https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
56
UY XO‘JALIKLARI DAROMADLARINI OSHIRISHDA
TADBIRKORLIK FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH MASALASI
Imomboyeva Oyminisa Munisovna
Xo’jaobod tuman politexnikumi biznes asoslari fani o’qituvchisi
.
Annotatsiya: Ushbu maqolada uy xo‘jaliklari daromadlarini oshirishda
tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish masalasi haqida bayon qilingan.
Kalit so‘zlar: uy xo‘jaliklari, oila, tadbirkorlik, bozor iqtisodiyoti, barqaror,
moliyalashtirish, xonadon xoʻjaligi, daromadlar.
Аннотация: В
статье рассматривается
вопрос
развития
предпринимательской деятельности с целью увеличения доходов
домохозяйств.
Ключевые слова: домохозяйства, семья, предпринимательство,
рыночная экономика, устойчивый, финансирование, домохозяйство, доход.
Abstract: This article discusses the issue of developing entrepreneurial
activity to increase household income.
Keywords: households, family, entrepreneurship, market economy,
sustainable, financing, household, income.
Xonadon xoʻjaligi - oʻz isteʼmolini birgalikda qondirish yoʻlida pul
daromadlari va moddiy mablagʻlarini ixtiyoriy ravishda birlashtirgan, uy roʻzgʻori
umumiy boʻlgan kishilar guruhi. Xonadon xoʻjaligi oila asosida tashkil topadi.
Biroq u oila aʼzosi boʻlmagan kishilarni, chunonchi oilasi yoʻqlarni, xonadonda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
57
yashovchi xizmatchilar, enagalar, murabbiylar, uy oʻqituvchilari va tarbiyachilarni
ham oʻz ichiga oladi. Bir oʻzi mustaqil yashaydigan soʻqqabosh (oilasiz) kishilar
ham Xonadon xoʻjaligini tashkil etadi. Xonadon xoʻjaligining asosiy belgilari
xonadon aʼzolari byudjetining umumiyligi (toʻliq yoki qisman), roʻzgorining bir
boʻlishi, doimiy birga yashashi va ovqatlanishi. Xonadon xoʻjaligi xalqaro
statistikada qabul qilingan muhim statistik birlik hisoblanadi.
Xonadon xoʻjaligi turli mezonlarga qarab guruhlashtiriladi. Ijtimoiy-
demografik mezonga koʻra — soʻqqaboshlar xonadoni, bir oilali xonadon, koʻp
oilali xonadon, oila aʼzolaridan tashqari begonalarni ham birlashtiruvchi
xonadonlarga; ijtimoiy ahvoli mezoniga koʻra — ishchi, xizmatchi, dehqon,
tadbirkor va pensionerlar xonadonlariga; daromadi miqdori mezoniga koʻra — oʻta
kambagʻallar, kambagʻallar, oʻrta hollar, boylar va oʻta boylar xonadonlariga
boʻlinadi.
Xonadon xoʻjaligi firmalarga bozor orqali turly resurslarni, chunonchi mehnat
resurslari, moliya resurslari va kapital resurslarni yetkazib beradi, firmalardan esa
tovar va xizmatlarni sotib oladi, davlat koʻrsatadigan ijtimoiy, yaʼni bepul
xizmatlardan foydalanadi.
Xonadon xoʻjaligi iqtisodiyotda soliq toʻlash, isteʼmolchi boʻlish va
jamgʻarma hosil etishdek vazifalarni bajaradi. Bulardan asosiysi isteʼmolchi
boʻlishdir. Xonadon ahli davlatga toʻgri va efi soliqlarni toʻlaydi, bu esa byudjet
uchun asosiy daromad manbai hisoblanadi. Koʻpchilik mamlakatlarda yaratilgan
yalpi ichki mahsulotning yarmidan koʻpi Xonadon xoʻjaligida isteʼmol etiladi.
Oʻzbekistonda Xonadon xoʻjaligi daromad manbalari mehnatdan va mol-
mulkdan, tadbirkorlikdan olingan va davlat transfertlaridan, tomorqa daromadidan
iborat. Bular amaliyotda ish haqi, foyda, foiz, dvidend, ijara haqi, tomorqadan
tushum, pensiya, nafaqa va stipendiya kabilardan iborat boʻladi. Daromadlarning
asosiy qismi isteʼmolga yoʻnaltiriladi. Biroq Xonadon xoʻjaligi isteʼmolining bir
qismi natural (moddiy) shaklga ega boʻladi, yaʼni xonadonlar oʻzi ishlab chiqargan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
58
oziq-ovqat mahsulotlarini oʻzlari isteʼmol etadilar. Natural isteʼmol koʻpincha
dehqonlar va fermerlar xonadoniga xos boʻladi. Oʻzbekiston xonadonlari natural
isteʼmol hissasining kattaligi bilan tavsiflanadi (20—25%). Xonadon xoʻjaligi
isteʼmolining hajmi uning topgan pul daromadiga, natural tushumlar miqdoriga,
xonadondagi ishlovchilar (daromadiga ega boʻlganlar) va boqimandalar
(qaramogʻdagilar) soniga bogʻliq.
Xonadonning isteʼmol xarajatlari demografik tarkibdan tashqari uning
daromad manbalariga, qaysi toifaga mansubligiga ham bogliq. Isteʼmolning
miqdori va tarkibi jihatdan Xonadon xoʻjaligi quyidagicha tartiblanadi:
tadbirkorlar, xizmatchilar, ishchilar, dehqonlar va pensionerlar xonadonlari.
Xonadon xoʻjaligi isteʼmolining tarkiban farqlanishi hududiy iqtisodiy
salohiyatga qarab daromadlarning farqlanishi, kasbkor, yashash sharoiti va
turmush tarzining har xil boʻlishga ham bogliq. Xonadon xoʻjaligi isteʼmoli bozor
hajmini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi, uning tovar bozoridagi talabi jami
talabning 50—60% ni tashkil etadi. Isteʼmol uchun Xonadon xoʻjaligi xaridining
ortib borishi iqtisodiyot uchun ijobiy holat hisoblanadi.
Xonadon xoʻjaligining daromadi ulishi, isteʼmol sarflaridan ortib qolgan
taqdirda jamgʻarma hosil boʻladi. Shu sababli jamgʻarish koʻpincha oʻziga toʻq
xonadonlarga xos. Xonadon xoʻjaligi invenstitsiyasi moddiy va moliyaviy aktivlar
hosil etishga yoʻnaltiriladi. Birinchi holda xonadon biznesda moddiy kapital hosil
etiladi, yaʼni imoratlar quriladi yoki ijaraga olinadi, asbob-uskuna, turli ashyolar
xarid qilinadi. Dehqon xonadonida bu mahsuldor hayvonlarni koʻpaytirish, xoʻjalik
obʼyektlarini qurishga pul sarflashdan iborat boʻlib, noisteʼmol tavsifidagi
xarajatlarni yuzaga keltiradi.
Uy xo‘jaligi tushunchasi birgalikda yashovchi, umumiy xo‘jalik yurituvchi
insonlarni qamrab oladi. Uy xo‘jaligi qarindosh bo‘lmagan, biroq uy xo‘jalikligi
budjetiga o‘zining daromadlari, ulushini qo‘shuvchi shaxslarni ham o‘z ichiga
olishi mumkin. Misol tariqasida fermer xo‘jaliklari a’zolari yoki birga yashovchi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
59
uy xizmatkori. Uy xo‘jaligi o‘zining daromad manbaiga ega bo‘lgan bir kishidan
ham iborat bo‘lishi mumkin. Uy xo‘jaligi moliya munosabatlaridan tashqarida
bo‘lishi mumkin emas, u doimo uy xo‘jaligi ichida, uy xo‘jaligiga nisbatan uning
tashqarisida bozor subyektlari bilan yuzaga keluvchi munosabatlarga kirishadi. Uy
xo‘jaligining ichki moliyasiga shunday munosabatlarni kiritish mumkin. Uy
xo‘jaliklari moliyasining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati uning funksiyalari orqali
namoyon bo‘ladi.Uy xo‘jaliklari moliyasi quyidagi funksiyalarni bajaradi:
1. Taqsimlash;
2. Tartibga solish;
3. Nazorat;
4. Investitsiya.
BMT tavsiya qilgan standartga ko‘ra, uy-xo‘jaligi bu – bir uyda birga
yashayotgan, umumiy fondga o‘z daromadlari va boyliklarini to‘liq yoki qisman
o‘tkazayotgan, ayrim tovar va xizmatlarni birgalikda iste'mol qilayotgan
kishilarning katta bo‘lmagan guruhidir. Uy xo‘jaliklari va ularning alohida a'zolari
ishtirokida maqsadli fondlarni shakllantirish, taqsimlash va foydalanish jarayonida
vujudga keladigan pul munosabati esa uy-xo‘jalik moliyasi deyiladi. Ushbu
tushunchani amerikalik iqtisodchi, Nobel mukofoti sovrindori Gari Bekergacha
yaxshi o‘rganilmagan. 1960 yillardan boshlab Bekerning faoliyati natijasida oila
va uy-xo‘jalik moliyasi tushunchasi mavzu sifatida o‘rganila boshlandi. Beker uy
xo‘jaliklarini iste'mol va ishlab chiqarish birligi deb ta'rifladi. Uning fikriga ko‘ra,
uy xo‘jaligi a'zolarida qancha kam bo‘sh vaqti bo‘lsa, uy xo‘jaligining daromadi
shunchalik yuqori bo‘ladi. Uy xo‘jaliklari tomonidan amalga oshiriladigan
xarajatlari quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi: shaxsiy iste’mol xarajatlari,
soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar, pul jamg‘armalari va omonatlari. Uy
xo‘jaliklari xarajatlarini kelgusi tavsifi uchun ularni turkumlashning boshqacha
variantidan foydalanish mumkin. Ular yuqoridagi ikkita mezonni umulashtirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
60
imkonini beradi. Bu variant uy xo‘jaliklari budjetining xarajatlar qismini uchta
asosiy bo‘limga bo‘lishni nazarda tutadi:
1. Majburiy to‘lovlar.
2. Iste’mol xarajatlari.
3. Pul omonatlari.
Uy xo'jaligi daromadi- milliy daromadning ishlab chiqarish jarayonida
yaratilgan va iqtisodiyot a'zolarining moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga
mo‘ljallangan qismidir. Bu daromadlar mehnat xarajatlarini qoplashi kerak, ya'ni
odamlarning barcha jismoniy va aqliy harakatlari va ishlab chiqarish jarayoni. Uy
xo‘jaliklarining yalpi daromadi - pul daromadlari, oziq-ovqat mahsulotlarining
natura shaklidagi tushumlari hamda davlat va korxonalar tomonidan natura
shaklida beriladigan imtiyozlar, subsidiyalar, sovg‘alar, to‘plangan jamg‘armalar
bundan mustasno. Yalpi daromad ustunlik qiladi pul daromadlari, uy xo‘jaligi o‘z
xarajatlarini qoplashi kerak bo‘lgan pul miqdorini ifodalaydi. Pul daromadlari
quyidagi manbalardan shakllanadi:
1) uy xo‘jaligi a'zolarining mehnat shartnomalarini bajarish jarayonida
olingan ish haqi, shuningdek mukofotlar, doimiy ish haqiga qo‘shimchalar, ish
beruvchilar tomonidan ijtimoiy-madaniy maqsadlar uchun to‘lovlar: nafaqalar,
transport xizmatlari uchun to‘lovlar, vaucherlar va boshqalar;
2) tadbirkorlik faoliyatidan olingan foyda, dividendlar, qimmatli qog‘ozlar va
depozitlar bo‘yicha foizlar, ijara haqi va boshqalar ko‘rinishidagi daromadlar;
3) pensiyalar, nafaqalar va byudjetdan va byudjetdan tashqari ijtimoiy
jamg‘armalardan boshqa to‘lovlarning davlat ijtimoiy tovlovlari.
4) boshqa tushumlar sug‘urta tovonlari, mulkni sotishdan olingan daromadlar
va boshqalar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir xonadon ma’lum iqtisodiy resurslarga
egalik qiladi. Ulardan samarali foydalanib, tirikchilik vositasi sifatida daromad
keltiradi. Uy xo‘jaliklarining daromadlari deganda ularning iqtisodiy faoliyati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
61
natijalari tushuniladi. Ularning shakllanish manbai quyidagilar bo‘lishi mumkin:
ish haqi, tadbirkorlik faoliyatidan va yakka tartibdagi tadbirkorlik faoliyatidan
olingan daromadlar, qishloq xo'jaligi mahsulotlarini sotish, ishlab chiqarilgan
mahsulotlar va xizmatlar, mulkiy daromadlar, davlat byudjetidan olinadigan
ijtimoiy to‘lovlar va boshqalar. Ular milliy ishlab chiqarishni ta'minlovchi resurslar
yoki mehnat omili xizmatlaridan oldin ishlab chiqarish omillaridan olingan
daromadlar.Uy xo‘jaliklarining jamg‘armalar darajasini belgilovchi muhim omil
bu uning daromadlari hajmidir. Daromad qancha ko‘p iste’mol qilinsa, shuncha
kam qismi jamg‘armalarga tushadi. Boshqa tomondan, agar iste'mol qilingan va
jamg‘arma o‘rtasidagi nisbat o‘zgarishsiz qolsa, jamg‘arma darajasiga uy xo‘jaligi
olgan daromad miqdori ta'sir qiladi. Yuqorida aytilganlar bizga uy xo'jaliklarining
ixtiyoriy daromadlari va iste'molga cheklov moyilligi jamg'armalar darajasiga ta'sir
qiluvchi asosiy omillar degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. Ular, o‘z
navbatida, uy xo‘jaligi uchun ichki va tashqi sabablar guruhi bilan belgilanadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak uy xo‘jaliklari iqtisodiy faoliyatning asosiy
sub'ektlaridan biri bo‘mjlib, uning natijalari nafaqat alohida iqtisodiy birlikning,
balki butun mamlakat aholisining farovonligini belgilaydi. Uy xo‘jaliklari
mamlakat yalpi ichki mahsulotini yaratishda faol ishtirok etmoqda. Uning o‘sishi
butun ijtimoiy-iqtisodiy tizimning dinamikasini ta'minlaydi. Uy xo‘jaliklari
mamlakat iqtisodiyotiga eng to‘g‘ridan-to‘gri ta'sir qiladi, ammo shunga qaramay,
bozor munosabatlarining boshqa sub'ektlarining ta'siri ham katta va shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Belozerov S.A. «Uy xo`jaliklari daromadlari» iqtisodiy kategoriyasining
mazmuni. Pulning jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy roli // Xalqaro ilmiy-amaliy
konferentsiya materiallari - Sankt-Peterburg, 2006. – 380 b.
2. Savitskaya G.V. Iqtisodiy faoliyat tahlili: Darslik. 3-nashr. - M.: INFRA-
M, 2005.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
62
3. Savitskaya G.V. Iqtisodiy faoliyat tahlili: Darslik. 3-nashr. - M.: INFRA-
M, 2005.
4. Savchuk V.P. Korxonaning moliyaviy boshqaruvi. - M.: BINOM. Bilimlar
laboratoriyasi, 2003.
5. Kaplan R. Uy xo'jaligi moliyasi: Rossiya moliya bozoriga ta'siri / Moliyaviy
biznes, 2005 yil 3-son. - 63-73-betlar.
6. Zherebin. V.M., Romanov A.N. Uy xo'jaligi iqtisodiyoti. M .: Moliya,
UNITI, 1998.
7. Livshits A.Ya. Bozor iqtisodiyotiga kirish: ma’ruzalar kursi. - M., 1991 yil.
