https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
221
TARIX FANI MASHG’ULOTLARIDA TARIXIY-BADIIY
ADABIYOTLAR BILAN ISHLASHNINNG AFZALLIGI
Kadirova Maloxat Vaxobjonovna
Andijon viloyati Marxamat tuman 2- son politexnikumi tarix fani
o’qituvchisi.
Annotatsiya: Tarix ta’limida tarixiy - badiiy adabiyotlardan foydalanishda
ta’lim oluvchilarning psixologik yosh xususiyatlarini hisobga olish va ularning,
fanga oid qiziqishlarini ham inobatga olish kerak. Maqolada tarix fani
mashg’ulotlarida tarixiy-badiiy adabiyotlar bilan ishlashninng afzalligi
to’g’risida bayon etildi.
Kalit so’zlar: tarix fani, omillar, g’oyaviy-badiiylik, tamoyillar, usullar,
xolislik, ilmiylik, badiiy adabiyotlar, o’qituvchi.
Аннотация:При
использовании
исторической
художественной
литературы
в
преподавании
истории
необходимо
учитывать
психологические возрастные особенности учащихся и их интересы к науке.
В статье рассказывается о преимуществах работы с историко-
художественной литературой на уроках истории.
Ключевые слова: история, факторы, идейно-художественный,
принципы,
методы,
объективность,
научность,
художественная
литература, учитель.
Abstract: When using historical and fiction literature in history education, it
is necessary to take into account the psychological age characteristics of students
and their interests in science. The article describes the advantages of working with
historical and fiction literature in history lessons.
Keywords: history, factors, ideological and fiction, principles, methods,
objectivity, scientificity, fiction, teacher.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
222
KIRISH
Har bir davlatning kelajagi va uning ravnaqi dastavval ilm-fan taraqqiyoti
hamda ta’lim-tarbiyaning rivojlanishi va takomillashishi bilan belgilanadi. Shu
bois O‘zbekistonda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq ilm-fan, ta’lim-tarbiya
va kasb-hunar o‘rgatish hamda sifatli kadrlar tayyorlash masalalariga davlatimiz
siyosatining ustivor yo‘nalishilaridan biri sifatida e’tibor qaratildi. Ayniqsa, har bir
ta’lim oluvchilarda chuqur va mustahkam bilim, teran fikr, yuksak ma’naviyat va
madaniyat, ijodkorlik, tashabbuskorlik, ishbilarmonlik kabi xislatlarni tarkib
toptirishga e’tibor kuchaydi. Tarixni o’qitishda qo’llaniladigan matnlarga - darslik
matni, tarixiy hujjatlar, asarlar, ilmiy-ommabop va badiiy, tarixiy adabiyotlar va
boshqalar kiradi. Bosma matnlar ta’lim oluvchilar tarixiy bilimlarining asosiy
manbai bo’lgani kabi ta’lim beruvchining bilim manbaini, bayonining asosini
tashkil etadi. Tabiiydirki, o’qituvchi shu manbalardan to’g’ri va unumli
foydalangan taqdirdagina, uning bayoni didaktika talablariga, umuman tarix
ta'limining yuksak talablariga javob berishi, o’qituvchi bayonining o’quvchilarga
tushunarli, mazmundor, maroqli, g’oyaviy va ilmiy jihatdan ishonarli, obrazli va
ta'sirli bo’lishi mumkin. Tarixiy-badiiy adabiyotlar tarixiy jarayonlarni
o’zlashtirishda muhim omil hisoblanadi. Tarix ta’limida tarixiy - badiiy
adabiyotlardan foydalanishda ta’lim oluvchilarning psixologik yosh xususiyatlarini
hisobga olish va ularning, fanga oid qiziqishlarini ham inobatga olish kerak.
Adabiy manbaalardan tarix ta’limida foydalanishning bir qator usullari keltirilib
o’tilgan:
- mavzuga oid adabiy manbalarni tavsiya etish;
- manbalardagi mavzuga oid shaxs va tarixiy voqealar xususida
suhbatlashish;
- manbaalardan foydalanish metodlari;
Badiiy adabiyot yoshlarni komil inson qilib tarbiyalashda ahamiyatli
bo’lib, badiiy adabiyotning qimmati ta’lim oluvchi voqelikni adibning iste'dodi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
223
darajasida idrok etishga, uni ko’zi bilan ko’rishga, uning shaxsi orqali, ma'naviy
dunyosi orqali tasavvur etishga, u olg’a surgan o’z amaliy faoliyatida ongli
ravishda amal qilishga erishishi bilan belgilanadi. Ta’lim oluvchi asarda
tasvirlangan timsollar galereyasi va badiiy vositalarni faqat ko’zatuvchisiga
aylanmasligi, balki adib olg’a surgan ta'lim-tarbiyaviy g’oyani qanday natijaga
erishganligi nuqtai nazaridan baholashga o’rgangan taqdirdagina uning mohiyatini
to’liq, chuqur anglab yetishi muqarrar. Badiiy asarni to’g’ri tanlay bilish ham asar
g’oyasini ta'lim-tarbiyaviy tomondan chuqur o’zlashtirishning muhim omillaridan
biri bo’lib, uni tanlashda ma'lum mezonlarga asoslaniladi, ya'ni badiiy asarning
yuksak g’oyaviy-badiiy qimmati, adib ijodida asarning xarakterli o’rni asarning
yaratilgan va o’rganilayotgan davr uchun ahamiyati badiiy asarning ta'limiy,
tarbiyaviy, rivojlantiruvchi xususiyati ega bo’lib; badiiy asarning ta’lim oluvchilar
yoshiga mosligi, munosibligi; o’quvchida qiziqish uyg’otishi; o’quvchining
ma'naviy qiziqishi; talabi, ehtiyojlariga javob bera olish darajasidan iboratdir.
Proza yo’lida yozilgan asarlar hayotning keng va ob'ektiv manzarasini tasvirlashi,
ma'naviy qadriyatlar mohiyatini atroflicha ochib berishi, poeziyada bunday
tasvirga keng imkoniyat yo’qligi, dramatik asarlarda esa voqelik yozuvchi nutqi
orqali emas, balki obrazlarning hatti-harakati, so’zlari orqali ifodalanishi bilan farq
qiladi. Adabiy turlar o’rtasidagi bunday farqlanish ularning tarbiyaviy
imkoniyatlari jihatidan ham farqlanishiga olib keladi. Mazkur janrlardagi
asarlarning ahamiyatli jihatlari e’tiborli bo’lib, u ta’ilm oluvchiga: birinchidan,
o’tmishning madaniy merosi, uning rang-barangligi, o’zbek xalqining
takrorlanmas iste'dod egalari bo’lgan ajdodlari haqida aniq va qiziqarli ma'lumot
beradi; ikkinchidan ta’lim oluvchilarning o’zligini anglashi uchun boy ma'naviy
oziq beradi; uchinchidan, o’zbek millati, sharq xalqlari tarixi, dini madaniyati, urf-
odatlari, an'analari; udumlari haqida badiiy ifoda vositalari asosida ilmiy,
haqqoniy, tarixiy ma'lumotlarni egallashga muvaffaq bo’ladi; to’rtinchidan, sharq
xalqlari, o’zbek xalqi ruhiy holati, axloq-odob mezonlaridan qahramonlik, jasurlik,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
224
mehnatsevarlik insonparvarlik, mehmonnavozlik, imon e'tiqod, sevgida sadoqat
kabi qadriyatlar haqida atroflicha ma'lumot olishga muyassar bo’ladi. Badiiy
adabiyot obrazlaridan foydalanish o’qituvchi bayoniing ko’rsatmaliligini
ta'minlaydi, uni aniqlashtiradi, o’quvchilar o’tmish haqida jonli tasavvur hosil
qiladi. Badiiy adabiyotning roli bu bilan tugamaydi. Ma'lum davrning ijtimoiy
hodisalarini real aks ettiruvchi haqiqiy badiiy obraz, tipik obrazlar o’sha ijtimoiy
hodisaning mohiyatini ifodalaydi. O’qituvchi bayonida badiiy adabiyotdan
olingan namunalar bayonning emotsional bo’lishini ham ta'minlaydi,
o’rganilayotgan tarixiy voqealarga nisbatan o’quvchilarda xayrixohlik, zavqlanish,
afsuslanish kayfiyatlarini, nafrat yoki hayrat tuyg’ularini tug’diradi. Tarix
o’qitishda foydalaniladigan badiiy adabiyotlarni ikki guruhga bo’lish mumkin:
-o’rganilayotgan davrning adabiy yodgorliklari;
-tarixiy belletristik asarlar.
Adabiy yodgorliklariga tarixiy hodisa va voqealarni o’z zamondoshlari yozib
qoldirgan asarlar kiradi. Bu guruhga kirgan asarlar tarix fani uchun o’tmishning
o’ziga xos manbai bo’lib xizmat qiladi. Badiiy adabiyot yodgorliklari yozib
olingan og’zaki ijodiyot asarlarini: afsonalar, dostonlar, qo’shiqlar, masallar va
boshqalarni o’z ichiga oladi. Bunday asarlarning juda ko’pida voqelik qayta-qayta
ishlangan, xalq fantaziyasi bilan boyitilgan va bezatilgan bo’ladi. Voqelikni
ob'ektiv suratda tasvir qilgan asarlar, yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan
taqdirda o’zoq o’tmishni, masalan qadimgi Gretsiya tarixini yoritib berishda ana
shunday asarlardan ham tanqid g’alviridan o’tkazib foydalaniladi. Gomer
davridagi jamiyat tarixi Gomer dostonlaridan va qisman Grek afsonalaridan
olingan epizodlarni tahlil qilish asosida ta'riflab beriladi, Badiiy yodgorliklarning
asosiy ahamiyati shundan iboratki, ular o’z zamonidagi jamiyatning g’oyasini aks
ettiradi va buni o’quvchilarning tushunib olishlariga tarixiy hodisalar va
arboblarning yorqin badiiy obrazlarini ravshan tasavvur qilishlariga yordam beradi.
Shu bilan birga o’quvchilar badiiy adabiyotning jamiyat hayotidagi roli bilan ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
225
aniq misollarda tanishadilar. Masalan, “Roland haqida qo’shiq” nomli asarda
Karlning o’zi va uning jangchilari ideallashtirilib u olib borgan urushlar tarixi
buzib ko’rsatiladi. Shu bilan birga, bu asar ritsarlarning mardligi, o’z senyoriga
sodiqligi, fidokorligi bilan, shuningdek o’rta asrlar adabiyotining ana shu turi bilan
tanishtiradi. “Roland haqida qo’shiq” shu adabiyot turining eng yaqqol
namunasidir. Roland uydirma obraz bo’lsada undagi ajoyib fazilatlar
o’quvchilarga ijobiy tarbiyaviy ta'sir ko’rsatadi. O’rta asrlarda yaratilgan “Tulki
haqida roman” dan shaharliklarning feodallarga munosabatini, ular o’rtasida
keskinlashib borayotgan kurashini hamda uni yoritishda hajviyadan qanday
foydalanilganligini o’quvchilar tushunib oladi. Qadimgi dunyo va o’rta asrlarda
yaratilgan afsonalardan, qahramonlik dostonlari va boshqa adabiy asarlardan tarix
darslarida foydalanganda, o’quvchilarni bu asarlarga tanqidiy ko’z bilan qarashga
o’rgatib borish kerak. Shuningdek, ularga bu asarlar o’tmishdan qolgan badiiy
yodgorliklar ekanligini, ulardan o’sha davrlarda bo’lib o’tgan voqealarga oid ba'zi
ma'lumotlardan foydalanish va qay tariqa foydalanish mumkinligini, bu
asarlarning qaysi joyi uydirma va qaysi joylarida real voqelik aks etganini
tushuntirish lozim. Qahramonlik eposlarida turkiy xalqlarga xos qahramonlik,
vatanparvarlik, Shiroqning - jasurlik , To’marisning - xalqparvarlik, sevgida
sadoqat Alpomish, Tohir va Zuhra, Yusuf va Zulayho, Farxod va Shirin obrazi
tarbiyaviy ahamyati kattadir, jangnoma xarakteridagi dostonlarda o’tmish
qahramonlar, tarixiy va hayotiy haqiqatning aks etadi, pandnoma xarakteridagi
dostonlarda kishining kundalik hayotida amal qilishi lozim bo’lgan xulq-atvor
mezonlari diniy va dunyoviy axloq qonun-qoidalari Qutadg’u bilig sharq
xalqlarining turmush tarzi, tarixiga xos voqealar tasviri ko’proq o’z ifodasini
topadi. Shuning uchun ham bu janrlarda yaratilgan adabiyot namunalari ta’lim
oluvchilarga ma'naviy madaniyatimizning tarixiy boy qirrallari haqida sharq
xalqlari, shu jumladan o’zbek xalqining o’tmishi, qadriyatlari, axloq-odob
mezonlari haqida atroflicha ma'lumot berish imkoniyatiga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
226
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, o‘qitish jarayonida badiiy manbalardan foydalanish
usullarining samaradorligi ta’lim oluvchi tomonidan ta’lim beruvchilarning tarixiy
ma’lumotlarni bilish faoliyatini o‘qitish vazifalari va maqsadlariga muvofiq tashkil
eta olish ko‘nikmalarini egallaganlik darajasiga bog’liq bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абдурахманова Ж. Н. (2020). Инновацион тажриба майдони –
“мактаб–лаборатория”нинг таълим тизимидаги ўрни. Муғаллим ҳем
ўзликсиз билимлендири. (Issue 1) –Б. 22-26.
2. Gafforov Ya. X. (2019). THE STATE OF HUSTORICAL EDUCATION
IN
UZBEKISTAN DURING WORLD WAR II. USA(Philadelphia) . -P. 173-
175.
3. G'afforov, Y., Nafasov, A., & Nafasova, Z. (2020). From the History of the
Beginning of the "Great Game". Journal of Critical Reviews, 7(11), 2798-
2802.
4. Тошев, С. (2020). Ўзбекистоннинг совет мустамлакачилиги даври
тарихини ўрганишда турк тилидаги манбаларни ўрни. In Тарихий
манбашунослик,тарихнавислик,
тарих
тадқиқотлари
методлари
ва
методологиясининг долзарб масалалари (pp. 121-127).
