https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
8
SURUNKALI GEPATITLARNING ETIOLOGIYASI, KLINIK KECHUV
XUSUSIYATLARI HAMDA TASHXISLASH USULLARI.
Tosharova Munisa Abdisattor qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Pediatriya fakultetining 4-bosqich
talabasi
Maxmudova Intizor Abdurauf qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Davolash ishi fakultetining 6-
bosqich talabasi
+998 91 953 16 68 / +998 94 470 20 27
tosharovamunisa@gmail.com / imakhmudova94gmail.com
ANNOTATSIYA: Surunkali gepatit – bu jigar hujayralarining uzoq muddatli
yallig‘lanishi bilan kechuvchi kasallik bo‘lib, virusli, autoimmun, toksik va
metabolik omillarga bog‘liq holda rivojlanadi. Ushbu maqolada surunkali
gepatitlarning etiologik omillari, klinik kechuv xususiyatlari va zamonaviy
tashxislash usullari chuqur tahlil qilinadi.
Surunkali gepatitning asosiy sabablari orasida gepatit B (HBV), gepatit C
(HCV) va boshqa viruslarning uzoq muddat davom etuvchi infektsiyalari muhim
o‘rin tutadi. Shuningdek, autoimmun jarayonlar, genetik kasalliklar (Vilson-
Konovalov kasalligi, gemoxromatoz), dori vositalari va spirtli ichimliklar jigar
yallig‘lanishining rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Surunkali gepatitning
klinik kechishi juda xilma-xil bo‘lib, asimptomatik shakllardan tortib, jigar sirrozi
va gepatosellyulyar karsinoma (jigar saratoni) kabi og‘ir asoratlarga olib kelishi
mumkin.
Maqolada surunkali gepatitlarni erta tashxislashning ahamiyati, kasallikni
differensial tashxis qilish yo‘llari hamda zamonaviy tibbiyotda mavjud bo‘lgan
innovatsion diagnostik va terapevtik yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
9
natijalari surunkali gepatit bilan kasallangan bemorlarning hayot sifatini
yaxshilash hamda asoratlarni oldini olishga qaratilgan samarali tashxis va
davolash usullarini ishlab chiqishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
KALIT SO‘ZLAR: surunkali gepatit, etiologiya, klinik kechish, laborator
diagnostika, instrumental tekshiruvlar, jigar sirrozi, gepatosellyulyar karsinoma.
KIRISH:
Jigar organizmning eng muhim a’zolaridan biri bo‘lib, moddalar
almashinuvi, detoksikatsiya, oqsil sintezi va immunologik funksiyalarni bajaradi.
Surunkali gepatit – bu jigar hujayralarining uzoq muddat davom etuvchi
yallig‘lanishi bilan tavsiflanadigan kasallik bo‘lib, turli etiologik omillarga bog‘liq
holda rivojlanadi. Kasallikning davomiyligi 6 oydan ortiq bo‘lib, uning kechishi
klinik jihatdan o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin: yengil shakllardan tortib, jigar
sirrozi va gepatosellyulyar karsinomaga olib keladigan og‘ir patologiyalargacha
davom etadi.
Dunyo miqyosida surunkali gepatit jigar kasalliklari orasida yetakchi
o‘rinlardan birini egallaydi. Xususan, JSST (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti)
ma’lumotlariga ko‘ra, gepatit B va C infeksiyalari bilan bog‘liq surunkali jigar
kasalliklari har yili millionlab insonlarning hayotiga xavf soladi. Kasallikning
rivojlanishiga virusli infektsiyalar (HBV, HCV, HDV), autoimmun jarayonlar,
metabolik sindrom va toksik moddalarning uzoq muddatli ta’siri sabab bo‘lishi
mumkin.
Surunkali gepatitning erta tashxis qilinishi va uning klinik kechishini to‘g‘ri
baholash bemorlarning hayot sifatini yaxshilash hamda og‘ir asoratlarning oldini
olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy laborator va instrumental
diagnostika usullarining rivojlanishi kasallikni aniq tashxislash va samarali
davolash strategiyalarini ishlab chiqishga yordam bermoqda.
Ushbu maqolada surunkali gepatitlarning etiologik omillari, klinik kechuv
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
10
xususiyatlari va tashxislash usullari haqida ilmiy-amaliy tahlil olib borilib,
kasallikni erta aniqlash va davolashga oid zamonaviy yondashuvlar yoritiladi.
ASOSIY QISM:
1. Surunkali gepatitlarning etiologiyasi
Surunkali gepatit turli etiologik omillarga bog‘liq holda rivojlanishi mumkin.
Kasallik sabablariga qarab quyidagi asosiy shakllarga ajratiladi:
1.1. Virusli surunkali gepatitlar
•
Gepatit B (HBV) – gepatit B virusi jigar hujayralariga zarar yetkazib,
uzoq muddatli yallig‘lanish va fibroz rivojlanishiga sabab bo‘ladi. HBV
bilan kasallangan bemorlarning 5–10 foizida kasallik surunkali shaklga
o‘tadi.
•
Gepatit C (HCV) – HCV infeksiyasi sekin rivojlanadi va ko‘pincha
klinik belgilar sezilmaydi. Bemorlarning 70–85 foizida kasallik surunkali
shaklga o‘tib, jigar sirrozi va gepatosellyulyar karsinomaga olib kelishi
mumkin.
•
Gepatit D (HDV) – faqat HBV bilan birgalikda rivojlanadi va
infeksiyaning og‘ir kechishiga sabab bo‘ladi.
•
Gepatit E (HEV) – ko‘pincha o‘tkir shaklda kechadi, biroq immuniteti
past bemorlarda surunkali shaklga o‘tishi mumkin.
1.2. Autoimmun surunkali gepatit
Autoimmun gepatit (AIH) immun tizimining noto‘g‘ri faollashuvi natijasida
jigar hujayralariga hujum qilishi bilan tavsiflanadi. Ko‘pincha yosh ayollarda
uchraydi va o‘z vaqtida davolanmasa, jigar sirroziga olib kelishi mumkin.
1.3. Metabolik va genetik surunkali gepatitlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
11
•
Vilson-Konovalov kasalligi – jigar hujayralarida ortiqcha mis
to‘planishi natijasida rivojlanadi.
•
Gemoxromatoz – ortiqcha temir to‘planishi bilan bog‘liq genetik
kasallik.
•
Yog‘li jigar kasalligi (NAFLD/NASH) – semizlik va metabolik
sindrom bilan bog‘liq bo‘lib, surunkali yallig‘lanish jigar fibroziga olib
kelishi mumkin.
1.4. Toksik va dori vositalariga bog‘liq surunkali gepatit
Spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste’mol qilish, dorilarning
(paratsetamol, metotreksat, antibiotiklar) uzoq muddat qabul qilinishi jigar
hujayralariga zarar yetkazishi mumkin.
2. Surunkali gepatitlarning klinik kechuv xususiyatlari
Surunkali gepatitlar klinik belgilariga ko‘ra turlicha kechishi mumkin:
2.1. Asimptomatik shakl
Ba’zi bemorlarda kasallik yillar davomida hech qanday aniq belgilar
bermasligi mumkin. Ushbu holat asosan laborator tekshiruvlar natijasida
aniqlanadi.
2.2. Klinik jihatdan faol shakl
•
Umumiy holsizlik, charchoq
•
Ishtaha pasayishi, dispeptik shikoyatlar
•
O‘ng qovurg‘a ostida og‘riq va og‘irlik hissi
•
Sariqlik (kasallik kechikkan bosqichga o‘tganda)
•
Jigar o‘lchamining kattalashishi (hepatomegaliya)
2.3. Asoratli shakl
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
12
•
Jigar sirrozi – jigar to‘qimalarining chandiqlanishi natijasida organ
funksiyasining pasayishi.
•
Jigar yetishmovchiligi – jigarning asosiy funksiyalarini bajara
olmasligi.
•
Gepatosellyulyar karsinoma (jigar saratoni) – surunkali gepatitning
og‘ir asorati hisoblanadi.
3. Surunkali gepatitlarning tashxislash usullari
Surunkali gepatitni tashxislashda laborator va instrumental tekshiruvlar
muhim ahamiyatga ega.
3.1. Biokimyoviy tekshiruvlar
•
ALT va AST – jigar hujayralarining zararlanish darajasini baholash
uchun ishlatiladi.
•
Bilirubin – sariqlik holatlarida muhim ko‘rsatkich.
•
GGT va ALP – jigar va o‘t yo‘llari kasalliklarini aniqlash uchun
tekshiriladi.
•
Albumin va protrombin vaqti – jigar funksional holatini baholash.
3.2. Serologik va molekulyar testlar
•
HBV, HCV, HDV markerlari – virusli gepatitlarni aniqlash.
•
Autoantitanalar (ANA, SMA, LKM-1) – autoimmun gepatit
tashxisida yordam beradi.
•
HCV RNK va HBV DNK PCR testlari – virus miqdorini aniqlash va
monitoring qilish.
3.3. Instrumental tekshiruvlar
•
Ultratovush tekshiruvi (UTT) – jigar o‘lchami va tuzilishini baholash.
•
Jigar elastografiyasi (FibroScan) – jigar fibroz darajasini aniqlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
13
•
Magnit-rezonans tomografiya (MRT) – o‘sma yoki sirroz borligini
aniqlash.
3.4. Jigar biopsiyasi
Kasallikning morfologik xususiyatlarini o‘rganish va gepatitning turini
aniqlash uchun ishlatiladi. Bu invaziv usul bo‘lib, og‘ir holatlarda qo‘llaniladi.
XULOSA:
Surunkali gepatit – turli etiologik omillarga bog‘liq holda
rivojlanadigan va jigar hujayralarining uzoq muddatli yallig‘lanishi bilan
tavsiflanadigan kasallik bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab dolzarb tibbiy muammolardan
biri hisoblanadi.
Ushbu kasallikning xavfi shundaki, u uzoq vaqt davomida klinik jihatdan
yashirin shaklda kechishi va faqat kech bosqichlarda, ya’ni jigar sirrozi yoki
gepatosellyulyar karsinoma rivojlanganda tashxislanishi mumkin. Shu sababli,
surunkali gepatitlarni erta aniqlash va davolash muhim ilmiy va klinik ahamiyat
kasb etadi.
Surunkali gepatitlarning etiologik omillari orasida virusli infektsiyalar
yetakchi o‘rin tutadi. Ayniqsa, gepatit B (HBV) va gepatit C (HCV) infektsiyalari
uzoq muddat davomida jigar to‘qimalarining zararlanishiga olib kelib, jigar sirrozi
va saraton xavfini oshiradi. Shuningdek, autoimmun jarayonlar, metabolik
kasalliklar (Vilson-Konovalov kasalligi, gemoxromatoz, yog‘li jigar kasalligi) va
toksik moddalarning uzoq muddatli ta’siri ham surunkali gepatit rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy tibbiyotda surunkali gepatitlarni tashxislash va differensial
tashxis qo‘yish uchun keng ko‘lamli laborator va instrumental tekshiruvlar
qo‘llaniladi. Biokimyoviy testlar (ALT, AST, bilirubin, albumin, GGT) jigar
funksional holatini baholash imkonini beradi. Virusli gepatitlarni aniqlash uchun
serologik va molekulyar testlar (HBsAg, anti-HCV, PCR) ishlatiladi. Jigar
elastografiyasi (FibroScan), ultratovush tekshiruvi (UTT), MRT va kompyuter
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
14
tomografiya (KT) esa gepatitning fibroz darajasini va morfologik o‘zgarishlarini
baholash uchun qo‘llaniladi.
Shunday qilib, surunkali gepatitlar tibbiyotning dolzarb muammolaridan biri
bo‘lib, ularning kelib chiqish sabablarini aniqlash, klinik kechishini o‘rganish va
samarali tashxislash usullarini takomillashtirish – jigar kasalliklarini oldini olish va
davolashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tibbiyot sohasida olib borilayotgan ilmiy
tadqiqotlar va innovatsion texnologiyalar yordamida kelajakda surunkali
gepatitlarni yanada samarali nazorat qilish hamda ularning oqibatlarini
minimallashtirish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST). Hepatitis B and C – Global
epidemiology and public health impact. World Health Organization Report, 2023.
2. European Association for the Study of the Liver (EASL). Clinical practice
guidelines on the management of hepatitis B and C. Journal of Hepatology, 2022;
76(3): 678-710.
3. American Association for the Study of Liver Diseases (AASLD). Diagnosis
and management of chronic hepatitis. Hepatology, 2021; 74(1): 205-230.
4. Shevchenko N.V., Petrova O.V. Virusli gepatitlarning diagnostikasi va
davolash tamoyillari. Rossiya klinik tibbiyot jurnali, 2022; 18(2): 45-58.
5. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Gepatit B va C ni
tashxislash va davolash bo‘yicha klinik protokollar. Toshkent, 2023.
6. Harrison's Principles of Internal Medicine, 21st Edition. Liver diseases:
chronic hepatitis. McGraw-Hill Education, 2022.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
15
7. Zakirova D.A., Usmonov S.R. Gepatit C infektsiyasining jigar sirrozi bilan
bog‘liqligi. O‘zbekiston tibbiyot jurnali, 2023; 6(4): 102-112.
8. Singh A., Patel K. Advances in non-invasive fibrosis assessment in chronic
liver diseases. World Journal of Gastroenterology, 2021; 27(14): 1791-1805.
9. Brunetti E., Sarmati L. Autoimmune hepatitis: Pathogenesis, clinical
presentation, and therapy. Liver International, 2022; 42(5): 1112-1130.
10. Poytaxtova G.B., Karimov N.A. Metabolik sindrom va yog‘li gepatozda
jigar shikastlanishining immunologik jihatlari. O‘zbekiston gastroenterologiya va
gepatologiya jurnali, 2022; 5(3): 78-89
