https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
203
MUSTAQILLIK YILLARI TADQIQOTCHILARINING ASARLARIDA
XORAZMNING ILK O‘RTA ASR QISHLOQLARI TARIXSHUNOSLIGI
Abdullayeva Maftuna,
Urganch davlat universiteti, Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar fakulteti,
Tarix yo‘nalishi magistranti,
maftunaabdullayeva@gmail.com
Maqolaning qisqacha mazmuni: Maqolada ilk o‘rta asrlar Xorazm
qishloqlarining mudofaa tizimi, ijtimoiy munosabatlari, xo'jalik hayoti hamda
geografik joylashuvi to'g'risida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Xorazm, M. M. Mambetullayev, A. Sagdullayev,
Sariqamishbo'yi, Janubiy Xorazm.
HISTORIOLOGY OF EARLY MEDIEVAL VILLAGES OF
KHOREZM IN THE WORKS OF RESEARCHERS OF THE YEARS OF
INDEPENDENCE
Abdullayeva Maftuna,
Urganch state university, Socio-economic sciences faculty, Department of
history, Master`s degree student,
maftunaabdullayeva@gmail.com
Annotation: The article discusses the defense system, social relations,
economic life, and geographical location of Khorezm villages in the early Middle
Ages.
Key words: Khorezm, M. M. Mambetullayev, A. Sagdullayev,
Sarikamishboyi, Southern Khorezm.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
204
ИСТОРИОГРАФИЯ РАННЕСРЕДНЕВЕКОВЫХ ДЕРЕВНЕЙ
ХОРАЗМА В ТРУДИЯХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ ГОД
НЕЗАВИСИМОСТИ
Абдуллаева Мафтуна,
Ургенчский государственный университет, Факультет социально-
экономических наук, Направление истории, Магистрант,
maftunaabdullayeva@gmail.com
Аннотация: В статье говорится об оборонной системе,
общественных отношениях, экономической жизни и географическом
положении хорезмийских сел в раннем средневековье.
Ключевые слова: Хорезм, М.М. Мамбетуллаев, А. Сагдуллаев,
Сарыкамышбойи, Южный Хорезм.
Kirish.
O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin,
hayotimizning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy sohasida chuqur o'zgarishlar yuz
berdi, yangicha qarashlar asosida yechimi zarur bolgan ilmiy muammolarni
hayotimiz kun tartibiga qoymoqda. Vatan tarixini ilmiy asosda organish, o'zlikni
anglash, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan boy manaviy xazinani avaylab saqlash
va kelajak avlodga yetkazish ana shunday masalalardan biridir. Ko‘hna Xorazm
o‘zining boy tarixi, moddiy va manaviy madaniyati, ulkan ilmiy merosi bilan jahon
tarixiy taraqqiyotida munosib o‘rin tutadi. Shu jihatdan olganda bu o'lka tarixi va
madaniyatini o‘rganishga qiziqish hamma vaqt yuqori bolgan. Ayniqsa, ilk o'rta
asrlar davrida (milodiy IV — X asrlar) Xorazmning nafaqat O'rta Osiyo, balki
jahon madaniyati tarixida tutgan o‘rni va ro‘li beqiyosdir[4].
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
205
Xorazm vohasi va unga tabiiy jihatidan ulanib ketgan Sariqamishbo’yi,
Uzboy sarhadlarida ilk o’rta asr jamiyatida kechgan ijtimoiy-iqtisodiy va
etnomadaniy
munosabatlarning
rivojlanishi
asnosida
vujudga
kelgan
qishloqlarning vujudga kelishi, shakllanishi va rivojlanish jarayoni, ularning
tarixini aks ettirgan tarixiy adabiyotlar va yozma manbalardagi ma’lumotlarning
mazmun va mohiyatiga qarab quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:[3]
1. Sobiq Sovet tuzumi davrida chop qilingan tarixiy adabiyotlar( S. P. Tolstov,
Ya. G’. G’ulomov, M. A. Itina, A. V. Vinogradov, B. I. Andrianov, Ye. Ye.
Nerazik, M. G. Vorob’eva, Yu. A. Rapoport, Yu. P. Manilov, N. N. Vakturskaya,
V. N. Yagodin, M. M. Mambetullaev, G’. K. Xodjaniyazov, A.. Sagdullaev).
2. Mustaqillik yillarida voha tarixiga oid tarixiy adabiyotlar, maqola va
tezislardagi ma’lumotlar(V. N. Yagodin, M. M. Mambetullaev, G’. K.
Xodjaniyazov, M. Turabekov, A. Sagdullaev, A. Asqarov, X. Matyaqubov, S.
Baratov).
Tadqiqotning nazariy va metodologik asoslari
sifatida taniqli arxeolog,
tilshunos, o‘lkashunos, adabiyotshunos, manbashunos, tarixchi olimlarning asarlari
hamda ilmiy tadqiqotlari xizmat qiladi.Tanlangan mavzuning mohiyatidan kelib
chiqqan holda uni yanada chuqurroq va batafsilroq yoritish uchun bir qator tadqiqot
usullaridan foydalanildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston Respublikasining mustaqil davlat bo‘lib, jahon taraqqiyotida o‘z
o‘rnini topishi bilan bu davrda tarixiy obidalarni har tomonlama ilmiy asosda
chuqur o‘rganish imkoniyati vujudga keldi.Bu davrda Xorazmning ilk o‘rta asr
madaniyati tarixiga oid bir qator ilmiy tadqiqot ishlari keng jamoatchilikka taqdim
etildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
206
Xorazm arxeologiya ekspeditsiyasi xodimlarining Janubiy Xorazm hududida
olib borgan arxeologik qazish ishlari natijasida olingan ashyolar asosida
yakunlangan tadqiqot ilmiy jamoatchilik e’tiboriga taqdim etildi. "Drevnosti
yujnogo Xorezma" (1991) asarida Janubiy Xorazm hududidagi qadimgi va ilk o‘rta
asrga doir yodgorliklar, ularning tuzilishi, mudofaa tizimi to‘g‘risida ma’lumotlar
mavjud. M.Mambetullayevning Janubiy Xorazm hududidagi qishloq va
shaharlarida olib borgan arxeologik izlanishlari natijasiga bag‘ishlangan
tadqiqotida Xorazm vohasida urbanizasiya jarayoni natijasida sodir bo‘lgan
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, shaharsozlik madaniyatining kelib chiqishi va
rivojlanish tarixi, qadimgi shaharlar va ularning reja-lashtirilishi, qisman mudofaa
tizimi yoritilgan[1]. Shu bilan birga, qadimgi shaharlarning tasnifi ko‘rsatib
berilgan. Lekin, qadimgi qishloqlarning mudofaa tizimi mahalliy manbasi va uning
rivojlanish tarixi, qo‘shni hududdagi qabilalar bilan iqtisodiy-madaniy aloqalari,
qadimgi mudofaa tizimi tarixi va ilk o‘rta asr qishloqlari mudofaa tizi-mining
vujudga kelishi jarayonidagi o‘zaro ta’sir va aloqadorlik masalalari, Xorazm
mudofaa tizimining jahon me’morchiligi bilimida tutgan o‘rni va ahamiyati ilmiy
asosda yoritilmagan[2]. Ayrim tadkovotchilarning Xorazmning qadimgi qishloq
va shaharlarining geografik joylashishi, rejalashtirilishi, qurilish texnikasi va
mudofaa tizimi tarixiga bag‘ishlangan tadqiqoti keng ilmiy jamoatchilik e’tiboriga
taqdim qilingan[5].
Xulosa va takliflar.
Xorazm hududida ilk o‘rta asr qishloqlarining
joylashishi, ularning nomlari to‘g‘risida yetarli manbalar yoqligi sababli ularni
joylashtirish muammoligicha qolmoqda. Xorazm hududining ilk o‘rta asr tarixi
sahifalarini yoritishda shu davrga oid manbalardagi malumotlar va tarixiy
yodgorliklarda keng miqyosda arxeologik izlanishlar natijasida olingan ashyolar
ahamiyat kasb etadi. Buning uchun ilk o‘rta asr yodgorliklarida keng arxeologik
tadqiqotlar olib borishni talab qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
207
Foydalanilgan adabiyotlar
[1].Sobirov Q., Ro‘zimov S. Zarafshon va Xorazm vohalarining madaniy- xo‘jalik
aloqalari tarixidan. Mustaqillik yillarida vatanimiz tarixini yangicha o‘rganishning
dolzarb muammolari. 1-qism. Samarqand, 2002
[2] Тolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab.- Т., 1964, 239-242 betlar.
[3] Sobirov Q. Xorazm qishloq va shaharlari mudofaa inshootlari (mil.avv. VI
asrdan miloddiy IX asrgacha). -T., Fan, 2009. 46. Sulaymonova F. SHarq va G`arb.
-T.: O`zbekiston, 1997.
[4]. Толстов С.П. Древний Хорезм. - М.: Издание МГУ, 1948. -352 с.
[5] Мамбетуллаев М.М. Византийская индикация из Куюк-кала
(Северный Хорезм). Нумизматика Центральной Азии. Вып IV. — Т.: «Офсет-
Принт», 1999. —с.29-31.
