https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
197
5-
SINF PAZANDALIK MASHG‘ULOTLARIDA
O‘QITUVCHILARGA TURLI XIL SALATLAR TAYYORLASHNI
O‘RGATISH USULLARI
Yuldasheva Muxtasarxon Ikromjon qizi
Qo’qon Davlat
Universiteti pedagogika fakulteti talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada 5-sinf texnologiya fanining pazandalik
mashg‘ulotlari doirasida salat tayyorlash bo‘yicha o‘quvchilarga beriladigan bilim,
ko‘nikma va kompetensiyalarni shakllantirishga oid yondashuvlar yoritilgan.
Darslik asosida yangi uzilgan va qaynatilgan sabzavotlardan tayyorlanadigan
salatlar, sabzavotlarni turli shaklda to‘g‘rash usullari, mashhur salatlar –
Lazzat va
Cherri salatlari, shuningdek, dars jarayonida zamonaviy metod va videodan
foydalanish yo‘llar
i keng yoritilgan. Maqola interfaol metodlar, baholash
mezonlari va loyihaviy yondashuv asosida ta’lim sifati va o‘quvchi faolligini
oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur yondashuvlar o‘quvchilarning oshpazlik
ko‘nikmalarini rivojlantirishga va sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishini
oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, pazandalik ko‘nikmalari ayniqsa qizlar
uchun uy-
ro‘zg‘or yuritishda va kelajakda mustaqil hayot kechirishda muhim
ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlandi.
Kalit so‘zlar
5-
sinf, pazandalik mashg‘uloti, salat tayyorlash, o‘qitish
usullari, amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv metodlar, sog‘lom ovqatlanish, gigiyena,
jamoaviy ish, uy-
ro‘zg‘or, kelajak
texnologiya, pazandalik , sabzavot to‘g‘rash,
yangi uzilgan salat, qaynatilgan salat, Lazzat salati, Cherri salati, zamonaviy
metod, video dars..
Kirish
Texnologiya fani o‘
quvchilarning kundalik hayotga oid
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan muhim fanlardan biridir.
Zamonaviy
texnologiya fanining asosiy vazifalaridan biri
–
o‘quvchilarda hayotiy amaliy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
198
ko‘nikmalarni shakllantirish, gigiyena, sog‘lom ovqatlanish, ijodkorlik va mehnat
madaniyatini rivojlantirishdir. Ayniqsa, pazandalik mashg‘ulotlari orqali
o‘quvchilar salomatlikka foydali bo‘lgan ovqat turlarini mustaqil tayyorlashni
o‘rganadilar.
Pazandalik bo‘limi ayniqsa amaliy bilim va ko‘nikmalarni
rivojlantirishda samarali hisoblanadi. 5-sinf texnologiya darsida salat tayyorlash
mavzusi o‘quvchilarning ijodkorlik, gigiyena va pazandalik ko‘nikmalarini
shakllantirishga xizmat qiladi. Maktab yoshidagi bolalar uchun pazandalik
ko‘nikmalarini shakllantirish nafaqat ularning kundalik hayotida mustaqil
bo‘lishiga yordam beradi, balki sog‘lom ovqatlanishga qiziqishni oshiradi.
Ayniqsa, sabzavotlar va mevalardan tayyorlangan salatlar sog‘lom ovqatlanishning
muhim qismi hisoblanadi. Shu bois, 5-
sinf pazandalik mashg‘ulotlarida salatlar
tayyorlashni o‘rgatish jarayonini samarali tashkil etish zarur.
Asosiy qism
O‘qituvchilarga avvalo salatning asosiy tarkibi va uning
foydalari haqida to‘liq va tushunarli ma’lumotlar berish muhimdir. Bu bosqichda
sabzavot va mevalarning vitaminlar, minerallar va tola tarkibini, ularning inson
organizmiga foydasini tushuntirish lozim. Shuningdek, gigiyena qoidalari,
ingredientlarni to‘g‘ri tanlash, ularni tozalash va saqlash haqida batafsil ma’lumot
berish zarur. Nazariy qism o‘quvchilarni keyingi amaliy mashg‘ulotlarga
tayyorlashda asosiy rol o‘ynaydi.
Salat
tayyorlash jarayonini o‘qituvchi tomonidan
namoyish qilish o‘quvchilarga vizual ko‘rinishda taqdim etiladi. Bu jarayonda
sabzavotlarni qanday to‘g‘rash, ularni aralashtirish, ziravorlar va souslarni qo‘shish
texnikalari bosqichma-bosqich tushuntiriladi. De
monstratsiya orqali o‘quvchilar
nazariy bilimlarni amalda ko‘rishadi va keyingi bosqichlarda mustaqil ish olib
borish
uchun
zarur
ko‘nikmalarni
egallashadi.
Salat tayyorlash
jarayoni o‘quvchilarga quyidagi ko‘nikmalarni shakllantirishga
yordam beradi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
199
-Gigiyena qoidalariga rioya qilish;
-
Mehnat qurollaridan to‘g‘ri foydalanish;
-Sabzavot mahsulotlarini tanlash va tozalash;
-Estetik taqdimot qilish;
-
Sog‘lom ovqatlanish haqida tushunchaga ega bo‘lish.
Sabzavotlarni to‘g‘rash –
bu salat tayyorlashdagi muhim bosqichlardan biridir. Har
bir mahsulotning tuzilishi va salat turi hisobga olinib, quyidagi usullardan
foydalaniladi:
1. Somoncha (julienne)
–
ingichka va uzun shaklida to‘g‘raladi. Ko‘pincha sabzi
va
rediska
uchun
ishlatiladi.
2. Kubik (dice)
–
barobar kvadrat shaklida. Bodring, kartoshka, sabzi uchun mos.
3. Halqa (rings)
–
dumaloq shaklda to‘g‘raladi, asosan piyoz uchun.
4. Yoy shaklida (semi-circles)
–
pomidor, bodring uchun qulay.
5. Bo‘laklab (c
hunks)
–
kattaroq bo‘laklarga, ayniqsa mevalar uchun ishlatiladi
Salatlarning bir necha xil turlari mavjud. O‘quvchilarga quyidagi asosiy turlarini
tanishtirish
maqsadga
muvofiq:
-Sabzavotli
salatlar
(pomidor-bodringli,
karamli,
sabzili);
-Mevali
salatlar
(olma,
uzum,
banan
va
asal
bilan);
-
Oqsilli
salatlar
(go‘shtli,
tuxumli,
pishloqli);
-Milliy
salatlar
(masalan,
'Achchiq-chuchuk'
yoki
'Shakarob');
-Xalqaro
salatlar
(Gretsiya
salatasi,
Olivier,
Cezar).
T
exnologiya fani o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim
o‘rin tutadi. Ayniqsa, pazandalik mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilar nafaqat ovqat
tayyorlash sir-
asrorlarini o‘rganadilar, balki mustaqil ishlash, gigiyena qoidalariga
rioya qilis
h, ish qurollaridan xavfsiz foydalanish kabi ko‘nikmalarga ham ega
bo‘ladilar. 5
-
sinf texnologiya darsligida salat tayyorlashga alohida e’tibor
qaratilgan bo‘lib, bu mavzu o‘quvchilar uchun qulay, qiziqarli va foydali
hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
200
Salat tayyorlash bo‘yicha mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilar quyidagi salat
turlari bilan tanishadilar:
Yangi uzilgan sabzavotli salat
–
Bu salatni tayyorlash uchun yangi uzilgan
bodring, pomidor va ko‘katlardan foydalaniladi. Sabzavotlar tozalanadi, sovuq
suvda yaxshilab yuviladi va mos shaklda to‘g‘raladi. Bu turdagi salatlar inson
salomatligi uchun foydal
i bo‘lib, ularning tarkibida ko‘plab vitamin va minerallar
mavjud. Yozgi mavsumda bu salat sog‘lom ovqatlanishning ajralmas qismidir.
Qaynatib tayyorlangan sabzavotli salat
–
Bu salat uchun kartoshka, sabzi,
lavlagi kabi sabzavotlar avval qaynatiladi, so‘ng sovitilib tozalanadi va kichik
bo‘laklarga bo‘linadi. Ushbu salat to‘yimli bo‘lib, ayniqsa qishki mavsumda
organizmga foydali hisoblanadi. Bunday salatlarni tayyorlashda sabzavotlar bir hil
kattalikda bo‘lishi, tuz va ziravorlar bilan ta’mi to‘g‘rilanishi kerak.
Lazzat salati
–
Rang-
barang sabzavotlar aralashmasidan tashkil topgan bo‘lib,
u mayonez yoki boshqa souslar bilan aralashtiriladi. Bu salatning o‘ziga xosligi
uning ko‘rinishidagi jozibadorlik va mazali ta’midadir. Uni tayyorlashda
sabzavotlarning estetik
jihatdan chiroyli kesilishi muhim o‘rin tutadi. Lazzat salati
asosan bayramona dasturxonlar uchun mo‘ljallangan.
Cherri salati
–
Cherri pomidor, zaytun, sir (pishloq), ko‘katlar va turli yog‘li
souslar aralashmasidan tayyorlanadi. Ushbu salat chiroyli ko‘rinishi bilan ajralib
turadi, shuningdek, ta’mi yengil va foydalidir. O‘quvchilar bu salat orqali dizayn
hissini r
ivojlantiradilar, ya’ni mahsulotlarni moslashtirish, rang
-baranglikni
saqlas
h
kabi
jihatlarni
o‘rganadilar.
Salat tayyorlashda sabzavotlarni to‘g‘ri shaklda to‘g‘rash muhim hisoblanadi.
Darslikda
quyidagi
to‘g‘rash
usullari
o‘rgatiladi:
Halqa shaklida to‘g‘rash –
bu usulda sabzavotlar (masalan, bodring yoki piyoz)
doira shaklida kesiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
201
Uzunchoq shaklda to‘g‘rash –
sabzavotlar tayoqcha yoki somoncha shaklida
kesiladi. Bu usul ko‘pincha sabzi, rediska kabi mahsulotlarga nisbatan qo‘llaniladi.
Kubik shaklida to‘g‘rash –
sabzavotlar mayda kublarga bo‘linadi. Ayniqsa,
qaynatilgan kartoshka yoki lavlagi uchun qo‘llaniladi.
Yoyma shaklda to‘g‘rash –
sabzavotlar yupqa va keng shaklda kesiladi, bu
esa salat ko‘rinishiga nafislik baxsh etadi.
Mazkur to‘g‘rash
usullari orqali o‘quvchilarda: mayda qo‘l hara
katlari
(motorika) rivojlanadi, aniqlik va e’tibor shakllanadi,
estetik did va dizayn hissi
ortadi, oziq-ovqat mahsulotlari bilan ehtiyotkorlik bilan ishlash odati paydo
bo‘ladi.
Shuningdek, salat tayyorlash mashg‘ulotlari davomida o‘quvchilarga
gigiyena va xavfsizlik qoidalariga rioya qilish, oshxona anjomlaridan to‘g‘ri
foydalanish, mustaqil va jamoaviy ishlash ko‘nikmalari ham singdiriladi.
Salat
tayyorlash mavzusini o‘rgatishda zamonaviy pedagogik metodlardan foydalanish
dars samaradorligini oshiradi. Dars jarayonida aqliy hujum usuli orqali o‘quvchilar
bilan birgalikda salat turlari aniqlanadi, bu ularning faolligini oshiradi va mavzuga
qiziqishini kuchaytiradi. Topshiriqli gu
ruh ishi esa o‘quvchilarga jamoaviy faoliyat
orqali har bir guruhga o‘z salatini tayyorlash vazifasini beradi. Ushbu yondashuv
o‘quvchilarning hamkorlikda ishlash, muvofiqlashtirish va mas’uliyat hisini
rivojlantiradi.
Shuningdek, rol o‘ynash metodidan foydalanish orqali o‘quvchilar
oshpaz, ofitsiant yoki mehmon rolida chiqish qilib, hayotiy vaziyatlarda muloqot
qilish ko‘nikmalarini mustahkamlaydilar. Loyihaviy yondashuvda esa
o‘quvchilarga uy sharoitida salat tayyorlab, uni sinfda taqdim etish topshirig‘i
beriladi. Bu usul ijodkorlik, mustaqil fikrlash va taqdimot ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, sabzavot to‘g‘rash texnikasi va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
202
salat dizayni bo‘yicha videodarslarni tomosha qilish orqali o‘quvchilarga amaliy
ko‘nikmalarni to‘g‘ri shakllantirish imkoniyati yaratiladi.
Amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etishda o‘qituvchi avvalo
o‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘ladi (3
-4 kishidan iborat). Har bir guruhga salat
tayyorlash uchun zarur bo‘lgan ingredientlar va retseptlar taqdim etiladi. Guruhlar
o‘zaro hamkorlikda ish olib borishlari, vaz
ifalarni taqsimlashlari zarur.
Mashg‘ulot
jarayoni
O‘quvchilar sabzavot va mevalarni gigiyena qoidalariga muvofiq yuvish
va tozalashni o‘rganadilar. Sabzavotlarni va mevalarni xavfsiz va to‘g‘ri shaklda
kesish, mayda yoki katta bo‘laklarga bo‘lish texnikasi o‘rgatiladi.
Maxsulotlarni
qanday qilib teng va yaxlit aralashtirish, ziravorlarni qo‘shish usullari amaliyotda
namoyish qilinadi. Salat uchun turli xil souslar tayyorlash usullari, masalan yogurt
asosidagi, limon sharbati yoki o‘simlik moyi qo‘shilgan souslar o‘rgatiladi.
Tay
yorlangan salatlarni chiroyli qilib taqdim etish, bezash usullari ko‘rsatib
beriladi.
Amaliy mashg‘ulot yakunida har bir guruh o‘z salatini taqdim qiladi. Guruh
a’zolari o‘z ishlarini baholab, yaxshi tomonlari va yaxshilash mumkin bo‘lgan
jihatlari haqida fikr almashishadi. O‘qituvchi esa baholash mezonlari asosida
o‘quvchilarning
ishlarini
tahlil
qiladi
va
tavsiyalar
beradi.
Pazandalik ko‘nikmalari ayniqsa qizlar uchun juda muhimdir. Uy
-
ro‘zg‘or ishlarini
o‘z vaqtida va sifatli bajarish, sog‘lom va mazali taomlar tayyorlash qizlarning oila
hayotida mas’uliyatini oshiradi. Shuningdek, pazandalik sohasida o‘rgangan
bilimlar kelajakda mustaqil hayot kechirayotgan shaxs uchun ham juda foydali
bo‘ladi.
Oilaviy hayotda mas’uliyat sifatida qizlar pazandalik ko‘nikmalarini
egallash orqali o‘z oilalariga sog‘lom va to‘yimli taomlar tayyorlashni
ta’minlashadi. Bu oila sog‘lig‘i va farovonligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mustaqil hayotga tayyorgarlik nuqtai nazaridan pazandalik bilimlari mustaqil
yashayotgan va ishlayotgan qizlarga kundalik ovqat tayyorlashda yordam beradi,
xarajatlarni
tejashga
imkon
yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
203
Kasbiy imkoniyatlar jihatidan kelajakda oshpazlik yoki oziq-ovqat sanoatida
ishlash imkoniyatlarini kengaytiradi, shu bilan birga o‘z biznesini tashkil etish
uchun zarur ko‘nikmalarni beradi.
Shaxsiy rivojlanish nuqtai nazaridan pazandalik
ko‘nikmalari o‘z
-
o‘zini boshqarish, mas’uliyat va ijodkorlikni rivojlantirishga
xizmat qiladi.
O‘qituvchilar tomonidan savol
-javob, muhokama,
yangi retseptlar tanlash va kichik musobaqalar tashkil etish orqali o‘quvchilarni
faol jalb qilish mu
mkin. Bu usullar o‘quvchilarda o‘z fikrini bildirish, kreativ
yondashuv va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Shuningdek, interaktiv usullar o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va ta’lim
jarayonini yanada samarali qiladi.
Texnologiyalarni qo‘llash
Video darsliklar, rasmli ko‘rsatmalar,
interaktiv slaydlar va mobil ilovalar yordamida ta’lim jarayoni yanada qiziqarli va
tushunarli bo‘ladi. Texnologiyalar o‘quvchilarga o‘z vaqtida va kerakli joyda bilim
olish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, digital vositalar yordamida
o‘quvchilarning o‘z ishlarini baholash va tahlil qilish osonlashadi.
Pazandalik
mashg‘ulotlarida gigiyena va xavfsizlik qoidalarini o‘rgatish alohida e’tiborni talab
qiladi. Ingredientlarn
i to‘g‘ri yuvish, ishlov berish asboblarini toza tutish va oziq
-
ovqat xavfsizligini ta’minlash 5
-
sinf o‘quvchilariga mustaqil salat tayyorlashda
muhim shartdir.
O‘quvchilarning salat tayyorlash bo‘yicha bilim va ko‘nikmalari
bir necha asosiy jihatlar bo‘yicha baholanadi. Avvalo, sabzavotlarni to‘g‘ri
to‘g‘rash –
ya’ni halqa, kubik, uzunchoq yoki boshqa shakllarda aniq va toza
uslubda to‘g‘rashi muhim hisoblanadi.
Shuningdek, ish jarayonida gigiyena
qoidalariga to‘liq rioya qilish, ya’ni qo‘lni yuvish,
toza idishlar va asboblardan
foydalanish, ish joyining saranjomligi e’tiborga olinadi. Tayyorlangan salatning
estetik bezalgan bo‘lishi, taqdimotga tayyorligi ham muhim baholash mezonidir.
Bundan tashqari, guruhda ishlash jarayonida o‘quvchining o‘z vazifa
sini
mas’uliyat bilan bajara olishi va boshqa a’zolar bilan hamkorlik qil
ish qobiliyati
ham baholanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
204
Xulosa
5-
sinf pazandalik mashg‘ulotlarida turli xil salatlar
tayyorlashni o‘rgatishda nazariy bilimlar, ko‘rgazmali namoyishlar, amaliy
mashg‘ulotlar va interaktiv usullarni uyg‘un qo‘llash zarur. Ushbu yondashuv
o‘quvchilarda oshpazlik ko‘nikmalarini shakllantirish bilan birga, sog‘lom
ovqatlanishga bo‘lgan qiziqishni ham oshiradi. Ayniqsa, qizlar uchun pazandalik
bilimlari uy-
ro‘zg‘or yuritishda va kelajakda mustaqil hayot kechirishda katta
foyda keltiradi. Shuningdek, jamoaviy ish, kreativ fikrlash va xavfsizlik
qoidalariga rioya qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa bolalarning kelajakda
mustaqil va sog‘lom hayot kechirishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
.
O’. O .Tohirov , D.S.Mirahmedova va boshqalar Texnologiya.
Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 5
-sinf uchun darslik. Toshkent. 2020.
2.
N.Anfimova, T.Zaxarova, L. Tatarskaya. “Pazandachilik”. —
Т
.:
«O‘qituvchi», 1993.
3.
N.Anfimova
, Tatarskaya. “Pazandachilik (kulinariya)”. —
Т.: «Fan»,
2003.
4.
N.Kovalayev, I.Grishin. “Ovqat tayyorlash texnologiyasi”.—
Т.: «
O‘qituvchi», 1969.
5.
К.Махмудов. “Узбекские блюда”. —Т.: «Узбекистан», 1976.
6.
S.Elmurodova,
Z.Amonova,
A.Bozorov
“Pazandachilik
texnologiyasi asoslari” Toshkent
-2005.
7.
Сборник рецептур блюд и кулинарных изделий. —М.:
«Экономика», 1983.
8.
M.M.Muminova
«Pazandachilik
sirlari».
—
T;
«O’qituvchi»,
1995.
9.
N.A.Anifimova
«Pazandachilik».
—
T;
O’qituvchi»,
1993
10.
T.Xudoyshukorov
«Ovqatlanish
va
salomatlik».
-
T.;
«Medetsina»,
1990.
