https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
35
GEPATIT C KASALLIGI: JIGARNING MORFO-FUNKSIONAL
XARAKTERISTIKASI
Jumanazarov Xasanboy Kamolbek o‘g‘li-Toshkent tibbiyot akademiyasi
Urganch filiali “Morfologiya” yo‘nalishi 1-kurs magistranti.
Raximberganov Sanjarbek Rustam o‘g‘li-Toshkent tibbiyot akademiyasi
Urganch filiali Davolash fakulteti 6-bosqich talabasi.
Ilmiy rahbar: Qalandorova Umida Arslanova-Toshkent tibbiyot
akademiyasi Urganch filiali “Fiziologiya va patologik fiziologiya” kafedrasi
katta o‘qituvchisi, PhD
Annotatsiya.Ushbu ilmiy maqolada jigarning fiziologik xususiyatlari,
jigarning funksiyalari va gepatit C haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, jigar
kasalliklaridan Gepatit C, uning etiologiyasi, patogenezi, kasallik klinikasi,
diagnostikasi, differensial diagnostikasi, davolash tamoyillari haqida ma’lumot
berilgan. Kasallik klinikasida yurak yetishmovchiligi, terida va asab tizimida ro‘y
beradigan o‘zgarishlarga alohida urg‘u berilgan.
Kalit so‘zlar:gepatotsit,sirroz,sariqlik,virus,qichishish.
Аннотация.В данной научной статье представлена информация о
физиологических особенностях печени, ее функциях и химическом составе.
Также гепатит С - заболевание печени, приведены его этиология, патогенез,
клиника, диагностика, дифференциальный диагноз, принципы лечения.
Особое
внимание
в
клинике заболевания
уделяется
сердечной
недостаточности, изменениям кожи и нервной системы.
Ключевые слова:гепатоцит,цирроз,желтуха,вирус,зуд
Annotation.This scientific article provides information about the
physiological characteristics of the liver, its functions and chemical composition.
Also, hepatitis C is a liver disease, its
etiology, pathogenesis, clinical
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
36
picture, diagnosis, differential diagnosis, treatment principles are given.
Particular attention in the clinic of the disease is paid to heart failure, changes in
the skin and nervous system.
Key words: hepatocyte, cirrhosis, jaundice,virus, itching
Mavzuning dolzarbligi
. Gepatit C — bu jigarni zararlaydigan virusli
infeksiya bo‘lib, uning tarqalishi asosan qon orqali amalga oshadi.[2.4].Gepatit C
virusi 1988- yilda aniqlangan.[1.2]. Bemor qonini boshqa insonlarga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri yoki qon mahsulotlari (masalan, qon quyish, tibbiy asboblarni noto‘g‘ri
ishlatish) orqali yuqishi mumkin. Kasallik o‘zini asosan simptomlarsiz yoki yengil
simptomlar bilan ko‘rsatadi, ammo vaqt o‘tishi bilan jigar shikastlanishi va
surunkali holatga o‘tishi mumkin. HCV yangi shakllari yuqori samarali davolash
usullari yordamida davolanishi mumkin. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti
ma’lumotlariga ko‘ra 600 millionga yaqin odam Gepatit C virusiga chalingan.
O‘zbekistonda ham Gepatit C bilan kasallanganlar soni ko‘paygan. 2023-
yilgi statistikaga ko‘ra, O‘zbekistonning sog‘liqni saqlash tizimi gepatit Cning 30
000 dan ortiq holatini qayd etgan. Gepatit C va uning asoratlaridan kelib chiqqan
jigar sirrozi yoki jigar yetishmovchiligi kabi holatlar dunyo bo‘ylab yillik 1-1,5
million vafot holatiga olib keladi. O‘zbekiston bo‘yicha aniq raqamlar mavjud
emas, ammo bu kasallikni erta aniqlash va davolash orqali vafot etish holatlari
kamaytirilishi mumkin. Agar gepatit C vaqtida davolanmasa, kasallik jiddiy
asoratlarga olib kelishi mumkin:jigar sirrozi, jigar yetishmovchiligi, jigar saratoni,
psixologik asoratlar, immun tizimi buzilishi.
Kirish
qism.
Kasallikning
qo‘zgatuvchi
gepatit
C
virusi(HCV).Flaviviridae oilasiga mansub, lipid qobig‘i, sharsimon shaklda ega,
o‘rtacha diamentri 50 nm, nukleokapsid bir ipli chiziqli RNK ni o‘z ichiga oladi.
Genomda 9600 ga yaqin nukleotidlar mavjud. HCV genomida 2 ta hudud mavjud
bo‘lib , ulardan biri (lokus yadrosi, E1 va E2 /NS1)virionni tashkil etuvchi
strukturaviy
oqsillarni
(nukleokapsid,konvert
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
37
oqsillari),ikkinchisi (lokusi NS2,NS3,NS4A,NS4B,NS5A va NS5B)-virionning bir
qismi bo‘lmagan, lekin fermentativ faollikka ega va hayotiy bo‘lgan tarkibiy
bo‘lmagan (funksional) oqsillar. Virus replikatsiyasi (proteaza, helikaza, RNKga
bog‘liq RNK polimeraza).HCV genomining strukturaviy bo‘lmagan hududiga
kodlangan va virus replikatsiyasida ishtirok etadigan oqsillarning funksional rolini
o‘rganish yangi dori vositalarini yaratish uchun juda muhimdir, virus
replikatsiyasini bloklashi mumkin. HCV inson organizmida genetik jihatdan bir-
biridan farq qiluvchi va “kvaziturlar”deb ataladigan mutant shtammlar aralashmasi
shaklida aylanishi aniqlangan.HCV genomi strukturasining o‘ziga xos xususiyati
uning yuqori mutatsiyati o‘zgartirishi qobiliyatidir, bu virusning immunitetini yo‘q
qilishdan qochish va inson tanasida uzoq vaqt saqlanishiga imkon beradi. Eng keng
tarqalgan tasnifga ko‘ra, HCVning 6 genotipiga 100 dan ortiq kichik turlari
mavjud.Virusning turli genotiplari yerning turli mintaqalarida tarqaladi. Shunday
qilib,1b va 3a genotiplari asosan Rossiyada keng tarqalgan. Genotip infeksiyaning
natijasida ta‘sir qilmaydi, lekin 4 davolash samaradorligini taxmin qiladi va ko‘p
hollarda uning davomiyligini belgilaydi,1 va 4 genotiplari bilan kasallangan
bemorlar antiviral terapiyaga kamroq javob beradi. Faqat shimpanzelar HCVni
o‘rganish uchun eksperimental model bo‘lib xizmat qilishi mumkin.[3.4]
Asosiy qisim
.HCV infeksiyasining patogenezi to
‘
liq o
‘
rganilmagan. HCV
qon va gepatotsitlarga kirganda, virus ko
‘
payadi. Adgeziyada ishtirok etuvchi
omillardan 3-tutuvchi integrinning dendritik hujayralarining hujayralararo
yopishish molekulalarini va jigarning hujayralararo yopishish molekulalarini va 3-
tutuvchi integrinning limfa tugunlarini ajratib ko
‘
rsatish muhimdir. CD81 virusni
yopishish jarayonlarida ishtirok etadi, yadro retseptorlari vazifasini bajaradi va hali
to
‘
liq o
‘
rganilmagan boshqa omillar bilan birgalikda harakat qiladi. Xuddi
shunday, LDL HCV hujayraga kirish jarayonida ishtirok etishi ma’lum
bo
‘
ldi.[2.1]Virusning lipid qobig
‘
i va plazma membranasi yopishgan va
birlashgandan so
‘
ng, HCV hujayraga kiradi. Gepatotsitlarning zararlanish
mexanizmi
virusning
to
‘
g
‘
ridan-
to
‘
g
‘
ri
sitopatik
ta
‘
siri
va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
38
sitotoksik T-limfotsitlar keltirib chiqaradigan immun vositachilik sitolizi bilan
bog
‘
liq.Virusning mononuklear hujayralarda ko
‘
payishi ehtimoli isbotlangan.
Hozirgacha organizm nima uchun HCV dan xalos bo
‘
lmasligi ma
’
lum emas edi.
Hayvonlar ustida o
‘
tkazilgan tajribalar shuni ko
‘
rsatdiki, virusning inaktivatsiyasi
yoki hatto HCV infeksiyasining vaqtincha yo
‘
qolishi mexanizmi interferon gamma
tomonidan qo
‘
zg
‘
atilgan genlarning ko
‘
payishi bilan tavsiflangan intragepatik
immunitet reaksiyasi bilan bog
‘
liq. Jigardagi patologik jarayonning rivojlanishiga
jigarning yog
‘
li infiltratsiyasi, steatoz va insulin qarshiligi kabi immunologik
bo
‘
lmagan omillar ham yordam berishi ko
‘
rsatilgan.[4.1]Masalan, gepatit C
virusining 3 genotipi bilan kasallangan bemorlarda steatoz va insulin qarshiligi
asosan virusning sitopatik ta
’
siridan kelib chiqadi. 1-genotip sabab bo
‘
lgan
infeksiya paytida yog
‘
li infiltratsiya asosan ichki omillari ta
‘
sirida va ayniqsa
insulin qarshiligi tufayli rivojlanadi. Immunopatogenezdagi ushbu bog
‘
lanishlar
asosidagi molekulyar mexanizmlar hali aniqlanmagan. Gepatit C past klinik
ko
‘
rinish bilan tavsiflanadi va ko
‘
pincha asimptomatikdir. Bu o
‘
tkir gepatit va
surunkali gepatit C uchun ham amal qiladi. Gepatit C ga eng xos bo
‘
lgan
inkubatsiya davrining davomiyligi o
‘
rtacha 7-8 hafta. Bemorlarning deyarli 80
foizida inkubatsiya davri 5-12 hafta. 75% hollarda qonni tekshirish va
aminotransferazalarni aniqlash orqali HCVga shubha qilish mumkin, bemorlarda
normaga nisbatan deyarli 15 baravar ko
‘
paygan. Kasallikning klinik ko
‘
rinishlari
o
‘
ziga xos emas va yengildir.Biroq, bir qator bemorlarda, birinchi navbatda, virusli
gepatit A ga xos bo
‘
lgan grippga o
‘
xshash sindrom mavjudligini aniqlash
mumkin.[5.2] Ba’zi bemorlarda miyalgiya, artralgiya, charchoqning kuchayishi,
ba
‘
zida zaiflik, qorin og
‘
rig
‘
i va ishtahaning pasayishi kuzatiladi. Kasallik
sariqlikning rivojlanishi bilan yuzaga kelishi mumkin.Bunday holda, sariqlik
ko
‘
pincha kasallikning aniq klinik ko
‘
rinishlari bilan yuzaga keladi. O
‘
tkir gepatit
C ning davomiyligi o
‘
zgarib turadi va o
‘
rtacha 1 oyni tashkil qiladi, ammo 3 oyga
etishi mumkin. Kamdan kam hollarda jigar hujayralari yetishmovchiligi
rivojlanadi. Surunkali shakllarning
shakllanish chastotasi, adabiyotga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
39
ko
‘
ra, o
‘
zgarib turadi va 50 dan 90% gacha. Ko
‘
pincha surunkali virusli gepatit C
asimptomatikdir va faqat bemorlarning bir qismida, ya’ni taxminan 6%,
kasallikning klinik ko
‘
rinishini aniqlash mumkin.Bemorlar zaiflik, ishtaxani
yo
‘
qotish va ko
‘
ngil aynishdan shikoyat qilishlari mumkin. Miyalgiya va artralgiya
paydo bo
‘
lishi mumkin, terining qichishi kamroq uchraydi. Olimlarning HCV
rivojlanishi masalasi bo
‘
yicha fikrlari noaniq. Bu klinik ko
‘
rinishlarning yetarli
darajada kuzatilmaganligi, HCV infeksiyasining past rivojlanish sur’atlari,
shuningdek kasallikning klinik belgilarining yo
‘
qligi bilan bog
‘
liq, bu o
‘
z-o
‘
zidan
ogohlantiruvchi signaldir. Surunkali HCV bilan og
‘
rigan bemorlarda jigar
fermentlarining faolligi odatda biroz oshadi. Bemorlarning atigi 25 foizida ALT
faolligi ikki baravardan ko
‘
proq oshadi. ALT ning doimiy o
‘
sishi bemorlarning
atigi 26 foizida kuzatiladi. Ba’zi bemorlarda jigar fermentlarining epizodik o
‘
sishi
kuzatiladi. Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, ALTni HCV infeksiyasining
rivojlanishining majburiy belgisi sifatida ko
‘
rib chiqish juda qiyin.
Gepatotsitlarning bosqichma-bosqich nekrozining dalili sifatida ALT ning atigi 10
barobar ortishi hisoblanishi mumkin.[6.3] Transaminazalarning biokimyoviy
o
‘
zgarishi bo
‘
lgan bemorlarning ko
‘
pchiligi kasallikning uzoq muddatli qulay
kursiga ega, engil yallig
‘
lanish reaktsiyasi va jigarda minimal fibroz kuzatiladi.
Infektsiyadan atigi 20 yil o
‘
tgach, gepatotsellyulyar karsinoma, so
‘
nggi
ma'lumotlarga ko
‘
ra, 1-5% gacha rivojlanadi. Bemorlarning 30 foizida kasallik
o
‘
limga olib kelishi mumkin bo'lgan jigar sirrozi rivojlanishi bilan rivojlanadi.
HCV infektsiyasining jigardan tashqari ko
‘
rinishlari 30 dan 75% gacha. Bu
ko
‘
rinishlar tabiatan immun vositachiligida bo
‘
lishi mumkin va o'zini quyidagi
ko
‘
rinishda namoyon qilishi mumkin: aralash krioglobulinemiya, liken planus,
porfiriya terisi tarda, palma eritema, Dupuytren kontrakturasi, idiopatik va
trombotsitopenik purpura, membranoproliferativ glomerulonefrit.
Surunkali HCV infeksiyasi bo
‘
lgan bemorlarda otoimmün namoyon bo
‘
lishi
va Raynaud sindromi, Shegren sindromi, nekrotizan vaskulit va Non-Xodjkin
limfomasi rivojlanishi mumkin.[7.4]
Prodromal davrda va ikterik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
40
davrning boshida qondagi leykotsitlar soni normal yoki normaning pastki
chegarasida bo
‘
ladi. Ba
‘
zida atipik limfotsitlar topiladi.Aminotransferazalarning
faolligi hatto prodromal davrda ham ortadi va o'sishda davom etadi.AlT faolligi
odatda AsT faolligidan yuqori.Ikterik shaklda bilirubin darajasi kasallikning
ikkinchi haftasida eng yuqori qiymatga etadi va 5-20 mg% ni tashkil qiladi.
Ishqoriy fosfataza faolligi normal yoki biroz oshadi. Qon zardobidagi albumin
konsentratsiyasi normal yoki biroz pasaygan va globulin konsentratsiyasi bir necha
soniya bo
‘
lishi mumkin. serologik tekshirish kasallikning avjida va agar kerak
bo
‘
lsa, tiklanish davrida amalga oshiriladi. Davolash jarayoni ancha uzoq, 8 dan 72
haftagacha.[8.2] Bu patologiyaning shakli (o
‘
tkir yoki surunkali), gepatitning
bosqichi (erta yoki rivojlangan), birga keladigan kasalliklarning mavjudligi va
tabiati kabi ko'plab omillarga bog'liq. Davolashni boshlash to
‘
g
‘
risida qaror HCV
ning genotipi va kontsentratsiyasini (virusli yuk) aniqlash asosida qabul qilinadi.
Davolash yuqumli kasallik bo
‘
yicha mutaxassisning majburiy nazorati ostida
amalga oshiriladi, u ma
‘
lum bir klinik holatning barcha omillarini va bemorning
xususiyatlarini hisobga olgan holda individual yondashuvni ishlab chiqadi. Asosiy
maqsad jigarda qaytarilmas o
‘
zgarishlarni oldini olish va asoratlarni oldini olish
uchun gepatit C ning surunkali shaklining faol fazaga o'tishini oldini olishdir. Agar
gepatit C ni davolash uchun dorilar haqida gapiradigan bo
‘
lsak, ikkita asosiy guruh
mavjud: interferonlar va antivirallar, ular birgalikda eng samarali ishlaydi.
Interferonlar jigar hujayralarini yo
‘
q qilishdan himoya qiladi va virusga qarshi
turish uchun immunitet tizimini mustahkamlaydi. Antiviral preparatlar to
‘
g
‘
ridan-
to
‘
g
‘
ri virusni yo
‘
q qilishga qaratilgan. To
‘
g
‘
ridan-to
‘
g
‘
ri ta'sir qiluvchi antiviral
preparatlar (DAA) alohida guruhdir.[9.4] Ularning afzalligi shundaki, ular
ko
‘
pincha yon ta
’
sirga olib keladigan interferonlarsiz qo
‘
llaniladi. Shuning uchun
ular birinchi navbatda asoratlar xavfi yuqori bo
‘
lgan bemorlarga tavsiya etiladi.
DAAlar bir necha avlodlarga bo
‘
linadi, ular to
‘
lqinlarga bo
‘
linadi. So
‘
nggi avlod
dorilari yanada samarali va xavfsiz hisoblanadi. Oziqlanish ayniqsa muhim - u
muvozanatli va to
‘
liq bo
‘
lishi kerak.
Quyidagilar dietadan butunlay
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
41
chiqarib tashlanishi kerak:spirtli ichimliklar, qovurilgan, achchiq ovqatlar,
dudlangan go
‘
sht, marinadlar, tuzlangan bodring.Quyidagi mahsulotlarni iste
’
mol
qilish tavsiya etiladi:sabzavotli, sutli sho
‘
rvalar, quritilgan non,yog
‘
siz go
‘
sht
(tovuq, quyon, mol go
‘
shti), yog
‘
siz baliq, sut mahsulotlari (qattiq pishloqlar, kefir,
tvorog, sariyog
‘
);choy, gazsiz mineral suv, kompotlar);mevalar (yashil olma,
xurmo, banan, tarvuz).[10.3]
Xulosa.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinadiki, ushbu kasallik aholi
orasida keng tarqalishi, organizm holatiga kuchli salbiy ta’sir ko‘rsatishi,
klinikasining og‘irligi hamda asorat qoldirishi jihatidan juda xavflidir. Bu
kasallikning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarziga amal qilish, ratsional
ovqatlanish qoidalariga amal qilish nihoyatda muhimdir. Shuningdek jigar himoya
faktorlari hamda xavf faktorlari orasidagi nisbatning barqaror bo‘lishiga harakat
qilish kerak. Bemorlarga kerakli so’glom turmush tarzini, sodda qilib o‘rgatish
muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.“Ichki kasalliklar” Abdig‘affor Gadayev. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan
to‘qqizinchi nashr. Muharrir nashriyoti.
2.Патофизиология П.Ф.Литвинцкий Том 2 5-e издание переработанное
и дополнение
3.Клиническая Патофизиология Том 2 профессор
В.Н.Цыгана
4.Л.М.Мельников,Т.В.Кожанова,Л.Ю.Ильченко
Инфицированностьвирусами гепатитов В,С
5. Томас Д.Л., Атемдорски Дж., Рай Р.М. Естественная история
инфекции вирусом гепатита С: хозяин, вирус и факторы окружающей среды.
6. Уэсли А., Альтер М.Дж. Эпидемиология гепатита С: географические
различия и временные тенденции. Семин Дис. печени. 2000;20(1):1-16.
7. Ким В.Р. Бремя гепатита С в США. Гепатология.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
42
8.Кенни-Уолш Э. Ирландская исследовательская группа по
гепатологии. Клинические результаты после заражения гепатитом С
зараженным анти-D-иммуноглобулином.
9. Визе М., Берр Ф., Лафренц М. и др. Низкая заболеваемость циррозом
печени при эпидемии гепатита С .Гепатология.
10. Ли К.Н., Син , Клевенс Р.М., Джайлс Р.Б., Уорд .В., Холмберг
Растущее бремя смертности от вирусного гепатита в США.
