tarnov suv kirar. Bu ajabdurkim bir yerdan ham chiqmas… Eli turqdur“[
. internet sayti].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
45
Andijonnning Xonliklar davri tarixiga to’xtalsak, shahar 1504-yildan
shayboniylar qoʻl ostiga oʻtgan va XVIII asr boshlariga qadar Buxoro xonligi tasarrufida
bo’lgan. Keyinchalik, Andijon shahri 1710-yilda Qoʻqon xonligi tarkibiga kirgan va
Rossiya Qoʻqon xonligini butunlay bosib olguniga qadar ya’ni, 1876-yilgacha Andijon
bekligining qarorgohi boʻlgan[
O‘rta Osiyo me’moriy yodgorliklari. 2011. 98-b.
].
Shaharda mahalliy xalqdan tashqari Sharqiy Turkiston (Sinszyan)dan kelganlar ham
yashagan.
Shahar oʻzining hunarmandchilik buyumlari, ip va ipak gazlamalari bilan shuhrat
qozongan. XIX asr oʻrtalarida Andijon 4 dahaga boʻlingan edi. Har bir dahaning qozisi,
mingboshisi boʻlgan. Dahalar oqsoqol boshliq mahallalarga boʻlingan. 1877-yilda
shaharga yondosh Xoqon (Xaqan) qishlogʻi aholisi koʻchirilib oʻrnida rus bosqinchilari
uchun yangi shahar qurila boshladi [
. internet sayti].
Xulosa o’rnida aytadigan bo’lsak, Andijon Farg’ona vodiysining bir qator
markaziy shaharlari qatori Markaziy Osiyoning taniqli shaharlaridan biri hisoblanadi.
Andijon shahri O’zbekiston tarixida faoliyat ko’rsatgan bir qator davlatlar tarkibida
ma’muriy markazlarning poytaxt maqomidagi shahar vazifasini o’tagan. Bu shahar
haqidagi asosiy ma’lumotlar Boburnomada keltirilgan bo’lib, shahar O’zbek
davlatchiligi tarixida munosib o’rin egallagan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Davletov S., Abdullayev M. O‘zbekistonning me’moriy yodgorliklari tarixi.
Toshkent. 2022.
2. To’pchiyev U. S. O’rta Osiyo me’moriy yodgorliklari. Jizzax. 2024.
3. O‘rta Osiyo me’moriy yodgorliklari – Vatanimiz tarixini o‘rganishning moddiy
manbalari (mutaxassis talabalar uchun fan majmuasi). Samarqand. 2011.
4.
. internet sayti
