https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
343
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING MUSIQIY
INTELLEKTUAL QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHDA
PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK YONDASHUVLAR VA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR
Rustamova Xurshida Jamshidovna
Buxoro davlat Pedagogika Instituti II bosqich magistranti
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musiqiy ta’lim nafaqat san’atni
tushunish va ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishga, balki ularning umumiy
intellektual salohiyatini oshirishga ham xizmat qiladi. Tadqiqotlarning
ko‘rsatishicha, musiqiy ta’lim bolaning nutq rivojlanishi, matematik tafakkuri va
ijtimoiy-emotsional rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada
bolalarning musiqiy intellektual qobiliyatini rivojlantirishda psixologik-pedagogik
yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarning o‘rni tahlil qilinadi.
1. MUSIQIY INTELLEKT VA UNING BOLALAR RIVOJLANISHIDAGI
AHAMIYATI
Musiqiy intellekt G. Gardnerning ko‘p qirrali intellekt nazariyasiga asosan
alohida intellekt turi bo‘lib, bolaning ritm, melodiya, tembr va tonallikni idrok
etish, eslab qolish va ifodalash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Musiqiy intellekt
quyidagilarni rivojlantirishga yordam beradi:
•
Emotsional va ijtimoiy qobiliyatlar;
•
Nutq va lingvistik qobiliyatlar;
•
Matematik tafakkur va mantiqiy fikrlash;
•
Motorika va koordinatsiya;
•
Tasavvur qilish va ijodkorlik salohiyatini oshirish.
2. PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Musiqiy intellektni rivojlantirishda quyidagi yondashuvlar samarali
hisoblanadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
344
A) Faoliyatga asoslangan yondashuv
Bu yondashuv bolalarni musiqa orqali harakatga keltirish va musiqiy
mashg‘ulotlarni o‘yin shaklida o‘tkazish bilan bog‘liq. Musiqiy harakat o‘yinlari,
qo‘shiq aytish va ritmik mashqlar orqali bolaning eshitish, motorika va kreativ
tafakkuri shakllanadi. Bundan tashqari, bolalar uchun maxsus didaktik musiqa
o‘yinlarini joriy etish ularda musiqiy tafakkurni yanada rivojlantiradi.
B) Emotsional yondashuv
Musiqa bolalarning hissiy dunyosini boyitadi. Klassik va xalq musiqasi
namunalaridan foydalanish, bolalar bilan qo‘shiqlar kuylash ularning ichki
kechinmalarini ifodalash imkonini beradi. Shu bilan birga, bolaning emotsional
holatini mustahkamlash uchun musiqa terapiyasi usullaridan foydalanish tavsiya
etiladi.
C) Individualizatsiya va differensial yondashuv
Har bir bolaning musiqiy qobiliyati har xil rivojlanganligi sababli, individual
yondashuv juda muhim. Bolalarning qiziqishlari va imkoniyatlariga mos ravishda
musiqiy mashg‘ulotlarni tashkil etish zarur. Bunday yondashuv bolaning tabiiy
iste’dodini kashf qilish va uni yo‘naltirishga yordam beradi.
3. INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR VA ULARNING O‘RNI
Zamonaviy texnologiyalar musiqiy ta’limda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Quyidagi texnologiyalar musiqiy intellektni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi:
A) Multimedia va interaktiv vositalar
•
Musiqiy mobil ilovalar va virtual pianino dasturlari;
•
Raqamli tovushlar yordamida bolalar uchun vizual va eshitish
tajribasini oshirish;
•
Interaktiv elektron doska orqali musiqiy mashg‘ulotlarni o‘tkazish;
•
Musiqa va animatsiyalar orqali bolalarning ritm sezgilarini
kuchaytirish.
B) STEM va STEAM yondashuvlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
345
STEM (fan, texnologiya, muhandislik, matematika) va STEAM (san’atni
qo‘shgan holda) yondashuvlari orqali musiqa va texnologiya uyg‘unligi yaratiladi.
Masalan, robototexnika orqali musiqa yaratish, kodlash orqali ritm hosil qilish
bolalar uchun qiziqarli va foydali bo‘lishi mumkin. Bu esa ularda analitik fikrlash
va ijodkorlikning rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
C) O‘yin texnologiyalari
•
Musiqiy viktorinalar va gamifikatsiya elementlari orqali bolalarning
qiziqishini oshirish;
•
Interaktiv ovozli o‘yinlar yordamida bolalarning eshitish va ritmik
hislarini shakllantirish;
•
Virtual
haqiqat
(VR)
va
kengaytirilgan
haqiqat
(AR)
texnologiyalaridan foydalanish;
•
Musiqiy dasturlar orqali bola ovozi va ohangini to‘g‘ri chiqarishga
o‘rgatish.
4. PEDAGOGIK AMALIYOTDA MUSIQIY INTELLEKTNI
RIVOJLANTIRISH STRATEGIYALARI
•
Ijodiy mashg‘ulotlar
: Bolalar bilan musiqiy improvizatsiya qilish,
o‘z qo‘shiqlarini yaratishga rag‘batlantirish;
•
Jamoaviy faoliyat
: Bolalarni ansambl yoki xor jamoalariga jalb
qilish;
•
Musiqiy terapiya
: Autizm, nutq buzilishlari yoki boshqa rivojlanish
muammolari bo‘lgan bolalar uchun musiqa orqali ta’sir o‘tkazish;
•
Raqs va musiqiy harakat
: Musiqa bilan harakat uyg‘unligini
o‘rgatish orqali bolaning miyasida neyron aloqalarni mustahkamlash.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak,
1.
Musiqa orqali bolalarning intellektual rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash uchun pedagoglar innovatsion metodlardan foydalanishlari
lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
346
2.
Musiqiy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga keng joriy etish
kerak.
3.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida musiqa va texnologiya
uyg‘unligi asosida maxsus dasturlar ishlab chiqish zarur.
4.
Musiqa ta’limi jarayonida o‘yin elementlaridan foydalanish
orqali bolalarning motivatsiyasini oshirish tavsiya etiladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqiy intellektini rivojlantirish
bo‘yicha ilmiy-tadqiqotlar davom ettirilib, amaliy tajribalar kengaytirilishi lozim.
Bu esa kelajak avlodning ijodiy va intellektual rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
ADABIYOTLAR:
1.Nurullaev F.G. Musiqa ta’limida Buxoro folklor qo‘shiqlarini o‘rgatishning
ilmiy-metodik xususiyatlari (5-7 -sinflar misolida) Pedagogika fanlari falsafa
doktori(PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.BDU.:2021. 124
b.
2.Nurullаyev F. G. “Mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrni tаrbiyаlаshdа musiqаning roli”
Monogrаfiyа. B.:Durdonа. 2020y.166 b.
3. Nurullаyev F.G. Bolаlаrning musiqiy tа’limi . Dаrslik. B.:Kаmolot. 2022.
231b.
4. Nurullаyev F. G. “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida musiqiy ta’lim-tarbiya
” Monogrаfiyа. B.: Durdonа nashriyoti. 2020y.179 b.
5. Nurullayev F.G.
METHODOLOGICAL REQUIREMENTS FOR THE
SELECTION OF BUKHARA FOLK SONGS IN MUSIC EDUCATION
. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal 1 (01), 83-88.
6.
F.G.Nurullayev
O ‘QUVCHILARGA BOLALAR FOLKLOR QO
‘SHIQLARINI O ‘RGATISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
PEDAGOGS
INTERNATIONAL RESEARCH JOURNAL Vol. 75 No. 1
, 2025. 148-152
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
347
7. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Музыкально-историческое наследие
центральной Азии (психологический настрой армии Темура). Психология
XXI столетия, 18-20 марта 2020 года С. 115-118.
8. Нуруллаев Ф.Г. Мусиқа таълимида Бухоро фольклор қўшиқларига
қўйиладиган методик талаблар. Pedagogik mahorat, Ilmiy-nazariy va metodik
jurnal 2020, 3-son. Buxoro. Б.175-180.
9. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Роль фольклорных песен в воспитании
учащихся. Научно– методический журнал «Проблемы педагогики» №3(48).
Москва 2020. С.15-17.
10. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Формирование эстетического
воспитания детей на примере Бухарских фольклорных песен. «MODERN
SCIENTIFIC CHALLENGES AND TRENDS» collection of scientific works of
the international scientific conference Issue 4(260 Warsaw, Poland 2020. P. 139-
141.
11. Nurullayev F.G., Madrimov B.K., Rajabov T.I. Teaching Bukhara Children
Folk Songs in Music Lessons as an Actual Problem. International Journal of
Psychosocial Renabilitation, Vol.24, Issue 04, 2020 P. 6049.
12 Нуруллаев Ф.Г., Случайный выбор качественных характеристик
материала по музыки или порядок его изложения в процессе создания музыки
или исполнения опуса//«SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal. ISSN:
2181-1601, 2021.- pp. 588-593.
13. Нуруллаев Ф.Г. Мусиқа таълимида Бухоро фольклор қўшиқларини
ўргатиш жараёнини лойиҳалаш. Бухоро мусиқа фольклорининг тарихий-
назарий ва амалий масалалари. Республика илмий-назарий анжуман
материаллари. 2020 йил, 6 ноябрь. Бухоро, 2020- Б. 107-111.
14. Нуруллаев Ф.Г. Из истории смычковых инструментов у мастеров Амати
Николо, Гварнери и Страдивари. Материалы международного научно-
творческого форума. Часть 1- Челябинск, 2016.-С.158-159
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
348
15. Нуруллаев Ф.Г. Особенности и условия развития творческих
музыкальных способностей детей. Вестник интергративной психологии.
Журнал для психологов. г. Ярославль, Выпуск №17, 2018. – С.125-128.
16. Nurullayeva N.G., Nurullaeva N.K., Nurullaev B.G. Role and significance of
folkler music in the upbringing of children of preschool age. Academicia An
International Multidisciplinary Research Journal. Vol.10, Issue 10, October 2020.
17.
Xujayev Dilmurod Bakiyevich, Nurullayev Farrux Gaybulloyevich-
MAVRIGI VA BUXORCHA KONSEPTSIYASI TAMOYILLARI BUXORODA
International journal of scientific researchers (IJSR)
INDEXING, 2024/4/30,Tom-5,1, 515-520 betlar
18. Нуруллаев Ф.Г., Музыкальный процесс в западной музыке//
«SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal ISSN:2181-1601, 2021.pp.570-
575.
19.Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Роль фольклорных песен в
воспитании учащихся// Научно – методический журнал «Проблемы
педагогики». №3 (48). - Москва 2020.- С.15-17.
20. Nurullayev F.G The Role and Significance of Folk Music in Raising
Children.European Journal of Innovation in Nonformal Education(EJINE) Volume
2| Issue 5| ISSN:2795-8612
Accepted
14 May2022.
21. F.Nurullayev. “Musiqa ta'limida Buxoro folklor qơshiqlarini
ơrgatishning ilmiy-metodik xususiyatlari”-(PhD) Diss.ishi. 2021y
22.Нуруллаев
Ф.Г., Норова Ш.У. Психология музыкальных
дидактических игр на интегрированных занятиях// Вестник интергративной
психологии. Журнал для психологов. Выпуск №17, 2018. – С.295-299.
23. Нуруллаев Ф.Г.
Содержание обучения бухарским народным песням в
Academy, № 3 (66), 48-50, ООО «Олимп».
24. Фаррух Гайбуллоевич Нуруллаев. Моделирования педагогических с
музыкальным уклоном действие объектов через математический аппарат в
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
349
педагогике// SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN
2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY 2022.589-595.
25. Фаррух Гайбуллоевич Нуруллаев. Интерактивные уроки музыки по
программы STEAM// SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL,
ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY 2022.595-602.
26.
Нодира Каримовна Нуруллаева. Методические аспекты
музыкального образования, особенности обучения народных песен в 5-7
классах// SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-
0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY 2022.957-963.
27.
Istatov Muhriddin Qaxramonovich, Nurullayev Farrux Gaybulloyevich-
CHOLGU ASBOBLARIDA JOR BOLISH USLUBLARI.
Conference on Advance Research in Humanities, Sciences and Education, Hosted
from New York, the USA https://confrencea.org Janruary 30th, 2024,
Confrencea
1 (1),74-78
28.
F.G. Nurullayev, Firdavs To‘xtayev-
XUSUSIYATLARI TENDENTSIYALARI.
research in Uzbekistan, 2024/12/1,Tom-2,12, 8-15 betlar
29.
F.G.Nurullayev, Xasanova Gulchehra Saidovna-
SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION OF STUDENTS THROUGH THE
, International journal of artificial
intelligence, ISSN: 2692-515X
2024/11/3
30.
‘SHIQ LARI O ‘ZBEK XALQINING BOY MEROSI SIFATIDA
Confrencea, 1(1),
2024.123–130.R.
https://confrencea.org/index.php/confrenceas/article/view/1207
