https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
266
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NAFOSAT
TARBIYASINING DIDAKTIK ASOSLARI
Rabiyeva Muhabbat Akmaljonovna
Buxoro davlat pedagogika instituti, “Ta’lim va tarbiya nazariyasi va
metodikasi” (maktabgacha ta’lim) mutaxassisligi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar nafosat
tarbiyasining didaktik asoslari muhokama qilindi. Bolalar nafosatini shakllantirish
jarayoni pedagogik texnologiyalar, metodlar va vositalar orqali amalga oshiriladi.
Ushbu jarayon, bolalar estetik didini rivojlantirish, go'zallikni idrok etish va
yaratishga bo'lgan qiziqishni oshirishga qaratilgan. Tadqiqotda, maktabgacha
ta'lim tashkilotlarida nafosat tarbiyasining ahamiyati, metodik yondashuvlar va
pedagogik amaliyotlar tahlil qilindi. Bu maqola maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun estetik tarbiya tizimini rivojlantirishda zarur pedagogik ko'nikmalarni
shakllantirishga yo'naltirilgan.
Kalit so‘zlar: nafosat tarbiyasi, estetik tarbiya, bolalar, didaktik asoslar,
pedagogik texnologiyalar, ta'lim jarayoni, maktabgacha yosh, ijodiy rivojlanish,
estetik did.
Аннотация. В данной статье рассматриваются дидактические
основы воспитания эстетического вкуса у детей дошкольного возраста.
Процесс формирования эстетического восприятия детей осуществляется
через педагогические технологии, методы и средства. В данной статье
обсуждаются важность эстетического воспитания в дошкольных
учреждениях, методические подходы и педагогическая практика.
Исследование направлено на развитие педагогических навыков, необходимых
для формирования системы эстетического воспитания у детей
дошкольного возраста.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
267
Ключевые слова: эстетическое воспитание, воспитание вкуса,
дети, дидактические основы, педагогические технологии, образовательный
процесс, дошкольный возраст, творческое развитие, эстетический вкус.
Annotation. This article discusses the didactic foundations of aesthetic
education for preschool children. The process of shaping children's aesthetic
perception is carried out through pedagogical technologies, methods, and tools.
The paper examines the importance of aesthetic education in preschool institutions,
methodological approaches, and pedagogical practices. The research aims to
develop the necessary pedagogical skills for forming an aesthetic education system
for preschool-aged children.
Keywords: aesthetic education, taste education, children, didactic
foundations, pedagogical technologies, educational process, preschool age,
creative development, aesthetic taste.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nafosat tarbiyasi, ularning estetik didini
shakllantirishda hamda ruhiy rivojlanishida muhim o'rin tutadi. Estetik tarbiya,
bolalarning go'zallikni idrok etish, yaratish va baholash qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan. Bunday tarbiya, nafaqat san'atga bo'lgan qiziqishni
uyg'otadi, balki bolaning umumiy rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarning nafosat tarbiyasining didaktik
asoslari, pedagogik metodlar va ularning amaliy ahamiyati muhokama qilinadi.
Ta’lim va tarbiya qonunlaridan biri bu bolani faollikda tarbiyalashdir.
Tarbiyaviy ta'sir sifatida uning ba'zi bir turlari: tasviriy san'at, dekorativ-amaliy
san'at, musiqa va boshqalarning maxsus qobiliyatlari va iste'dodlarini
rivojlantiradigan san'at vositalaridan foydalaniladi. Maktabgacha yoshdagi
bolaning badiiy faoliyati estetik tarbiya vositasi va sharti bo'lib, bevosita og'zaki va
badiiy ijod, dizayn, teatr o'yinlari, dekorativ - amaliy hamda tasviriy san'at, musiqa
ijro etish turlari bilan bog'liqdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
268
Bolaning estetik g'oyalari va his-tuyg'ularining paydo bo'lishi uchun
javobgarlik eng katta va uning asosiy aloqalari doirasi - ota-onalar va yaqin
qarindoshlar zimmasida. Bu uning estetik madaniyatining asosidir va uni
pedagogik jihatdan barkamol ota-onalar yaratishi kerak, ularning estetik
talablarining tabiati, oilaning madaniy sharoitlari muhimdir.
Estetik tarbiya rivojlangan tabiiy kuchlarning yaxlitligi, hissiy tuyg'u,
idrok etish qobiliyatlari, xayol, badiiy-estetik tarbiya asosida shakllanadi - ijodiy
individuallik, san'atga, o'z xatti-harakatiga va o'ziga, atrof-muhitga estetik
munosabat. Go'zallikka, hayotdagi va san'atdagi har qanday hodisalarga qoyil
qolish qobiliyati estetik tarbiyaning muhim belgisidir. Ba'zan, bolani san'at
galereyalarida yoki ko'rgazmalarida tomosha qilayotganingizda, bolalar qanday
qilib uzoq vaqt to'xtamasdan, hayratda qoldirmasdan rasmlarni ko'rib o'tayotganini
ko'rishingiz mumkin. Bu estetik tarbiyaning etishmasligidan dalolat beradi, chunki
estetik munosabatning eng muhim elementi - hayrat. Estetik tarbiya tuyg'ularni
chuqur his qilish qobiliyati - ma'naviy zavq, nafrat hissi, hazil tuyg'usi, kinoya,
g'azab, qo'rquv, rahm-shafqat hissi bilan ajralib turadi. Pedagogik - badiiy did,
tanlangan badiiy asarlarning o'z zavq-shavqi uchun qiymatida, hayot va san'at
hodisalarini baholashda, ularning ijodiy faoliyati mahsulotlarida namoyon bo'ladi.
Ta’lim murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayonning o‘zagini o‘quv asoslari
tashkil etadi. O`quv jarayonining didaktik vositalariga bag`ishlangan ko`plab turli
ilmiy-uslubiy ishlar mavjud. Ularning tahlilidan xulosa qilishimiz mumkinki,
pedagogik jarayonlar juda keng doiradagi tizimlarni ifodalaydi. Ularni quyidagi
soddalashtirilgan shaklda umumlashtirish mumkin.
Didaktik vositalarning pedagogik asoslari:
- ta'lim vositalari; - ommaviy axborot vositalari; - bilimlarni uzatish vositalari.
Pedagogikada o'qitish vositalari:
- pedagogik adabiyotlar (kitoblar, disklar, flesh-disklar, nusxalar);
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
269
- texnik vositalar (ofislarning ichki va tashqi jihozlari); - amaliy tajriba
vositalari (mantiqiy mashqlar);
- yangi pedagogik axborot vositalari (elektron vosita va kompyuter -
hisoblash vositalari); - ko'rgazmali qurollar va boshqalar.
Pedagogik jarayon ikki qismdan iborat: ta'lim va tarbiya. O'quv jarayonida
bolalar odatda bilim oladilar va bu bilimlarni tekshirish asosida ularda amaliy
ko'nikmalar shakllanadi. Ta’lim jarayonida esa bolalarda o‘qish va mehnatning
turli holatlarida to‘g‘ri xulq-atvor ko‘nikmalari shakllanadi. Ikkala jarayonda ham
savolni to'g'ri shakllantirish hamda dasturlash - bolafaoliyatining asosini
modellashtirish hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Buning uchun bosqichlar va yo'nalishlarni aniqlash kerak bo'ladi.Buning
uchun pedagogik maqsadlar funktsiyasining bosqichlari va yo'nalishlarini aniqlash
kerak bo'ladi.
Pedagogik rejalashtirish bosqichlari ta'lim jarayonining vazifalarini aks
ettiradi. An'anaviy ravishda ularni quyidagi vazifalar shaklida ajratib ko'rsatish
mumkin:
• didaktik vazifalarni ifodalash va loyihaning pedagogik amaliyotdagi o‘rnini
aniqlash;
• empirik modelni ilmiy va amaliy jihatdan asoslash hamda amaliyot prizmasi
orqali loyihaning turli kamchiliklarini bartaraf etish;
• rejalashtirish asoslarini ishlab chiqish;
• rejalashtirishning nazariy asoslarini baholash;
• bolalarni o'qitishni rejalashtirish xususiyatlari;
• bolalarni o'qitishda me'yoriy asoslarni yoritish;
• bolalarni o'qitishni rejalashtirish tamoyillari bo'yicha tadqiqotlar;
• bolalarni o‘qitishda turli vaziyatlarni modellashtirish asoslarini aniqlash;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
270
Bolalarni o`qitishni pedagogik rejalashtirish funksiyasi tizimi esa real ta`lim
jarayoni asosida shakllanadi. Ularni quyidagi ketma-ketlikda shakllantirish
mumkin:
• Turli vaziyatlarni modellashtirish funksiyasi;
• birlamchi aktsiz funksiyasi (ushbu rejaning amaliy ahamiyati);
• to'g'ri tashkiliy funktsiya (o'quvchilar faoliyatini to'g'ri tashkil etish);
• tanlangan qidiruv funksiyasi (samarali vositalarni tanlash);
• motivatsion - rag'batlantiruvchi funktsiya (motivlarni shakllantirish uchun).
Ta'lim tizimida an'anaviy vositalar bilan parallel ravishda zamonaviy
pedagogik vositalar (avtomatik boshqaruv vositalari, kompyuter dasturlash
tizimlari, ijodiy ijod tizimlari, elektron aloqalar va boshqalar) alohida o'rin tutadi.
Bu, birinchi navbatda, ilm-fan va ta’limning jahon miqyosida jadal rivojlanishi
bilan bog‘liq.
Yosh bolalar bilan mashg’ulotlarni nashkil etganda unda quyidagi harakatlar
nuqtalari ko'rsatiladi:
-tashkiliy qism (davomatni tekshirish, dars maqsadini aniqlash, mavzu va dars
rejasini e’lon qilish).
-asosiy qism (mavzuni taqdim etish, mavzu bo'yicha atamalarni tushuntirish,
mavzu bo'yicha yangi ma'lumotlarni uzatish).
- mavzuni ta'minlash (mavzuning asosiy fikrlarini qisqacha takrorlash, o'quv
materiallarini tarqatish, maqsadli guruhlarda ishlash va talabalar bilan individual
ishlash, o'tilgan mavzuni tahlil qilish).
-yakuniy qism (darsning qisqacha mazmuni, talabalarni baholash, o'tilgan
mavzuni o'z-o'zini takrorlash uchun topshiriqlarni ko'rsatish).
Erta yoshdan boshlab, kichik bolalarni qiziqarli yorqin o'yinchoqlar va
narsalar o'ziga jalb qiladi. Ular quvonch hissini uyg'otadi, aniq zavq bag'ishlaydi.
"Chiroyli" tushunchasi shakllana boshlaydi. O'ynash, ertaklarni tinglash,
hayvonlarning rasmlarini tomosha qilish, bolalar juda ko'p ijobiy his-tuyg'ularni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
271
qabul qilishadi. Ushbu his-tuyg'ular "go'zal" ni tushunishga mas'ul bo'lgan yanada
murakkab fazilatlarni shakllantirish uchun asosdir. Go'zallikni ongsiz ravishda
anglash asta-sekin ongli ravishda uyg'un ta'mga, ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirishga o'tadi. Rivojlanishning hozirgi paytidagi kattalarning vazifasi
bolaga yordam berish, uni to'g'ri yo'nalishga yo'naltirishdir.
Estetik tarbiyada bola didini shakllantirish, unda lazzat olish va
zavqlanish psixologik jihatlarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasdb etadi. Lazzat
hissi - bu san'atning haqiqiy go'zalligi bilan "muloqot qilish" dan ma'naviy zavq
olishda namoyon bo'ladigan murakkab kishilik xususiyati. Bu san'at asarlarini
tushunish, zavqlanish, tabiat go'zalligini, kundalik hayotning o'ziga xos
xususiyatlarini, kiyim-kechaklarni anglash.Zehni shakllantirishda, oilaning doimiy
ko'magi bilan ta'lim va tarbiya hal qiluvchi rol o'ynaydi. Adabiyot, musiqa madaniy
qadriyatlari bilan tanishish bolalik davrida mavjud bo'lgan badiiy asarlarni
o'rganish, ularning go'zalligini ko'rish yoki ko'rishni o'rganishga yordam beradi.
Bolalar asarlarni taniy boshlaydilar, sevimli ertaklari, musiqiy asarlari paydo
bo'ladi, ular bu davr uchun ular uchun estetik idealga aylanadi. Kattalar yordamida
ular so'zlar va musiqaning go'zalligi va boyligini ko'rishadi. Bu kundalik hayotning
shakllanishiga yanada ta'sir ko'rsatadigan badiiy didning asosidir.
Estetik tarbiya jarayoni - bu shaxsning zarur xususiyatlarini rivojlantirish
uchun sharoit yaratishga qaratilgan bir necha kishining (tarbiyachi-bola)
birgalikdagi faoliyatidir. Shuning uchun o'qituvchining shaxsiyati unda asosiy
rollardan birini o'ynaydi.
Har qanday maktabgacha tarbiya tashkilotida shaxsning barcha muhim
xususiyatlarini rivojlantirish imkoniyati mavjud. Oila yordamida to'g'ri tuzilgan
tarbiya sxemasi bolani jamiyatning estetik jihatdan rivojlangan fuqarosi sifatida
shakllantirishni kafolatlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
272
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maktabgacha ta'lim vazirligining 2018 yil 18 iyundagi l-mh sonli “Ilk
va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablari”
2.
O‘zbekiston respublikasida maktabgacha ta'lim konsepsiyasi.
Qodirova F.R., Qodirova R.M., Vahobova F.N.-T.:2008
3.
Qodirova F., Toshpo‘latova SH., A’zamova M. Maktabgacha
pedagogika. —T.: Ma'naviyat, 2013.
4.
To‘raqulov M. "Pedagogik texnologiyalar" – Toshkent: Sharq, 2018.
5.
Shukurov, B. (2018). Estetik tarbiya va uning pedagogik ahamiyati
.
Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Xasanboyeva O. "Maktabgacha ta’lim pedagogikasi" – Toshkent:
O‘zbekiston, 2015.
a
