https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
59
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASIDA VIJDON
ERKINLIGI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti tyutori
Xurramov Yashin Xalilovich
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Bektoshev G’iyosiddin Saxriddin o’g’li
Annotatsiya: Ushbu maqolada vijdon erkinligini himoya qilishning huquqiy
va ijtimoiy asoslari yoritiladi. Vijdon erkinligi nafaqat diniy masalalarni, balki
insonning shaxsiy fikr va qarashlarini ifoda etish imkoniyatini ham o‘z ichiga
oladi. Maqolada, mazkur huquqning jamiyatda erkinlik va tinchlikni
ta’minlashdagi roli, shuningdek, xalqaro huquq nuqtai nazaridan uning ahamiyati
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: Vijdon erkinligi, diniy e’tiqod, shaxsiy erkinlik, huquqiy
himoya, inson huquqlari, xalqaro huquq, fuqarolar huquqlari, erkinlik ta’minoti.
Аннотация: В данной статье рассматриваются правовые и
социальные основы защиты свободы совести. Свобода совести включает в
себя не только религиозные вопросы, но и возможность выражать свои
личные мысли и взгляды. В статье рассматривается роль этого права в
обеспечении свободы и мира в обществе, а также его значение с точки
зрения международного права.
Ключевые слова: Свобода совести, религиозные убеждения, свобода
личности, правовая защита, права человека, международное право,
гражданские права, обеспечение свободы.
Abstract: This article discusses the legal and social foundations of the
protection of freedom of conscience. Freedom of conscience includes not only
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
60
religious issues, but also the ability to express a person’s personal thoughts and
views. The article examines the role of this right in ensuring freedom and peace in
society, as well as its significance from the point of view of international law.
Keywords: Freedom of conscience, religious belief, personal freedom, legal
protection, human rights, international law, citizens’ rights, ensuring freedom.
Vijdon erkinligi
– ijtimoiy-falsafiy tushuncha, har kimning oʻz eʼtiqodiga
koʻra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meʼyorlarni buzmagan holda vijdoni
buyurgani boʻyicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat
masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan vijdon erkinligiga
demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan vijdon
erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik
erkinliklardan biri hisoblanadi.
Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar masalasi
ijtimoiy hayotda doimo muhim va murakkab masala bo‘lib kelgan. Chunki uning
zamirida shaxsning huquqi, demokratiya, adolatparvarlik va insonparvarlik kabi
katta ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va axloqiy tushunchalar yotadi. Vijdon erkinligi
kishilarning ruhiy olamiga, uning sog‘lom va barkamolligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun ham bu masalaning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va
bajaradigan vazifalari g‘oyat muhimdir. Vijdon erkinligi insonning eng muhim
haqlaridan bo‘lsa-da, qonunda o‘z ifodasini topib, muhofaza ostiga olingandagina
chin ma’noda huquq darajasiga ko‘tariladi. Aks holda, shaxsning qalb
kechinmalarini ifodalovchi bu huquq haqiqiy ma’nosini yo‘qotadi. Diniy qarash va
ta’limotlarning turlicha talqin qilinishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida “noqonuniy
diniy faoliyat” bilan “qonuniy diniy faoliyat” o‘rtasidagi chegara aniq belgilab
qo‘yildi hamda “diniy ta’lim” tushunchasiga huquqiy jihatdan aniqlik kiritildi.
Shuningdek, Qonun bilan belgilab qo‘yilayotgan vijdon erkinligini ta’minlash
sohasidagi asosiy ustuvorliklar konfessiyalar o‘rtasida tinchlik va totuvlikni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
61
ta’minlash, dunyoviy davlatchilik tamoyilini kafolatlash, shuningdek, aholi ongi va
qalbiga yot g‘oyalarning singdirilishiga qarshi ma’rifat yo‘li bilan kurashishni
nazarda tutadi. Mazkur Qonun diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo
hamjihatlikni mustahkamlashga, dinning asl mohiyatini anglashga, buzg‘unchi
g‘oyalarga qarshi immunitet hosil qilishga, ijtimoiy-ma’naviy muhit barqarorligini
ta’minlashga munosib hissa qo‘shadi. Vijdon erkinligi huquqi BMTning Bosh
Assambleyasi tomonidan 1981-yil 25-noyabrda qabul qilingan 36–55-son
Rezolyutsiyasida
belgilangan
insonning
asosiy
huquqlaridan
biri
hisoblanadi.Birlashgan Millatlar Tashkilotining ustavidan tortib, barcha xalqaro
hujjat va shartnomalarda, hamma mamlakatlarning konstitutsiya va qonunlarida
vijdon yerkinligi o‘z ifodasini topgan. 1948-yilda qabul qilingan inson huquqlari
umumiy deklaratsiyasiga muvofiq har bir inson fikrlash, vijdon va din erkinligi
huquqiga ega. Bugungi kunda dunyo hamjamiyati xalqaro tashkilotlar tomonidan
yurtimizga berilayotgan e’tibor, uning yanada gullab yashnashi, taraqqiy etishiga
o‘zining ulkan ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, xalqimizning qo‘llab-quvvatlashi
bilan yangilangan O‘zbekiston Konstitutsiyasida O‘zbekiston – boshqaruvning
respublika shakliga ega bo‘lgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy
davlat ekani belgilangan. Konstitutsiyaviy huquqlar, erkinliklar kafolatlangan yurtda
O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash va diniy
sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi keng jamoatchilikning e’tiboriga, xalqimiz
muhokamasiga havola etilganining o‘zi demokratik yondashuvdir. O’zbekistonda
Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar masalasi ijtimoiy hayotda muhim va
murakkab masala bo’lib, kelgan. Chunki uning zamirida shaxsning huquqi,
demokratiya, adolatparvarlik va insonparvarlik kabi katta ijtimoiy, siyosiy-huquqiy
va axloqiy tushunchalar turadi. Vijdon erkinligi kishilarning ruhiy olamiga, uning
sog’lom va barkamolligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun ham bu
masalaning ijtimoiy hayotdagi o’rni va bajaradigan vazifalari g’oyat
muhimdir.Mustaqillik, yangilanish jarayoni hamma sohalar kabi vijdon erkinligi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
62
davlat va din, dinga ishonuvchilar va ishonmaydiganlar o‘rtasidagi munosabatlar
sohasini ham o‘z ichiga oldi. Binobarin, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida
asrlar osha qaror topgan vijdon erkinligiga yuksak va samimiy hurmat ifodalangan.
Din va dunyoviy davlat orasidagi munosabat haqida gap ketar ekan, uning asosida,
eng avvalo, dinning davlatdan ajratilishi tamoyili yotishini ta’kidlash zarur. Bu
haqda Konstitutsiyamizning 61-moddasida shunday deyiladi: «Diniy tashkilotlar
va birlashmalar davlatdan ajratilgan hamda qonun oldida tengdirlar. Davlat diniy
birlashmalarning faoliyatiga aralashmaydi». Mazkur moddada muhim ahamiyatga
ega qoidalar mustahkam qo‘yilgan. Birinchidan, diniy tashkilotlar qaysi
konfessiyaga taalluqliligidan qat’i nazar, bir xil huquqiy maydonda faoliyat olib
borayotgani buning amaliy ifodasidir. Ikkinchidan, diniy birlashmalar faoliyatini
tashkil etish ularning ichki ishi hisoblanadi va davlat nazoratidan xolidir. «Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonun. Ushbu qonun 1991-yilda qabul
qilingan bo‘lib, 1993-yilda kiritilgan ba’zi qo‘shimcha va o‘zgartirishlar bilan
1998-yilga qadar amalda bo‘lib keldi. Davr talablari asosida «Vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonunni tubdan o‘zgartirish zarurati tug‘ildi va
1998-yil 1-mayda u yangi tahrirda qabul qilindi. Kiritilgan o‘zgartirishlar
nimalardan iborat edi? Jumladan, Qonunning 8-moddasiga asosan, diniy
tashkilotlar 18 yoshga to‘lgan va respublika hududida doimiy yashayotgan 100
nafardan kam bo‘lmagan O‘zbekiston fuqarolari tashabbusi bilan tuzilishi,
muayyan konfessiyaga qarashli diniy tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtirish va
yo‘naltirib borish uchun ularning respublika bo‘yicha yagona markaziy boshqaruv
organi tuzilishi mumkinligi haqidagi qoida mustahkamlab qo‘yildi. Shuningdek,
tegishli diniy ma’lumotga ega bo‘lgan O‘zbekiston fuqarolari diniy
tashkilotlarning rahbarlari etib saylanishlari, bunday lavozimga xorijiy fuqarolar
nomzodlari Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita bilan
kelishib olinishi belgilab qo‘yildi. Qonunning 9-moddasiga muvofiq diniy
tashkilotlarning markaziy boshqaruv organlari ruhoniylar va o‘zlariga zarur
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
63
bo‘lgan diniy xodimlar tayyorlash uchun diniy o‘quv yurtlari tuzishga haqlidir.
Qonunning 5-moddasida bir konfessiyadagi dindorlarni boshqasiga kiritishga
qaratilgan xatti-harakatlar (prozelitizm), shuningdek, boshqa har qanday
missionerlik faoliyati man etiladi. Ushbu moddaning mazmuni va ahamiyatini
tushunish uchun missionerlik va prozelitizm nima ekanini bilib olish kerak.
Missionerlik – bu boshqa diniy e’tiqodga ega bo‘lgan aholini o‘z diniga og‘dirib
olishlik bo‘yicha diniy tashkilotlar vakillari tomonidan amalga oshirilayotgan
faoliyat. Prozelit – bu o‘z dinidan kechib, boshqa dinga o‘tgan odam. Qonunning
diniy adabiyotlarga tegishli bo‘lgan 19-moddasi ham bir qadar o‘zgartirildi: «Diniy
tashkilotlarning markaziy boshqaruv organlari diniy maqsadlarga mo‘ljallangan
buyumlar, diniy adabiyotlar va diniy mazmundagi boshqa axborot materiallarni
O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ishlab
chiqarishga, eksport va import qilishga hamda tarqatishga haqlidir». Mazkur qoida
O‘zbekiston hududiga diniy adabiyotlarning olib kirilishini tartibga soladi.
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va
fikrlarning xilma-xilligi asosida rivojlanadi. Uning hududida 16 ta diniy konfessiya
vakillari istiqomat qiladilar.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi demokratik
prinsiplarga sodiqligi ifodasi sifatda vijdon erkinligini ta’minlashning asosiy
ustuvorliklari quyidagilardan iborat deb belgilandi:
– fuqarolarning dinga munosabatidan qat’i nazar, diniy qarashlarni majburan
singdirishga yo‘l qo‘ymagan holda, ularning vijdon erkinligiga bo‘lgan o‘z
huquqlarini amalga oshirishi uchun teng shart-sharoitlar yaratish;
– konfessiyalar o‘rtasidagi tinchlik va totuvlikni mustahkamlash, jamiyatda diniy
bag‘rikenglikni ta’minlash;
– vijdon erkinligini ta’minlashda dunyoviy davlat qurilishini saqlab qolish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
64
– vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunchilikka fuqarolar hamda
diniy tashkilotlar tomonidan rioya etilishini ta’minlash;
– jamoat tartibiga, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining sog‘lig‘i va axloqiga,
huquq va erkinliklariga tahdid soluvchi diniy g‘oyalar hamda qarashlarning
singdirilishi va tarqatilishiga qarshi kurashish;
– Din ishlari bo‘yicha qo‘mita vijdon erkinligini, shuningdek, vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunchilikning amalda izchil hamda bir xil tarzda
qo‘llanilishini ta’minlashga doir choralarning amalga oshirilishi uchun mas’ul
bo‘lgan vakolatli davlat organidir.
Darhaqiqat, Konstitutsiyamizda mustahkamlab qo‘yilgan vijdon erkinligi har bir
fuqaroga biror dinga e’tiqod qilish yoki birorta dinga e’tiqod qilmaslik huquqini
kafolatlaydi. Ammo dunyoning hozirgi globallashuv jarayoni, ayniqsa, yoshlarni
«ommaviy madaniyat» niqobi ostida yurtimizga kirib kelayotgan turli
g‘ayriaxloqiy, buzg‘unchi g‘oyalar ta’siridan asrashni har qachongidan dolzarb
vazifa qilib oldimizga qo‘ymoqda. Shu bois yoshlarning diniy bilimini boyitish,
dunyoqarashini to‘g‘ri shakllantirishning ahamiyati tobora ortayotir.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida vijdon
erkinligi kafolatlangan bo‘lib, bu shaxsiy huquqlar va erkinliklarning muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Vijdon erkinligi har bir fuqaroning diniy e'tiqodini
tanlash va unga amal qilishda erkin bo‘lishini ta'minlaydi. Konstitutsiyada vijdon
erkinligi ta'minlanishi, nafaqat shaxsiy huquqlarni hurmat qilish, balki jamiyatda
diniy bag‘rikenglik, tinchlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Т.: «O‘zbekiston», 1997. – B. 43–44.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
65
2. https://constitution.uz/oz/pages/konstitutsiya_vijdon_erkinligi
3. https://iiau.uz/oz/news/2137
4. Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida (yangi tahriri) O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni. – Т.: 1998. – B. 8.
5. Z.M.Islomov, N.A.Muhamedov, F.A.Sindarova “Dinshunoslik” TOSHKENT
«Niso oligraf» 2016
