https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
375
TARBIYA JARAYONINING SAMARADORLIGINI OSHIRUVCHI
PSIXOLOGIK JIHATLAR VA SHAXS SHAKLLANISHIGA TA`SIR
ETUVCHI OMILLAR.
Majidova Gulnmoza Qamariddinovna
Vobkent 1-son Politexnikumi Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Shaxs shakllanishida u yashayotgan muhit, kishilar, jamiyatning roli juda
kattadir. Xalqimizning kelajagi, mustaqil O`zbekistonning istiqboli ko`p jihatdan
pedagogga, uning saviyasiga tayyorgarligi, fidoiyligiga, yosh avlodni o`qitish va
tarbiyalash ishida bo`lgan munosabatiga bog`liq. Kelejak avlod haqida qayg`urish,
sog`lom, barkamol avlodni tarbiyalab yetishtirishga intilish bizning milliy
xususiyatimizdir. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo`lidagi birinchi
qadamlaridanoq buyuk madaniyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy
ta`lim tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon
talablari bilan uyg`unlashtirishga katta ahamiyat berib kelinmoqda.
Inson shaxsining tarkib topishida tashqi ijtimoiy muhitning roli haqida gap
borar ekan, shuni ham ta`kidlab o’tish zarurki, ayrim g’ayri tabiiy hodisalar inson
shaxsining tarkib topishida tashqi muhit ta`sirining hal qiluvchi ahamiyatga ega
ekanligini to’la tasdiqlaydi. Shaxs va uning psixologiyasiga ta`sir etuvchi ikkinchi
omil ta`lim- tarbiyaning ta`siridir. Ma`lumki, ta`lim-tarbiya inson ongini
shakllantiradi, uning dunyoqarashi, e`tiqodi, hayotga bo`lgan munosabatini tarkib
toptiradi. Agar bolalarning ruhiy taraqqiyotlari va shaxsiy xususiyatlarining tarkib
topishi faqat tashqi ijtimoiy muhit bilan, ta`lim-tarbiyaning "o’zigagina bog’liq
bo`lganda edi, unday paytda biz bir xilda sun`iy va aynan bir xil ta`lim-tarbiya
sistemasini tashkil qilib, har tomondan bab-baravar taraqqiy etgan va deyarli bir xil
shaxsiy xususiyatlarga ega kishilarni yetishtirib chiqarar edik. Vaholanki, bunday
bo’lishi mumkin emas. Shuni aytib o’tish kerakki, bola shaxsining tarkib topishiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
376
ta`lim-tarbiyaning
ta`siri
deganda,
albatta,
birinchi
navbatda
tarbiya
muassasalarida, ya`ni bog`cha, maktab, internat, litsey va kollejlarda beriladigan
ta`lim-tarbiya tushuniladi Biroq, bundan oilada bolaga beriladigan ta`lim-tarbiya
mutlaqo mustasno emas! Oiladagi umumiy ijtimoiy muhitdan tashqari oilada
beriladigan ta`lim-tarbiyaning roli kattadir. Bola tarbiyasi bilan sistemali
shug’ullanadigan va umuman shug’ullanmaydigan oilalarga misollar keltirish
mumkin.
Tarbiyalanganlik ijtimoiylashuvni o’rganish jarayoni sifatida qaraladigan
yosh psixologiyasida olingan natijalarga asoslanadi: bola o’zini egotsentrik emas,
balki tarbiyali tutishi uchun tarbiyalanganlik qanday rag’batlantirilishi kerak?
Tarbiya o’z mohiyatiga ko’ra ijtimoiy jihatdan ijobiy ehtiyojlarni hosil qilishidir.
Agar ta`lim shaxsning ongini shakllantirish bo’lsa, tarbiya uning ongsizlik
sferasiga ta`sir etishdir. Bolalarga ularni tarbiyalaydiganlarga hissiy yaqinlik xos.
Odatda 6 oylik bolalar unga gamxo’ik qiladigan ota-onasiga bog`lanib qoladilar.
Ota-onaning oldida bo’sh, ular bilan muloqotda bo’lish bolalarga juda yoqadi,
ularning yo’qligi bolaga yoqmaydi. Ota-onaning g`amxo’rligini bildiradigan
so’zlar, xatti-harakatlar bola uchun juda katta ahamiyatga ega, uni erkalamaslik,
suymaslik salbiy ahamiyatga ega bo’ladi. Xulq-atvorning dastlabki ijtimoiylashuvi
xuddi shu o’rganish jarayoni orqali sodir bo’lishi mumkin: xulq-atvorning istalgan
shakllari gamxo’rlik va e`tibor bilan taqdirlanadi, kutilmagan shakllari esa qo’llab-
quvvatlanmaydi. Lekin, yaxshi xulq-atvorni rag`batlantirish va yomon xulq-atvor
uchun jazolash axloqiy ijtimoiylashuvning kichik bir qismidir. Biz ko’rib chiqqan
xulq-atvor hamma bolalarga ham taalluqli emas.
Bolalarni tarbiyalash samaradorligini oshirishda an`ana va urf-odatlarning roli
katta.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
377
Xalq urf-odatlari, an`analari va marosimlari katta tarbiyaviy ahamiyatga
egadir. Ular odamlarni bir-biriga yaqinlashtiradi, do’stlik-birodarlik his-tuyg’ulari
rivojlantiradi. Bular o’z navbatada yoshlar uchun ibrat namunasini o’taydi.
Mustaqil jamiyatning baxt-saodati yo’lida halol mehnat qilish: jamiyat
boyligini saqlash va ko`paytirish yo’lida har bir kishining tinmay g`amxo’rlik
qilishi, ijtimoiy burchni yaxshi anglash; jamiyat hayotida va shaxsiy hayotda
halollik va rostgo’ylik, axloqiy sofdillik, odamiylik va kamtarlik, milliy va irqiy
adovatlarga aslo yo’l qo’ymaslik va shu kabilar tarbiya jarayonining muhim
xislatlaridir.
Tarbiya jarayonida g`amxo’rlikning funktsiyasi kattadir. Bolalar befarq ota-
onalarga nisbatan g`amxo’r ota-onaga ko`proq taqlid qiladilar. G’amxo’r ota-
onalar bolaning salbiy xulq-atvorini qo’llab-quvvatlamaganda bola o’z xatti-
harakatlarining oqibatini ertaroq anglaydi.
Tarbiyaviy jarayonni amalga oshirishda g`amxo’rlik bilan bir qatorda yaxshi
ko’rishga asoslangan intizomga rioya qilish zarurdir. Bu bola bilan doimiy
muloqotni - tushuntirishni, muhokama qilishni, agar bolaning xulq-atvori shuni
talab qilsa, og`zaki tanbeh berishni, yaxshi xulq-atvor uchun taqdirlashni nazarda
tutadi.
Tarbiya jarayonining texnologiyasini quyidagicha sharhlash mumkin: ,
1. Tarbiyalanuvchini alohida takrorlanmas, individuallik sifatida tushunmoq
lozim. Uning ehtiyojlari strukturasini aniqlash kerak.
2. Ijobiy emotsiyalar vositasida ijobiy xulq-atvor odatlarini shakllantirmoq
kerak. Ong ham, iroda ham motivlar iyerarxiyasini shakllantira olmaydi. Zotan, bir
ehtiyojning o’rnini faqat boshqa ehtiyojgina egallashi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
378
3. Shu ehtiyojlarni qondirish vositalari bilan bolani qurollantirish tarbiya va
tarbiyachidan muloqotni ham, hamdardlikni ham emas, aynan shu vositalar bilan
qurollantirishni kutadi. Arastu aytganidek: «
Tarbiya uch narsaga ehtiyoj sezadi:
iste`dodga, ilmga, mashqqa».
Konfutsiy: «
Eskini o’zlashtirgan va yangini
tushunishga qodir insongina tarbiyachi bo’la oladi»
degan edi. Mustaqillikning
dastlabki yillaridanoq butun mamlakat miqyosida ta`lim-tarbiya, ilm-fan, kasb-
hunarga o’rgatish sohalarini isloh qilishga nihoyatda katta zarurat sezila boshladi.
Bugungi kunda tarbiya jarayonida ham qator o`zgarishlar amalga oshirilmoqda.
Shuni ta`kidlash lozimki, ma`rifat xalqimiz, millatimiz qonidadir. An`anaviy
sharqona qarashga ko’ra, ma`rifatlilik faqat bilim va malaka emas, ayni paytda
chuqur ma`naviyat va go’zal axloq degani hamdir.
Bir ijtimoiy jamiyatning ikkinchisiga almashishi, shuningdek, milliy
mustaqillik va uning ne`matlari respublikamiz fuqarolarida tub o’zgarishlarni
vujudga keltirmoqda. Milliy tuyg’u, qiyofa, xarakter, ta`b, kuy, raqs, ma`naviyat,
qadriyat hamda ruhiyat ta`siri ostida o’zining tub mohiyatini aks ettira boshladi.
O’tmishning boy merosi, uning an`analari milliy istiqlol tufayli o’z egalariga
qaytarib berildi. Fuqarolarning ijtimoiy ongi asta-sekin o’zgarib borishi natijasida
etnopsixologik xususiyatlar tiklana boshladi, milliy, umumbashariylik xislatlari
o’rtasida adolatlilik, teng huquqlilik aloqalari o’rnatilmoqda.
XXI asrda shaxs shakllanishida, uning tarbiyalanganlik darajasini ortishida
dinning, xususan «Hadis» ilmining ahamiyati kattadir. Shaxslararo munosabatda
tenglik, g`amxo’rlik, samimiylik, o’zaro yordam, simpatiya, antipatiya,
hamdardlik, sevgi-muhabbat singari milliy xususiyatlarni tarkib toptirishda
hadislarning roli yanada ortmoqda.
O’zbek oilasida tarbiya mohiyati, mazmuni tarbiyaning kundalik va istiqlol
rejasi, bolalarga ta`sir o’tkazish vositasini tanlash va undan unumli foydalanish
o`ziga xos xususiyatga ega, chunki uning asosida xalq an`analari yotadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
379
O’zbek xalqining etnopsixologik xususiyatlaridan unumli foydalanish har
tomondama taraqqiy etgan inson shaxsini tarkib toptirishda muhim rol o’ynaydi.
Abdulla Avloniy aytganidek: «
Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot; yo najot, yo
halokat; yo saodat - yo falokat masalasidir».
Yosh avlod tarbiyasida milliy ruhiyat, umuminsoniy, xalqchillik milliy
qadriyatlar, urf-odatlar, an`analar yetakchi o’rin tutmog’i lozim (tarbiya
etnopsixologik va etnopedagogak munosabat). Bular orqali yoshlarda quyidagi
fazilatlarni tarbiyalash lozim:
a) yoshlarda vatanparvarlik his-tuyg’ularini shakllantirish;
b) xayrixohlik, odamlarga hurmat, mehr-oqibat;
v) kattalarni hurmat qilish, e`zozlash;
g) muloyimlik;
d) ishbilarmonlik, mohirlik, ishchanlik, iqtisodiy tafakkur;
e) kichik yoshda mehnatsevarlik;
j) jismoniy baquvvatlik;
z) axloq-odoblilik; i) oilaparvarlik; k) ayollarga hurmat;
l) o’zaro hamkorlikka yo’naltiruvchanlik.
Ma`lumki, yoshlarning ma`naviy-axloqiy tarbiyasi bilan oila, mahalla, ta`lim
muassasalari, ommaviy axborot vositalari, huquqni muhofaza qiluvchi tashkilotlar,
ilmiy-pedagogik
kadrlar
shug’ullanadilar.
Tarbiya
jarayoni
barcha
ishtirokchilarining bahamjihatlik bilan olib boradigan ishlarigina o’zining ijobiy
natijalarini berishi mumkin.
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”ni
amalga oshirish
vazifalari ana shuni taqozo qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
380
Adabiyotlar ro’yxati:
1. Gafarov A. Z., Yugay A. X. Pedagogik amaliyot. Toshkent, 2002.
2. Davletshin M. G., To’ychieva S. M. Umumiy psixologiya. Toshkent, 2002.
3. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o’qituvchisi psixologiyasi. Toshkent,
1998,
4. Serbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. Toshkent, 1991.
5. Psixologiya. Qisqacha izohli lug’at, Toshkent, 1998
6. G’oziev E.G. Psixologiya. Toshkent, 1994.
