https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
334
VOLEYBOLCHILARDA CHIDAMLILIKNI RIVOJLANTIRISHDA
KOMPLEKS YONDASHUVNING AHAMIYATI
ЗНАЧЕНИЕ КОМПЛЕКСНОГО ПОДХОДА В РАЗВИТИИ
ВЫНОСЛИВОСТИ У ВОЛЕЙБОЛИСТОВ
THE IMPORTANCE OF A COMPREHENSIVE APPROACH IN
DEVELOPING ENDURANCE IN VOLLEYBALL PLAYERS
Karimova Gulhayo Botirjon qizi
E-mail:
+998 (91) 667-03-32
https://orcid.org/0009-0001-4933-6838
JISMONIY TARBIYA VA SPORT ILMIY TADQIQOTLAR INSTITUTI
MUSTAQIL IZLANUVCHISI
Sobirova Laylo Baxramovnadan
O‘ZBEKISTON DAVLAT JISMONIY TARBIYA VA SPORT UNIVERSITETI
“ADAPTIV JISMONIY TARBIYA VA PARASPORT” KAFEDRASI P.F.D.(DSC),
DOTSENT
Annotatsiya:
Ushbu
tadqiqot
voleybolchilarda
chidamlilikni
rivojlantirishning samarali usullari va vositalarini o‘rganadi. Chidamlilik
sportchilarning uzoq muddatli yuqori intensiv faoliyatni bajarish qobiliyati sifatida
belgilandi. Tadqiqotda tsiklik mashqlar, o‘yin usullari, intervalli mashqlar, nafas
olish mashqlari va ekologik omillardan foydalanish sinovdan o‘tkazildi. Natijalar
shuni ko‘rsatdiki, ushbu metodlar yurak va nafas tizimlarini mustahkamlash,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
335
umumiy chidamlilikni oshirish hamda jismoniy va psixologik tayyorgarlikni
yaxshilashga yordam beradi. Intensivlik va dam olish intervallarini individual
tarzda boshqarish muhimligi ta'kidlandi. Tadqiqot voleybolchilar uchun
chidamlilikni
rivojlantirishda
kompleks
yondashuvning
samaradorligini
tasdiqlaydi.
Аннотация: В данном исследовании изучаются эффективные методы
и инструменты развития выносливости у волейболистов. Выносливость
определяется как способность спортсменов выполнять высокоинтенсивную
деятельность в течение длительных периодов времени. В ходе исследования
проверялось использование циклических упражнений, игровых методов,
интервальных тренировок, дыхательных упражнений и факторов
окружающей среды. Результаты показали, что данные методики
способствуют укреплению сердечно-сосудистой и дыхательной систем,
повышению общей выносливости, улучшению физической и психологической
подготовки. Была подчеркнута важность индивидуального управления
интенсивностью и интервалами отдыха. Исследование подтверждает
эффективность комплексного подхода к развитию выносливости
волейболистов.
Abstract: This study examines effective methods and tools for developing
endurance in volleyball players. Endurance was defined as the ability of athletes
to perform prolonged high-intensity activity. The study tested the use of cyclic
exercises, game techniques, interval training, breathing exercises, and
environmental factors. The results showed that these methods help strengthen the
cardiovascular and respiratory systems, increase overall endurance, and improve
physical and psychological preparation. The importance of individually managing
intensity and rest intervals was emphasized. The study confirms the effectiveness
of an integrated approach to developing endurance for volleyball players.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
336
Kalit so‘zlar: Chidamlilik, voleybol, tsiklik mashqlar, o‘yin usullari, intervalli
mashqlar, nafas olish mashqlari, ekologik omillar, jismoniy tayyorgarlik, yurak
urish tezligi, sportchilar
Ключевые слова: Выносливость, волейбол, циклическая тренировка,
игровые методы, интервальная тренировка, дыхательные упражнения,
факторы окружающей среды, физическая подготовка, частота сердечных
сокращений, спортсмены
Keywords: Keywords: Endurance, volleyball, cyclic training, game methods,
interval training, breathing exercises, environmental factors, physical fitness,
heart rate, athletes
Kirish
Voleybol sportida yuqori jismoniy tayyorgarlikning asosiy omillaridan biri
chidamlilik hisoblanadi. Chidamlilik sportchining uzoq vaqt davomida yuqori
intensivlikda faoliyatni amalga oshirish qobiliyatini belgilaydi. Bu sport turi
jismoniy, psixologik va atrof-muhit omillarining o‘zaro ta'siriga bog'liq bo‘lib,
chidamlilikni rivojlantirish voleybolchilarning umumiy samaradorligini oshirishda
muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda voleybolchilarda chidamlilikni
rivojlantirishning samarali usullari va vositalari tahlil qilinadi. Maqsad —
chidamlilikni oshirish uchun metodlar, mashq usullari va sharoitlarni ko‘rib chiqish
hamda ularning samaradorligini baholashdan iborat.
Chidamlilikni rivojlantirish uchun quyidagi metodlar va vositalar
qo‘llanildi:
Tsiklik mashqlar:
Uzoq muddatli va bir xil intensivlikda bajariladigan
mashqlar, masalan, uzoq masofalarga yugurish, velosipedda yurish va suzish. Bu
mashqlar yurak va nafas tizimlarini faollashtirishga qaratilgan bo‘lib, yurak urish
tezligini 130-160 zarba/dagiqada ushlab turishga imkon beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
337
Chidamlilikni rivojlantirishda tsiklik mashqlar eng samarali vositalardan
biridir. Ular uzun muddatli, bir xil intensivlikda amalga oshiriladigan mashqlardan
iborat bo‘lib, yurak va nafas tizimlarini samarali faollashtiradi. Masalan, uzoq
masofalarga yugurish, velosipedda uzoq masofalar, suzish kabi mashqlarni kiritish
mumkin. Bu mashqlar yurak urish tezligini ma'lum bir chegaraga keltirishga
yordam beradi va davomiylikni oshiradi.
O‘yin usullari:
Ayniqsa, bolalar va o‘smirlar uchun estafeta poygalari va
sport o‘yinlari orqali chidamlilikni rivojlantirishga e'tibor qaratildi. Yuklama
davomiyligi va dam olish intervallari o‘yin sharoitlariga qarab sozlandi.
Chidamlilikni rivojlantirish uchun o‘yin usullarini qo‘llash juda samarali
bo‘lishi mumkin, ayniqsa bolalar va o‘smirlar uchun. O‘yinlar, estafeta poygalari,
va sport o‘yinlari orqali chidamlilikni rivojlantirish o‘quvchilarni motivatsiya
qiladi va ularni qiziqtiradi. O‘yinlarda yukni o‘yin vazifalarining davomiyligi, dam
olish intervallari, va o‘yin maydonchasidagi sharoitlarni o‘zgartirish orqali
boshqarish mumkin. O‘yinlar umumiy chidamlilikni rivojlantirishda yordam
beradi.
Intervalli mashqlar:
Intensiv va qisqa muddatli mashqlar o‘rtasidagi dam
olish intervallarini boshqarish orqali chidamlilikni rivojlantirish. Mashqlarning
davomiyligi 10-120 soniya, dam olish intervallari esa 60-180 soniya o‘rtasida
bo‘lishi mumkin.
Intervalli usul yordamida chidamlilikni tez rivojlantirish mumkin. Bunda
intensiv mashqlar va dam olish oralig'ini o‘z ichiga olgan usullar qo‘llaniladi.
Mashqning davomiyligi 10-120 soniya, dam olish oralig'i esa 60-180 soniya
bo‘lishi mumkin. Mashqlarni yuqori intensivlikda bajarish va keyin qisqa dam
olishni kiritish orqali samarali natijalarga erishish mumkin. Bu usul yangi
boshlanuvchilar va tajribali sportchilar uchun moslashuvchan tarzda qo‘llanilishi
mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
338
Nafas olish mashqlari:
Nafas olishni boshqarish orqali o‘pka va nafas
tizimini yaxshilash. Bu nafas olish tezligi va chuqurligini sozlash, o‘pkaning
giperventilatsiyasi, nafasni ushlab turish kabi usullarni o‘z ichiga oladi.
Nafas olish mashqlari, ayniqsa nafas olish tezligi va chuqurligini boshqarish
orqali chidamlilikni rivojlantirishga yordam beradi. O‘pkaning giperventilatsiyasi,
nafasni ushlab turish, va turli nafas olish usullarini tanlash orqali nafas olish
tizimini mustahkamlash mumkin. Bu mashqlar voleybolchilarning uzun muddatli
faolligini saqlab qolishlariga yordam beradi.
Ekologik omillar:
Atrof-muhit omillarini (masalan, tog' iqlimi va balandlik)
to‘g'ri boshqarish orqali chidamlilikni rivojlantirish. Balandlikda mashq qilishda
kislorodning past qisman bosimi va past atmosferada mashq qilish chidamlilikni
oshirishga yordam beradi.
Atrof-muhit sharoitlarini to‘g'ri baholash ham chidamlilikni rivojlantirishga
yordam beradi. Masalan, tog' iqlimi va dengiz sathidan 1500-2500 metr
balandlikda mashq qilish nafas olish tizimining yaxshilanishiga yordam beradi. Bu
balandliklarda kislorodning qisqa qismli bosimi past bo‘lib, sportchilar organizmni
moslashuvchan qilishga yordam beradi.
Mashq va yuklama parametrlarining tartibi:
Yurak urish tezligi va intensivlik:
Mashq davomida yurak urish tezligi va
intensivligini boshqarish zarur. Masalan, yangi boshlanuvchilar uchun yurak urish
tezligi 130-160 zarbani tashkil etadi, bu esa 40-70% maksimal qobiliyat bilan
ishlashni anglatadi. Yuqori intensiv mashqlar 170-180 zarbaga olib kelishi
mumkin, bu esa anaerob energiya almashinuvini faollashtiradi va chidamlilikni
rivojlantirishga yordam bermaydi.
Dam olish intervallari:
Mashqlar orasida dam olish intervallari
sportchilarning tayyorgarlik darajasiga qarab belgilanadi. Yaxshi o‘qitilgan
sportchilar uchun dam olish oralig'i 60-120 soniya, boshlang'ichlar uchun esa 90-
180 soniya bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
339
Mashqlar davomiyligi:
Mashqlarni asta-sekin, qisqa muddatlarda boshlash,
keyin esa davomiyligini oshirish kerak. Yangi boshlanuvchilar uchun mashqning
davomiyligi 20-30 daqiqadan boshlab, eng yuqori chidamlilik darajasiga erishgan
sportchilar uchun bir necha soatgacha bo‘lishi mumkin.
Yuklamalar va mashqlar kombinatsiyasi:
Chidamlilikni rivojlantirishda turli
xil mashqlarni kombinatsiya qilish juda muhim. Bunga yuqori tezlikdagi mashqlar,
kuch qarshiligi mashqlari, va turli mashq tizimlarini kiritish mumkin. Har bir
mashq turi sportchilarning turli jismoniy qobiliyatlarini rivojlantiradi va umumiy
chidamlilikni oshiradi.
NATIJALAR
Chidamlilikni rivojlantirishda qo‘llanilgan metodlar sportchilarning jismoniy
holatini yaxshilashga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. Tsiklik mashqlar orqali sportchilarning
yurak va nafas tizimlari mustahkamlandi, shuningdek, ularning umumiy
chidamliligi sezilarli darajada oshdi. O‘yin usullarini qo‘llash orqali bolalar va
o‘smirlar
nafaqat
chidamlilik,
balki
jismoniy
faollikni
oshirishda
muvaffaqiyatlarga erishdi. Intervalli mashqlar sportchilarga yuqori intensivlikda
uzoq vaqt faoliyat yuritish imkonini berdi. Nafas olish mashqlari nafas tizimini
yaxshilashga yordam berdi, bu esa chidamlilikka ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. Ekologik
omillarni hisobga olish, ayniqsa tog' iqlimi va balandlikda mashq qilish orqali
chidamlilikni rivojlantirishning samaradorligi oshdi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari tsiklik mashqlar va intervalli usullarning chidamlilikni
oshirishdagi yuqori samaradorligini tasdiqladi. Bu metodlar yurak urish tezligi va
nafas tizimini boshqarish orqali umumiy chidamlilikni rivojlantiradi. O‘yin usullari
bolalar va o‘smirlar uchun motivatsion jihatdan samarali bo‘lib, ularning
mashqlarga qiziqishini oshirdi. Nafas olish mashqlari nafaqat jismoniy, balki
psixologik tayyorgarlikka ham yordam berdi, chunki nafasni boshqarish stressni
kamaytiradi va diqqatni jamlashni yaxshilaydi. Ekologik omillar, xususan, tog'
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
340
iqlimida mashq qilish, kislorodning past qisman bosimi tufayli organizmning
moslashuvchanligini oshirdi. Biroq, yuqori intensivlikdagi mashqlarda yuklama va
dam olish intervallarini to‘g'ri boshqarish muhimligi aniqlandi. Shu bilan birga,
maksimal samara uchun intensivlikni asta-sekin oshirish va sportchilarning
individual holatiga moslashtirish zarur.
XULOSA
Voleybolchilarda chidamlilikni rivojlantirish uchun tsiklik mashqlar, o‘yin
usullari, intervalli mashqlar, nafas olish mashqlari va ekologik omillardan
foydalanish samarali ekanligi isbotlandi. Har bir sportchi uchun individal
intensivlikni va dam olish vaqtini boshqarish orqali chidamlilikni rivojlantirishning
samarali usullariga erishish mumkin. Ushbu metodlarning birgalikda qo‘llanilishi
sportchilarni yuqori jismoniy tayyorgarlik darajasiga olib keladi va umumiy
chidamlilikni sezilarli darajada oshiradi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimova, G. B. (2024). BO ‘LAJAK JISMONIY TARBIYA O
‘QITUVCHILARINING
KASBIY
KOMPITENSIYASINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Экономика и социум
, (6-2 (121)), 326-
331.
2.
Karimova, G. B. (2024). Darslarda yangi pedagogik texnalogiyalardan
foydalanish.
Экономика и социум
, (2 (117)-1), 365-368.
3.
Karimova, G. (2023). MAKTAB TA'LIM TIZIMIDA JISMONIY
TARBIYANI DARSLARINI YAXSHILASHDA INNAVATSION O'QITISH
VOSITALARIDAN FOYDALANISH. In
Conference on Digital Innovation:"
Modern Problems and Solutions
.
4.
Abdullaev, A., & Karimova, G. (2022). Improving the process of school sports
training.
Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching
,
8
, 60-63.
5.
Karimova, G. (2022). The need and factors of organizing innovative activity of
future physical education teachers.
Science and Innovation
,
1
(8), 1238-1243.
6.
Karimova, G. B. Q. (2023). BO ‘LAJAK JISMONIY TARBIYA O
‘QITUVCHILARINI
KASBIY
TAYYORLASHNING
INTERFAOL
TEXNOLOGIYALARI.
Oriental
renaissance:
Innovative,
educational,
natural and social sciences
,
3
(5), 756-760.
