https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
250
TIBBIY XIZMAT KO‘RSATISH MUNOSABATLARINING
XАLQАRO-HUQUQIY MANBALARI
Abdullayev Jamshid Djamilovich,
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti mustaqil izlanuvchisi,
“Adliya a’lochisi”, Yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
E-mail:
Annotatsiya. Maqolada tibbiy xizmat ko‘rsatish munosabatlarining barcha
xаlqаro-huquqiy manbalari tahlil qilingan. O‘z navbatida xalqaro huquqda
mavjud buyurtmachi – bemor hamda tibbiy tashkilot o‘rtasidagi munosabatlar,
tibbiy xizmat va tibbiy yordam masalalari, O‘zbekiston Respublikasida mavjud
tibbiy xizmat ko‘rsatish shartnomaviy munosabatlarining bugungi kundagi joriy
holati o‘rganlgan. Bundan tashqari tibbiy xizmat va tibbiy yordam ko‘rsatish bilan
bog‘liq tibbiy amaliyotning O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi hamda
Jinoyat kodeksi tartibididagi moddalari, shuningdek sohaga oid O‘zbekiston
Respublikasidagi sud amaliyotlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Globallashuv, OIV/OITS, COVID-19 pandemiyasi, tibbiy
xizmat ko‘rsatish shartnomalari, xalqaro huquqdagi inson huquqlari va tibbiyot
huquqi, salomatlik huquqi, “Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risida
Xalqaro Pakt”, yuqumli, endemik, kasbiy va boshqa kasalliklar, sanoatda mehnat
gigiyenasi, individual xususiyat, Jinoyat kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi sud
amaliyotlari
Jahonda globallashuv jarayonida tibbiy xizmat ko‘rsatishdan foydalanishga
bo‘lgan huquq ko‘pgina xalqaro hujjatlarda, jumladan BMTning Barqaror
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
251
rivojlanish maqsadlari, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti Nizomi va direktivalari,
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar boʻyicha xalqaro Pakt va boshqa xalqaro
me’yoriy hujjatlarda mustahkamlangan. Xususan hamma hujjatlarda sifatli tibbiy
xizmatdan foydalanish har bir insonning asosiy ajralmas ijtimoiy huquqlaridan biri
ekanligi qayd qilingan.
Shuni keltirish kerakki, “2021 yilda dunyo boʻylab bolalar (0-14 yosh)
OIV/OITS bilan yashovchi barcha odamlarning 4 foizini tashkil etdi, bu esa ushbu
kasallik bilan bogʻliq barcha oʻlimlarning 15 foizini tashkil qiladi. 2015 yildan
2021 yilgacha sil kasalligidan vafot etganlar sonini kamayishi atigi 5,9 foizini
tashkil etdi. COVID-19 pandemiyasi 14,9 million qo‘shimcha oʻlimga sabab boʻldi
va 2020 – 2021 yillarda 336,8 millionta oʻlimga olib keldi”
. Yuqoridagi raqamlar
albatta taraqqiyotning rivojlanishi bilan bir maromda kasallik turlarining ham
rivojlanishi tendensiyasini yaqqol namoyon qiladi. Ilm-fan qanchalik taraqqiy
etmasin lekin hali ham insoniyat tuzatishi mumkin bo‘lmagan kasalliklarning bir
qancha turlari mavjuddir.
Butun dunyo afkor ommasidagi mazkur vaziyat butun dunyo hamjamiyatiga
nafaqat jahon sogʻliqni saqlash tizimlarining nomukammalligini, tibbiy xizmat
ko‘rsatish shartnomalari institutining samarali ishlamayotganligi, balki chuqur
huquqiy boʻshliqlar mavjudligi va zudlik bilan hal etilishini talab qiluvchi
masalalarni tadqiq etishda tibbiy xizmat ko‘rsatishdan foydalanishga boʻlgan
huquq kategoriyasini chuqur oʻrganish va tibbiy xizmatda xalqaro hamkorlikning
xalqaro-huquqiy asoslarini yanada kengaytirish va takomillashtirishni dolzarbligini
yana bir marta isbotlaydi.
Dunyoda xalqaro va milliy tibbiyot huquqini rivojlantirish boʻyicha ilmiy
munozaralar, uning asosiy va konseptual asosi boʻycha ilmiy-tadqiqot ishlarning
1
World health statistics 2023: monitoring health for the SDGs, Sustainable Development Goals. © World Health
Organization 2023. https://www.who.int/publications/i/item/9789240074323
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
252
amalga oshirilishi jadal kechmoqda. Chunki, asl haqiqat shuki, inson hamisha
sifatli ta’lim bir birgalikda o‘z sog‘lig‘ini saqlashga tabiiy ehtiyoj sezgan.
Tibbiy xizmat ko‘rsatish shartnomalari yoʻnalishida zamonaviy qiyinchiliklar
va tahdidlar sharoitida sogʻliqni saqlash tizimini takomillashtirish, tibbiy xizmat
ko‘rsatish shartnomalari tizimida taraflarning huquq va majburiyatlarini masalasini
aniqlashtirish, aholining salomatligi bilan bog‘liq huquq normalarining
xususiyatlarini aniqlash, institusionalizasiya, kodifikasiya, tibbiy tashkilot hamda
buyurtmachi – bemorlarning huquq va majburiyatlari sohasida xalqaro normalarni
ishlab chiqish kabi ustivor masalalar katta ahamiyat kasb etmoqda.
Ayniqsa sobiq Sovet davlati tarkibida mustaqil suveren davlatlarning tashkil
topishi tufayli bozor munosabatlarining faollashuvi fonida tibbiy xizmat
ko‘rsatishda xususiy sektorning hal qiluvchi rolni bajara boshlashi an’anaviy tibbiy
xizmat ko‘rsatish qoidalarini eskirganini yaqqol ko‘rsatdi. Tibbiy xizmat
ko‘rsatishda yuzaga kelayotgan munosabatlar huquqiy tartibga solinishini talab
qiladi.
Tibbiy xizmat ko‘rsatish shartnomalarini takomillashtirish uchun sohada
mavjud xalqaro normalarini implementasiya qilish orqali meʻyoriy-huquqiy bazani
takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Respublikamizda soʻngi yillarda tibbiy xizmat ko‘rsatish sohasi tizimini isloh
qilish masalasida huquqiy baza bosqichma-bosqich yaratilmoqda. Davlat
siyosatining ijtimoiy yo‘nalishlari doirasida salomatlikni saqlashga oid normalar
qabul qilinmoqda yoki ma’nan eskirganlariga tuzatish va o‘zgartirishlar
kiritilmoqda. Tibbiy xizmat ko‘rsatish sohasida belgilangan vazifalarni amalga
oshirish maqsadida xalqaro huquqdagi inson huquqlari va tibbiyot huquqi
sohalarini rivojlantirish, sogʻliqni saqlash, tibbiy xizmatning sifati, tibbiy tashkilot
hamda buyurtmachi – bemorlarning huquqlarini rivojlantirish dolzarb ahamiyatga
ega. Masalaning yana bir qismi tibbiy xizmat ko‘rsatish sohasida huquq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
253
ustuvorligini taʻminlash, sogʻliqni saqlash sohasidagi qonunchilikni xalqaro
standartlarga
muvofiqlashtirish,
sogʻliqni
saqlash
tizimi
faoliyatini
takomillashtirish, sifatli tibbiy xizmatdan foydalanishga boʻlgan huquqqa oid
normalarni oʻrganish va amaliyotga joriy etish hamda inson ishtirokida
davolashning yangi biomedisina usullaridan foydalanishni huquqiy tartibga solish,
shuningdek, inson salomatligi uchun tibbiy xizmat ko‘rsatishda sun’iy intelektdan
foydanish chegarasi va boshqalar xususida tibbiyot huquqi, tibbiy xizmat ko‘rsatish
shartnomalari institutiti sohasini oʻrganish muhimlik kasb etadi.
Shu maqsadda bir qancha normalar qabul qilingan. Jumladan, Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son “2022 – 2026-
yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi
toʻgʻrisida”
gi, 2023-yil 11-sentyabrdagi PF–158-son “Oʻzbekiston – 2030”
Strategiyasi toʻgʻrisida”
gi, 2021-yil 5-maydagi PF–6221-son “Sogʻliqni saqlash
tizimida olib borilayotgan islohotlarni izchil davom ettirish va tibbiyot
xodimlarining salohiyatini oshirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratish
toʻgʻrisida”
gi, 2018-yil 7-dekabrdagi PF–5590-son “Oʻzbekiston Respublikasi
sogʻliqni saqlash tizimini tubdan takomillashtirish boʻyicha kompleks
choratadbirlar toʻgʻrisida”
gi Farmonlari, “2019-2025-yillarda Oʻzbekiston
Respublikasi sogʻliqni saqlash tizimini rivojlantirish konsepsiyasi”
, 2023-yil 1-
maydagi PQ–140-son “Sogʻliqni saqlash tizimini raqamlashtirishga doir
qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”
gi qarori va boshqalar qabul qilingan.
Tibbiy xixmat ko‘rsatish xalqaro huquqdagi inson huquqlarida sog‘liqqа
bo‘lgаn huquqning kontseptual va institutsional asoslari sog‘liqqа bo‘lgаn huquqni
shakllantirish xususiyatlari orasida muhim o‘rin tutadi. Tibbiy xizmat ko‘rsatish
2
https://lex.uz/uz/docs/-5841063
3
https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/uzbekiston_-_2030_strategiyasi_asosiy_goyalar
4
https://yuz.uz/uz/news/tibbiyotda-kadrlar-taqchilligi-muammosi-echiladi
5
https://lex.uz/docs/-4096197?ONDATE2=24.02.2022&action=compare
6
https://president.uz/oz/lists/view/3326
7
https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/sogliqni_saqlash_tizimini_raqamlashtirishga_-_505_mln_evro
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
254
jarayonida inson huquqlari bo‘yicha xalqaro huquq tizimida sog‘liqqа bo‘lgаn
huquq, tibbiy xizmat olish huquqini mustaqil zamonaviy kategoriyasidir. Tibbiy
xizmat ko‘rsatish jarayonida sog‘liqqа bo‘lgаn huquqning huquqiy mohiyati
yotadi. Bundan tashqari tibbiy xizmat ko‘rsatishning boshqa xizmat ko‘rsatish
usullaridan farqli tomonlari va xususiyatlarini hisobga olgan holda, tibbiyot huquqi
sohasining ham milliy, ham xalqaro miqyosda shakllanishi bilan bevosita
bog‘liqligi va uning institutsional asosi bo‘lib, bu turdagi xizmatning yakunida
inson salomatligini saqlashga qaratilgan yoki ta’minlash nazarda tutiladi.
Tibbiy xizmatdan foydalanish bir paytning o‘zida ham ijtimoiy va shaxsiy
huquqning chegarasi oralig‘idagi insonning huquqlari konsepsiyasidan kelib
chiqadi. Biroq o‘zining ayrim jihatlari bilan fuqarolik huquqi bilan tutashadi. Inson
huquqlariga nisbatan tibbiy xizmat ko‘rsatish nazariy yondashuvning huquqiy
asoslari deyarli barcha davlatlarda ishlab chiqilgan. Tibbiy xizmat ko‘rsatishda
sog‘liqni saqlashga bo‘lgаn huquq bo‘yicha umumiy nazariy va amaliy qarashlar
doirasida mutlaqo yangi manzara, yangi yondashuvlar, xizmat ko‘rsatish bozorida
xususiy tibbiy tashkilotlarning salmog‘ining ortishi kabi faktorlar tufayli xalqaro
huquqda ham tibbiy xizmat ko‘rsatishning nizoli tomonlarini hal qilish muhim.
Tibbiy xizmat ko‘rsatish jarayonida sog‘liqqа bo‘lgаn huquqning huquq
tizimidagi o‘rnini aniqlashga harakat qilmoqda. Tibbiy xizmatning asosiy
jihatlaridan biri salomatlik huquqi bo‘lib, u xalqaro tibbiyot huquqning asosiy
instituti sifatida taqdim etilgan.
Tibbiy xizmatning asl maqsadi bo‘lgan - salomatlik huquqi insonning ijtimoiy
huquqlari toifasiga kiritiladi. Bu masala tadqiqotlarda xilma-xil ta’riflanadi.
Tadqiqotchi N.E.G‘afurova tomonidan shunday fikr yuritiladi: “Tadqiqotlar
natijasida ilk bora salomatlik huquqi insonning somatik huquqlari toifasiga kiritish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
255
fikri ilgari surilgan va muallifning ta‘rifi berilgan”
. Uning fikrlarida qo‘shilgan
holda bunga qo‘shimcha tarzda “Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar
to‘g‘risida Xalqaro Pakt”ning ayrim moddalaridan namuna keltiramiz. “12-modda.
1. Mazkur Paktda ishtirok etuvchi davlatlar har bir kishining jismoniy va ruhiy
salomatlik jihatdan oliy darajaga yetishi huquqini e’tirof etadi.
2. Ushbu Paktda ishtirok etuvchi davlatlar ko‘rishi kerak bo‘lgan choralar
quyidagi ishlar uchun zarur tadbirlarni o‘z ichiga oladi:
a) o‘lik go‘daklar tug‘ilishini va bolalar o‘limini qisqartirish hamda
bolalarning sog‘lom rivojlanishini ta’minlash;
b) tashqi muhitning hamma jihatlarini va sanoatda mehnat gigiyenasini
yaxshilash;
s) yuqumli, endemik, kasbiy va boshqa kasalliklar oldini olish, davolash
hamda ularga qarshi kurashish;
b) kasal bo‘lgan hollarda hammaga tibbiy yordam ko‘rsatish va tibbiy
parvarishni ta’minlaydigan sharoit yaratish”
. Demak, xalqaro miqyosda qabul
qilingan hujjatlarda ham tibbiy xizmatdan foydalanish qayd qilingan.
Tibbiy xizmat ko‘rsatishning xalqaro yoki milliy huquq tizimi o‘rganilishida
masalaning eng nozik tomoni bemor hisoblanadi. Bemor – sog‘lig‘ini saqlashni
ko‘zda tutib, qonun hujjatlari doirasida tibbiy xizmat yoki yordam olish, tibbiyot
hamda farmatsevtika xizmat(lar)ining qonunda ta’qiqlanmagan barcha turlaridan
foydalanish uchun tibbiy muassasa yoki yakka tartibdagi tibbiyot xodimi bilan
munosabat(lar)ga kirishuvchi shaxsdir.
8
N.E.G‘afurova. O‘zbekiston Respublikаsidа sog‘liqqа bo‘lgаn huquqni tа‘minlаshning xаlqаro-huquqiy аsoslаri.
12.00.10 – Xalqaro huquq yuridik fanlar doktori (Doctor of Science) dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent – 2024
B.15.
9
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risida Xalqaro Pakt. 16.12.1966. https://lex.uz/docs/-2686000
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
256
Demak, bemorlarning huquqlari qat‘iy individual xususiyatga ega
hisoblanadi. Ayni paytda bemor huquqlarini himoya qilish doktrinasi allaqachon
shakllangan. Biroq unda asosiy masala bemor huquqlarini jinoyat huquqi bilan
huquqiy tartibga solishga qaratilgan. Biroq tibbiy xizmat ko‘rsatish faqat jinoyat
huquqi bilan emas, balki asosiy munosabatlar qamrovi fuqarolik huqiqi doirasida
hal qilinadi. Bemorlar huquqlarini himoya qilish, sohaga oid huquqiy
munosabatlarni tartibga solish sohasidagi mavjud muammolarni tanqidiy tahlil
qilish va aniqlash maqsadida bemorlar huquqlarini himoya qilish doirasidagi
O‘zbekiston Respublikasi sud amaliyotlari o‘rganilib, tahlil qilindi. O‘rganish
davomida O‘zbekiston Respublikasida bemorlar huquqlarining buzilishi bilan
bog‘liq o‘ttizdan ortiq jinoyat ishlari bo‘yicha sud ishlari o‘rganilib, eng ko‘p
murojaatlar O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining quyidagi moddalari
doirasida ish qo‘zg‘atilganligi ma‘lum bo‘ldi:
O‘zR JK: 116-modda – Kasb yuzasidan o‘z vazifalarini lozim darajada
bajarmaslik;
O‘zR JK: 117-modda – Xavf ostida qoldirish;
O‘zR JK: 167-modda – O‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan talon-toroj
qilish;
O‘zR JK: 168-modda – Firibgarlik;
O‘zR JK: 207-modda – Mansabga sovuqqonlik bilan qarash;
O‘zR JK: 209-modda – Mansab soxtakorligi;
O‘zR JK: 210-modda – Pora olish va boshqalar. Umumiy xulosa sifatida shuni
aytish lozimki, mazkur ish hujjatlari bilan tanishish yakunida asosan kasb
yuzasidan o‘z vazifalarini lozim darajada bajarmaslik holatlari umimiy
“delo”larning taxminan 90 foiziga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa, tibbiy xizmat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
257
ko‘rsatishning tana a’zolini kichik yoki katta holatga keltirish, yuz va bo‘yin qismi
bilan aloqador tibbiy amaliyotlarning yakunida asosan murojaat qiluvchi yohud
jabrlanuvchiga, uning bu munosabatlar yuzasidan da’vogar sifatida fuqarolik
sudiga murojaat qilishi mumkinligi aytiladi. Tibbiy xizmat ko‘rsatish
munosabatlarining xаlqаro-huquqiy manbalari o‘z navbatida shaxsning bunday
huquqi mavjudligini e’tirof etadi va tan oladi. Sudga murojaat qilgan bemor asosan
o‘ziga yetkazilgan zararni huquqiy asoslantirishi kerak bo ‘ladi. Asosan tomonlar
barcha masala(lar)ni og‘zaki kelishuv hamda tibbiy amaliyotga rozilik bilan
boshlashgani, ularning o‘rtasida xech qanday yozma kelishuv shartnoma mavjud
emasligi tufayli aksariyat hollarda sud tartibida ularning masalasiga huquqiy
yechim berish mushkul ishga aylanadi.
Masalaning ikkinchi tomoni tibbiy tashkilot tomonidan bemorga yetkazilgan
moddiy va ma’naviy zarar bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan, kosmetologiya
sohasida asosiy amaliyotlarda inson sog‘lig‘iga aniq zarar yetmagan holatda inson
tanasining ma’lum bir a’zosi bir umr xunuk bir shakl yoki holatga kelishi ham
mumkin. Kundalik amaliyotda bu kabi natijasiz va samarasiz tugagan tibbiy
xizmatlar talaygina hisoblanadi.
Tibbiy xizmat ko‘rsatish munosabatlarining xаlqаro-huquqiy manbalari
masalasida yakuniy xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, xalqaro huquq
aynan bemor huquqlarini himoya qilishning samarali mexanizmlari vositasida
milliy huquqning mos sohasida tarkibiy o‘zgarishlar qilinmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. World health statistics 2023: monitoring health for the SDGs, Sustainable
Development Goals. © World Health
Organization 2023. https://www.who.int/publications/i/item/9789240074323
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
258
2. https://lex.uz/uz/docs/-5841063
3.
https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/uzbekiston_-
_2030_strategiyasi_asosiy_goyalar
4. https://yuz.uz/uz/news/tibbiyotda-kadrlar-taqchilligi-muammosi-echiladi
5. https://lex.uz/docs/-4096197?ONDATE2=24.02.2022&action=compare
6. https://president.uz/oz/lists/view/3326
7.https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/sogliqni_saqlash_tizimini_
raqamlashtirishga_-_505_mln_evro
8. N.E.G‘afurova. O‘zbekiston Respublikаsidа sog‘liqqа bo‘lgаn huquqni
tа‘minlаshning xаlqаro-huquqiy аsoslаri. 12.00.10 – Xalqaro huquq yuridik fanlar
doktori (Doctor of Science) dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent – 2024 B.15.
9. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risida Xalqaro Pakt.
16.12.1966. https://lex.uz/docs/-2686000
