https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
67
SUN
'
IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING TARIXI VA
RIVOJLANISHI
Muminov Murodbek Ergashaliyevich
Xo’jaobod tuman politexnikumi informatika fani o’qituvchisi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining tarixi,
rivojlanishi, uning turli sohalarga ta’siri va kelajak istiqbollari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, ChatGPT, Face-ID, analitik, prognoz,
mashinani o‘rganish, machine learning, intellectual, axborot texnologiyalari,
innovatsiya.
Zamonaviy dunyoda sun'iy intellekt (SI) insoniyat hayotining deyarli barcha
jabhalariga kirib bordi. U nafaqat ilmiy tadqiqotlar va sanoatni, balki kundalik
turmush
tarzimizni
ham
o'zgartirmoqda.
SI
texnologiyalari
orqali
avtomatlashtirilgan tizimlar, aqlli yordamchilar, tibbiyotda diagnostika, moliyaviy
bozorlarni tahlil qilish va boshqa ko'plab sohalarda samaradorlik oshirilmoqda.
Ushbu maqolada sun'iy intellektning tarixi, asosiy yo'nalishlari va kelajakdagi
imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Sun'iy intellekt sohasida o'tgan asrning o'rtalaridan boshlab tadqiqot ishlari
boshlangan. Ingliz matematigi va kriptografi Alan Tyuring (1912-1954) mazkur
yo'nalishda ilk tadqiqot muallifi hisoblanadi.
“Sun'iy intellekt” atamasi 1956 yilga kelib paydo bo'ldi. Shu yilning yozida
AQSHning Dartmut universitetida sun'iy tafakkur masalalari bo'yicha anjuman
bo'lib o'tdi. Unda Klod Shennon (Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM),
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
68
Gerbert Saymon (Karnegi universiteti, Trenchard Mur (Prinston universiteti), Jon
Makkarti (Dartmut universiteti), Marvin Minski (Garvard universiteti) kabi olimlar
ishtirok etgan.
Ushbu anjumanda ma'ruza qilgan amerikalik informatika sohasidagi olim Jon
Makkarti (1927–2011) “Artificial Intelligence” (“Sun'iy tafakkur”) atamasi
muallifi sifatida tarixga nom qoldirdi.
XX asrning 80-yillari sun'iy intellekt – kashfiyot deya e'tirof etila boshladi.
Olimlar ushbu yo'nalishda darsliklar ishlab chiqa boshladilar. Shuningdek, 1997
yilda shaxmat bo'yicha Jahon chempioni Garri Kasparovni mag'lubiyatga
uchratgan mashhur shaxmat dasturi – “Deep Blue” yaratildi. Shu yillarda
Yaponiyada neyron tarmoqlari asosida 6-avlod kompyuter loyihasi ishlab
chiqilayotgan edi.
Shundan so'ng sun'iy intellektga e'tibor kuchaydi. Yirik kompaniyalardan
tortib to harbiy muassasalargacha mazkur sohani moliyalashtira boshladi. Natijada
yangi texnologiyalar soni oshib, raqobat kuchaydi, sun'iy intellekt vositalari
mukammallashib bordi.
Sun'iy intellekt infratuzilmani monitoring qilish, katta hajmdagi
ma'lumotlarni to'plash va qayta ishlash, texnik hamda tibbiy diagnostika tizimlari,
shaxsiy ta'lim traektoriyalarini yaratish, xulq-atvor tahlillari qilishga imkon beradi.
Sun'iy intellekt bu changyutgichlardan kosmik stantsiyalarga qadar bo'lgan
echimlarning butun spektridir.
Joriy yilda “Gartner” analitik kompaniyasi sun'iy intellekt texnologiyalari hali
ham rivojlanish bosqichida ekani va to'liq rivojlangan bozor hali uzoq shakllanishi
haqidagi tadqiqotni chop etdi
Kompaniya mutaxassislarining fikriga ko'ra, ko'plab korxona va tashkilotlar
sun'iy intellektning sohaviy muammolarni hal qilishda ko'mak berishini
xohlashadi. Ushbu kompaniyalar sun'iy intellekt vositalarini kengaytirib, xavflarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
69
oldindan bilish va barcha jarayonlarni prognozlarga asoslangan holda boshqarishni
istaydi.
Endilikda tadqiqotchilar oldida yanada murakkab vazifalar turibdi. Xususan,
internet taraqqiyoti, texnologik muammolarni bartaraf etish, raqamli iqtisodiyot
uchun
yangi
vositalar
yaratish
lozim.
Shuningdek,
o'zbekistonlik
tadqiqotchilarning eng asosiy vazifalaridan biri esa sun'iy intellektning ilm-fanga
joriy etilishida yaqindan ko'mak berishidir.
“Raqamli O‘zbekiston — 2030” Strategiyasiga muvofiq hamda sun’iy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng qo‘llash,
raqamli ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini
ta’minlash, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar
yaratish maqsadida:
2021 yilda prezidentning alohida qarori qabul qilinishi ushbu sohadagi
ishlarni bir tizimga solish va tashkillashtirish imkonini berdi. Jumladan, “Sun’iy
intellektga tayyorlik indeksida O‘zbekiston Respublikasi o‘rnini yaxshilash
bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi”
tasdiqlandi. Unda iqtisodiyot tarmoqlari va
ijtimoiy sohada, davlat boshqaruvi tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini ishlab
chiqish va ulardan foydalanish, qishloq xo‘jaligi, energetika, sog‘liqni saqlash,
elektron hukumat sohalariga mazkur texnologiyalarni joriy etishga alohida e’tibor
qaratilgan.
O'z navbatida sun'iy intellektni ilm-fanga joriy etish uchun malakali kadrlar
sonini oshirish talab etiladi. Negaki aynan o'z kasbining ustasi bo'lgan
mutaxassislar barcha jabhalarga sun'iy intellekt kirib borishida asosiy omil bo'ladi.
Hozirda yurtimizda shu yo'nalish bo'yicha “Raqamli texnologiyalar va sun'iy
intellekt” ixtisosligi oliy malakali kadrlarning ilmiy va ilmiy-pedagogik
mutaxassisliklar nomenklaturasiga kiritildi va uning pasporti yaratildi. Muhammad
al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti hamda
Raqamli texnologiyalar va sun'iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot institutida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
70
“Raqamli texnologiyalar va sun'iy intellekt ixtisosligi” bo'yicha oliy ta'limdan
keyingi ta'lim instituti ochildi.
Axborot
texnologiyalari
sohasi
oxirgi
o‘n
yilliklarda
ulkan
transformatsiyalarni o‘z boshidan kechirdi va butun hayotimizni o‘zgartirib
yubordi. Bulutli texnologiyalar, 5G va internet, milliardlarni qamrab olgan ijtimoiy
tarmoqlar, medianing aql bovar qilmas taraqqiyoti. Bu mislsiz kashfiyotlarni yana
davom ettirish mumkin. Shubhasiz, butun dunyo miqyosida shov-shuv ko‘tarishga
ulgurgan sun’iy intellekt va u bilan bog‘liq holda qalqib chiqqan mutlaqo yangi
yo‘nalishlar bu texnologik yangiliklarning eng cho‘qqisi bo‘ldi.
Sun’iy intellektning xatarlariga kelsak,
bunday tortishuvlar avjiga chiqqaniga
ancha bo‘ldi va ular asosan xavfsizlik, inson huquqlari va erkinliklariga daxldor.
Jiddiy xavf-xatar sifatida quyidagilarni alohida aytib o‘tish mumkin:
- Avtomatlashtirilgan hujumlar. Bunda turli kiberhujumlar, axborot
xurujlarini SI yordamida amalga oshirish imkoniyati nazarda tutiladi.
- Ma’lumotlarni
qalbakilashtirish va firibgarlik. Ya’ni ushbu
texnologiyaning cheksiz imkoniyatlaridan foydalangan holda, jamoatchilik fikriga,
qarorlar qabul qilish va saylovlar jarayoniga ta’sir ko‘rsata oladigan yolg‘on
axborotlarni tarqatish (yaqinda tarqalgan Vladimir Putinning arab tilida gapirgan
videosini eslang. Bu – istalgan shaxsni istalgan tilda va har qanday matn bo‘yicha
“gapirtira oladigan” DeepFake texnologiyalar ishi).
- Ta’lim tizimiga zarar. ChatGPT erasida insondan qolishmaydigan
darajada mukammal ilmiy matn yoza oladigan kompyuter tizimlarining maydonga
chiqishi va qisqa vaqt ichida millionlab talabalar, tadqiqotchilar orasida
ommalashishi dunyo ta’lim tizimida akademik halollik tushunchasiga tahdid
qilmoqda. Kurs ishining talaba emas, balki ChatGPT tomonidan yozilganini ajratib
olish imkonsiz darajaga yetdi va bu, umuman, ta’lim jarayonining maqsad-
muddaosini yo‘qqa chiqaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
71
- Shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligi muammosi. SI yordamida ulkan
miqyosda personal ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va uzatish xavfi mavjud.
Xususan, u odamlarning xulq-atvori, xohishlari, hissiyotlari va salomatligini tahlil
qilishda qo‘llanishi mumkin.
- Ishsizlik muammosi. SI juda ko‘plab takrorlanuvchi vazifalarni
bajarishi mumkin. Ko‘plab ilg‘or kompaniyalar ma’lumot kiritish yoki mijozlar
bilan muloqot singari lavozimlarni qisqartirib, sun’iy intellektdan foydalanmoqda.
McKinsey tadqiqotlarida aytilishicha, 2030 yilga borib robotlar kamida 30 foiz,
ya’ni 400 dan 800 milliongacha insonlar mehnatining o‘rnini bosadi. Ha, bu ulkan
va xavotirli raqam. Ammo insoniyat tamudduni tarixidan bizga ma’lumki,
g‘ildirakning kashf etilishidan tortib, elektr energiyasi, po‘lat quyish, yozuv
mashinkasi, ichki yonuv dvigateligacha – har qanday yangilik o‘z davrining
ko‘plab kasblarini yo‘q qilgan bo‘lsa-da, undan bir necha baravar ko‘p yangi ish
o‘rinlari yaratilishiga sababchi bo‘lgan.
- Mas’uliyat masalasi. Avtonom ishlovchi SI tizimi odamlarga yoki
atrof-muhitga zarar yetkazgan taqdirda, bunga kim javob berishi kerak? Bu yerda
SI xatti-harakatlarining yuridik va axloqiy oqibatlari haqida so‘z bormoqda.
Masalan, haydovchisiz boshqariladigan taksi avariya sodir etsa, bunga kim javob
beradi?
Bu texnologiyalar mashina va inson o‘rtasidagi chegarani qayta chizib, ijod
va yaratuvchilik jarayonini radikal ravishda o‘zgartirib yubordi. Ammo buni xavf
emas, balki cheksiz imkoniyat deb qabul qiluvchi sun’iy intellekt tarafdorlari
hozircha ko‘pchilikni tashkil etmoqda.
Dunyo ilmiy hamjamiyati, siyosatchilar, butun jamoatchilikni eng ko‘p
tashvishga solayotgan xatar esa qachondir sun’iy intellekt o‘zini o‘zi rivojlantirib,
inson ongiga ta’sir ko‘rsata olish qobiliyatiga ega bo‘lishi va butun dunyoni
nazoratga olishi haqidagi gipotezadir. Ammo bu endi boshqa maqola uchun mavzu.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
72
Xulosa qilsak sun'iy intellekt texnologiyalari insoniyat hayotini tubdan
o'zgartirishda davom etmoqda. U ilm-fan, sanoat, tibbiyot, moliya va boshqa
ko'plab
sohalarda inqilobiy o'zgarishlarni amalga oshirayotgani bilan birga, yangi
imkoniyatlar va muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. SI'ni to'g'ri yo'naltirish
va axloqiy me'yorlarga rioya qilish orqali insoniyat yanada samarali va qulay
kelajakni yaratishi mumkin. Sun’iy intellekt bugungi kunda fan-texnika
taraqqiyotining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. U turli sohalarga ijobiy
ta’sir ko‘rsatib, inson hayotini yengillashtiradi. Biroq, uning xavflarini ham
hisobga olish lozim. SI
texnologiyalarini rivojlantirish va ularning xavfsizligini ta’minlash uchun
doimiy ravishda ilmiy tadqiqotlar olib borish va huquqiy me’yorlarni ishlab chiqish
muhim
ahamiyatga ega
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern
Approach.
Pearson.
2. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT
Press.
3. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work,
Progress,
and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton &
Company.
4. Chollet, F. (2018). Deep Learning with Python. Manning Publications.
