https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
39
QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR XIVA ME’MORCHILIGI XUSUSIDA
Rajabov Ibratjon Ibrohim o‘g‘li
Jizzax davlat pedagogika universiteti Tarix fakulteti talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada qadim va o’rta asrlarda Xivaning me’morchiligi,
uning o’ziga xos xususiyatlari tarixi haqida so’z boradi. Xivaning me’morchiligi rang-
barang bo’lib, Qadimgi Sharq me’morchiligining nodir namunlarini o’zida aks ettirgan.
Kalit so’zlar: Xiva, Xeyvaq, Istahriy, Gurganch, Hazorasp, Terenojkin,
G’ulomov, Tolstov, Polvonyop, Ichan qal’a, Dishan qal’a, Xiva me’morchiligi.
Oʻzbekistonning qadim shaharlaridan biri Xiva hisoblanib, arxeologik
maʼlumotlarga koʻra, shahar miloddan avval V asrda barpo etilgan. Uning nomi
shaharning qadimiy qismida joylashgan Xivaq (Xeyvaq) qudugi bilan bogʻliq. Baʼzi
tadqiqotchilar shahar nomini xorazmiy tiliga yaqin boʻlgan qadimgi osetin tilidagi
“Xiauv” - qalʼa soʻzidan, boshqalari bu atamani antik davrdan Xiva hududidan oqib
oʻtgan Xeykaniq kanalining oʻzgartirilgan (Xeykaniq-Xeyvaniq-Xeyvaq-Xeva-Xiva)
nomidan kelib chiqqan deydilar.
Xorazmlik tarixchi solnomachi Xudoyberdi Qoʻshmuhammad oʻzining 1831-
yilda yozgan “Dili Gʻaroyib” asarida Xorazmning qadimiy shaharlarini nomma-nom
sanar ekan, “bu mamlakatning yana bir qalʼasi - Qalʼai Ramldir. Bu qalʼaga Som ibn
Nuh asos solgan boʻlib, u hozirgi Xivaq nomi ila mashhurdir” deydi.
Xalq rivoyatlarida ham shaharning bunyod etilishi Nuh zamonlariga borib
taqaladi. Bunda Nuhning oʻgʻli Som boʻlajak shahar yoniga kelib quduq qazdirgan va
shu bilan Xivaga asos solgan. Haqiqatan ham Xivaning Ichan qalʼasida qadimiy Xeyvaq
(Xivak) qudugʻi saqlanib qolgan[To’pchiyev U. 2024. 108-111-b.].
Xiva haqidagi dastlabki ishonchli maʼlumotlar X asrdan boshlab arab va fors
tilidagi tarixiy-geografik manbalarda uchraydi. Istaxriy Xivani oʻsha davrdagi eng yirik
30 ta shahar roʻyxatiga kiritgan. U
Xivani Hazoraspdan 8 farsax masofada
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
40
Jurjoniya (Gurganj) yoʻlida joylashganligini qayd qiladi. Muqaddasiyning
maʼlumotlariga koʻra esa Xiva bilan Hazorasp oʻrtasidagi masofa 8 dovon (10
farsax)dan iborat boʻlgan. Xiva Yoqut Xamaviy (XIII asr), Nizomiddin Shomiy (XIV
asr) asarlarida ham karvon yoʻlida joylashgan shahar sifatida eslatib oʻtiladi.
Xiva oʻzining tarixiy oʻtmishi, meʼmoriy tuzilishi, obidalarining yaxlit
saqlanganligi jihatidan mazkur qad. shaharlar orasida alohida oʻrin tutadi. Yer kurrasida
mashhur boʻlgan Qohira shahriga tengdosh boʻlgan bu shaharning Ichan Qalʼa qismi
(1990) Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan 100 shahar boʻlib, dunyoga al-Xorazmiy,
Najmiddin Kubro, Shihabuddin Xivaqiy, Pahlavon Mahmud, Muhammad Rahimxon
(Feruz), Munis va Ogahiy kabi buyuk zotlarni yetkazib bergan azim zamin
hisoblanadi[Davletov S., 2022. 37-38-b.].
Xivaning siyosiy tarixiga qisqacha to’xtalsak, miloddan avvalgi V asr oxirigacha
Xiva Xorazm tarkibida Ahamoniylar davlati tasarrufida, soʻngra mustaqil Xorazm
davlati tarkibida boʻlgan. Ilk oʻrta asrlarda Xiva orqali Sharqni Gʻarb bilan bogʻlovchi
Buyuk ipak yoʻli oʻtgan. IV asr boshlaridan Xiva - Xorazm bilan birga Sosoniylar
davlati tarkibiga kirgan. Bu davrda u qalʼa devori bilan oʻrab olingan.
O’rta asrlar davrida, jumladan, 712-yil Xivani arablar istilo qilgan. Arab
sayyohlari Istaxriy va Muqaddasiy qoʻlyozmalarida keltirilishicha, Xiva X asrda
Xorazm vohasida eng yirik shaharlardan biri boʻlgan. 1221-yildan moʻgʻullar
imperiyasi, 1388-yildan temuriylar davlati tarkibida, XVI asr boshlaridan 1920-yil 2-
fevralgacha Xiva xonligi poytaxti boʻlgan. Xonlik 1873-yil rus qoʻshinlari tomonidan
zabt qilinib, Gandimiyon shartnomasiga koʻra, Rossiya imperiyasi protektoratiga
aylantirilgan. 1920-24-yillarda Xiva Xorazm Xalq Sovet Respublikasi poytaxti boʻlib
turgan[
. internet sayti].
Xivani arxeologik jihatdan oʻrganish qisman S.P.Tolstov, Yahyo Gʻulomov,
A.I.Terenojkin va boshqa tomonidan XX asr oʻrtalarigacha olib borilgan. 1984-
1993-yillarda arxeologik kazishma ishlari rejali ravishda keng miqyosda olib borildi.
Qazishmalar Oʻzbekiston Fanlar Akademiasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi arxeologlari va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
41
xorazmlik arxeologlar hamkorligida amalga oshiridi. Shahar hududida 6 ta stratigrafik
qazilma va 7 shurf belgilandi.
Xivaning qadimiy qismi - Ichan Qalʼada 1200 m² boʻlgan maydon qazib
oʻrganildi. Arxeologik ashyolarning 7 metrgacha chuqurlikdan topilganligi, shaharning
paydo boʻlish davri qadimiy ekanligidan dalolat beradi. Shahar tarixiy taraqqiyotining
ilk davrida Ichan qalʼa oʻrnida odamlar yashay boshlagan. Arxeologik materiallarning
shahodaticha, bu davr miloddan avval V asrga toʻgʻri keladi. Kulolchilik charxida
tayyorlangan sopol buyumlar majmuasi, shuningdek, paxsa devor qoldiqlari shu davrga
mansub[To’pchiyev U. 2024. 108-11-b.]. Miloddan avvalgi V asr oxirida Xorazm
Eronning siyosiy tazyiqidan xalos boʻlgach, Xivada shahar sistemasining asosiy
elementlari shakllana boshladi.
Miloddan avvalgi IV-III asrlarda qalʼa atrofi 2 qavatli qalin devor bilan oʻrab
olindi. Devor oldin paxsa, uning ustiga xom gʻisht terilib, bunyod etilgan. Gʻishtlarning
aksariyatiga tamg’a bosilgan. Devor orasida (ichida) eni 2 m li yoʻlak boʻlgan. Devor
boʻylab, har 22-27 m masofada minoralar tiklangan. Devordagi minoralar toʻgʻri
burchakli boʻlgan. Qalʼa devorining butun tizimi asosiy devordan 4,4-8,5 m masofadagi
qoʻshimcha toʻsiq - devor bilan oʻrab chiqilgan. Devor ichi va yoʻlaklardan topilgan
sopol buyumlar miloddan avvalgi IV-III asrlarga taalluqli[Zohidov S. 1998. 42-45-b.].
Boʻyin qismi ingichka, nozik kilib ishlangan xum va xumchalarning sirtiga och pushti
rangda gul naqshi solingan. Yana bir nodir topilma-koʻzachaning sher kallasi shaklidagi
dastasidir. Qadimiy qalʼa devori va yoʻlaklar Xiva oʻsha davrda vohada yirik
shaharlardan biri sifatida Xeykaniq (Polvonyop) kanali sohillari hamda sohilga yaqin
hududlarni nazorat qilib turganligini tasdiqlovchi dalildir.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, Xiva XVI asrning 2-yarmidan Xorazmning
poytaxtiga aylangach, har tomonlama rivojlandi. Meʼmoriy qiyofasi ham oʻzgara bordi.
Shahardan oʻzaro koʻndalang kesishgan 2 ta katta koʻcha va 4 darvoza (Ota, Polvon,
Bogʻcha, Tosh) orqali Dishan Qalʼa (rabod) ga chiqiladi. Ichan Qalʼa devorining
uzunligi 2200 metr, balandligi 6-8 metr, tag zaminining qalinligi 5-6 metr. Qalʼa toʻgʻri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
42
toʻrtburchak shaklida qurilgan boʻlib, uzunligi 650 metr, eni 400 metr, jami 26 gektar
maydonga ega[O’rta Osiyo me’moriy yodgorliklari, majmua, 2011. 61-62-b.].
Xivaning rabod qismi Dishan Qalʼa 1842-yil Olloqulixon davrida (1825-
1842) baland devor bilan oʻrab olingan. Oʻsha davrda Ichan qalʼada 33 mahalla va
Dishan Qalʼada 34 mahalla boʻlgan. Mahallalar nomi shu yerda yashayotgan aholining
kasbkori yoki shaxs lavozimi bilan atalgan. Shaharda 109 katta kichik koʻcha, 79 masjid
va 120 qorixona boʻlgan. Xivada XIX asr oʻrtalarida 20 ming kishi yashagan. Shahar,
asosan, XIX asrning 2-yarmidan kengaya bordi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Davletov S., Abdullayev M. O‘zbekistonning me’moriy yodgorliklari tarixi.
Toshkent. 2022.
2. To’pchiyev U. S. O’rta Osiyo me’moriy yodgorliklari. Jizzax. 2024.
3. Zoxidov P.Sh. Me’mor olami. Toshkent. 1998.
4. O‘rta Osiyo me’moriy yodgorliklari – Vatanimiz tarixini o‘rganishning moddiy
manbalari (majmua). Samarqand. 2011.
5.
. internet sayti
