https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
162
O‘ZBEKISTON PROFESSIONAL TA’LIMIDA XALQARO
TAJRIBALARNI Q
O‘
LLASH IMKONIYATLARI
Far
g‘
ona shahar 3-son politexnikumi maxsus fan
o‘
qituvchisi
Madumarova Karomatxon Abdullayevna
Far
g‘
ona shahar 3-
son politexnikumi ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Kamoljonova Zulxumor Akramjon qizi
Annotatsiya. Ushbu maqolada
O‘zbekiston professional ta’lim tizimida
xalqaro tajribalarni q
o‘
llash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Germaniya, Shveysariya,
Janubiy Koreya, Finlyandiya va Singapur kabi mamlakatlarning il
g‘or ta’lim
modellarining asosiy xususiyatlari
o‘
rganiladi va ularning
O‘
zbekiston sharoitida
joriy etilishi b
o‘
yicha imkoniyatlar k
o‘
rib chiqiladi. Xususan, huquqiy baza,
xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik, texnologik transformatsiya va ishlab chiqarish
bilan integratsiyalashuv kabi jihatlar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, professional
ta’lim tizimida xalqaro yondashuvlarni joriy etishga to‘
sqinlik qilayotgan
muammolar
—
moddiy-texnik baza zaifligi, malakali pedagoglar tanqisligi,
korxonalar bilan sust hamkorlik va mintaqaviy nomutanosiblik kabi omillar ham
yoritilgan. Maqola yakunida ushbu muammolarni bartaraf etish b
o‘
yicha zarur
tavsiyalar berilgan.
Kalit s
o‘
zlar:
Professional ta’lim, xalqaro tajriba, dual ta’lim, kasbiy malaka,
innovatsion yondashuv, raqamli transformatsiya, mehnat bozori, GIZ, EU4Skills,
SkillsFuture.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida professional ta’limning sifatini oshirish,
mehnat bozorining ehtiyojlariga javob beradigan raqobatbardosh kadrlar
tayyorlash har bir davlat oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
O‘
zbekiston
Respublikasi Prezidentining tegishli farmon va qarorlariga asosan, professional
ta’lim tizimini isloh qilish va uni xalqaro standartlarga moslashtirish yo‘
lida izchil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
163
ishlar olib borilmoqda. Shu nuqtai nazardan, xorijiy mamlakatlarning il
g‘
or
tajribalarini
o‘rganish, ularni milliy tizimga moslashtirish orqali professional ta’lim
sifatini oshirish alohida ahamiyat kasb etadi[1].
Xalqaro tajribalar tahlili
.
Zamonaviy professional ta’lim tizimlarini
shakllantirishda xalqaro
tajribalarning
o‘
rni muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda bir qator
rivojlangan davlatlar professional ta’limni iqtisodiy rivojlanishning asosiy
omillaridan biri sifatida e’tirof etib, uni strategik darajada rivojlantirib kelmoqda.
Xususan, Germaniya, Shveysariya, Finlyandiya, Janubiy Koreya, Singapur va
Yaponiyaning bu boradagi tajribalari e’tiborga loyiqdir.
Germaniya tajribasi: Dual ta’lim modeli
Germaniya professional ta’limda “dual model”ni qo‘
llab kelayotgan
dunyodagi eng il
g‘
or davlatlardan biridir. Mazkur modelning asosiy xususiyati
–
o‘
quvchilarning nazariy bilimlarni kasb-hunar maktablarida egallashi, amaliy
k
o‘
nikmalarni esa real ish joylarida
–
zavod, korxona, kompaniyalarda olishidir.
Bitiruvchilar 2
–
3 yillik
o‘
qish davomida ishga tayyor holatga keladi va amaliyot
paytida korxonalardan oylik maosh ham oladi.
Germaniyada kasbga y
o‘
naltirilgan
o‘rta ta’lim bosqichidan boshlab
o‘
quvchilar qaysi sohada
o‘
z faoliyatini davom ettirishni tanlaydi va shu asosda
ularga maxsus kurslar taklif etiladi.
O‘
quv dasturlari Ish beruvchilar uyushmalari,
Savdo-sanoat palatalari va davlat muassasalari bilan hamkorlikda ishlab chiqiladi.
Ushbu tizim
o‘quvchilarning bozor iqtisodiyotiga tez moslashishini ta’minlab,
ishsizlik darajasini pasaytirishda muhim rol
o‘
ynaydi.
Shveysariya tajribasi: Kasbiy malaka va sektorlararo hamkorlik
Shveysariyada ham dual ta’lim tizimi mavjud bo‘
lib, bu mamlakatda
professional ta’limning sifati va samaradorligi yuqori baholanadi. O‘
quvchilar
ta’lim olgach, nafaqat milliy balki xalqaro darajada tan olinadigan malaka
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
164
sertifikatiga ega b
o‘
lishadi[2]. Bu esa ularning global mehnat bozorida ham
raqobatbardosh b
o‘lishini ta’minlaydi.
Shveysariya modelining
o‘
ziga xos jihatlaridan biri bu
–
sektorlararo uzviy
hamkorlikdir. Davlat, xususiy sektor va kasaba uyushmalari
o‘
rtasida
o‘
quv
dasturlarni shakllantirish, baholash mezonlarini aniqlash va bitiruvchilarning
bandligini ta’minlash bo‘
yicha kuchli integratsiya mavjud. Bu tajriba
O‘
zbekistonda davlat
–xususiy sheriklik asosida professional ta’limni
takomillashtirishda muhim
o‘
rnak b
o‘
la oladi.
Janubiy Koreya tajribasi: Innovatsion texnologiyalar va texnoparklar
bilan integratsiya
Janubiy Koreyada professional ta’lim iqtisodiyotning yuqori texnologik
rivojlanish sur’atlariga mos ravishda takomillashgan. Mamlakatda texnik kollejlar
va kasb-hunar maktablari zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan b
o‘
lib,
o‘
quvchilar IT, robototexnika, sanoat avtomatikasi kabi y
o‘
nalishlarda malaka
oshirish imkoniyatiga ega.
Alohida ta’kidlash lozimki, bu davlatda professional ta’lim muassasalari
k
o‘
plab texnoparklar, sanoat klasterlari va yirik kompaniyalar bilan uzviy
bo
g‘
langan. Masalan, Samsung va LG kompaniyalari
o‘zlariga xos “korporativ
kollejlar” tashkil etgan bo‘
lib, u yerda talabalarga maxsus texnologik dasturlar
o‘
qitiladi va bitiruvdan s
o‘ng darhol ish bilan ta’minlanadi. O‘
zbekiston uchun bu
tajriba ayniqsa texnoparklar faoliyatini professional ta’lim bilan uyg‘
unlashtirishda
foydalidir.
Finlyandiya tajribasi: Moslashuvchanlik va innovatsion yondashuvlar
Finlyandiya professional ta’limda moslashuvchan va individual yondashuv
bilan ajralib turadi. Ta’lim tizimi o‘
quvchining
o‘
ziga xos ehtiyoj va qobiliyatlariga
mos tarzda shakllanadi[3].
O‘
quv dasturlari modullarga b
o‘
lingan va ularni
o‘
quvchi
o‘z tezligida tamomlashi mumkin. Bundan tashqari, kasbiy ta’limni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
165
boshqa bosqichlar bilan integratsiya qilish imkoniyati ham mavjud
–
masalan,
professional ta’limdan akademik oliy ta’limga o‘
tish y
o‘
li ochiq qoladi.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va masofaviy o‘
qitish
vositalari faol joriy etilgan. Bu esa pandemiya davrida Finlyandiya professional
ta’limining barqarorligini ta’minladi. O‘
zbekiston uchun ushbu yondashuv
pandemiyadan keyingi ta’lim strategiyalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega.
Singapur tajribasi: Bozory
o‘
naltirilgan modullar va sertifikatlashtirish
Singapur professional ta’limida iqtisodiyot sohalari bilan uyg‘
unlikda ishlab
chiqilgan modul asosidagi dasturlar joriy etilgan. Har bir
o‘
quv kursi yakunida
sertifikat olish tizimi mavjud b
o‘
lib[4], bu ish beruvchilar uchun bitiruvchilarning
malaka darajasini aniqlashda muhim vosita b
o‘lib xizmat qiladi. Singapurda ta’lim
–
iqtisodiy strategiyaning bir qismi b
o‘lib, “SkillsFuture” deb nomlangan milliy
dastur orqali har bir fuqaro
o‘
zining kasbiy rivojlanishini doimiy ravishda davom
ettira oladi.
O‘
zbekistonda xalqaro tajribalarni joriy etish imkoniyatlari
S
o‘
nggi yillarda
O‘zbekistonda professional ta’lim sohasini isloh
qilishga
qaratilgan keng k
o‘
lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar
xalqaro tajribalarni tizimli ravishda
o‘
rganish va moslashtirish uchun zaruriy
sharoitlar yaratmoqda. Xususan, quyidagi asosiy imkoniyatlarni qayd etish
mumkin:
a) Huquqiy va institutsional baza yaratilgan
2020-
yilda qabul qilingan “Professional ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun,
shuningdek,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va farmonlari
professional ta’lim sohasida xalqaro standartlarga mos tizim yaratishga asos
b
o‘
lmoqda. Kasbiy malakalar milliy ramkasi ishlab chiqilmoqda va u xalqaro EQF
(European Qualification Framework) tizimiga moslashtirilmoqda. Bu esa xalqaro
ta’lim muassasalari va ish beruvchilar bilan hamkorlikni yengillashtiradi
[5].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
166
b) Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik rivojlanmoqda
O‘zbekiston professional ta’limi sohasida qator nufuzli xalqaro tashkilotlar
bilan hamkorlik qilmoqda. Jumladan:
•
Germaniyaning GIZ (Deutsche Gesellschaft für Internationale
Zusammenarbeit)
tashkiloti bilan hamkorlikda Far
g‘
ona, Toshkent va boshqa
hududlarda dual ta’lim modeli pilot tarzda joriy etildi.
•
Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilayotgan “EU4Skills”
dasturi
asosida
o‘
quv-uslubiy materiallar yangilanmoqda,
o‘
qituvchilar malakasi
oshirilmoqda va texnikumlar moddiy jihatdan q
o‘
llab-quvvatlanmoqda.
•
KOICA (Janubiy Koreya)
,
UNESCO-UNEVOC
,
British Council
,
UNDP
kabi tashkilotlar tomonidan professional ta’limda pedagogik yondashuvlar
va texnologiyalarni takomillashtirishga qaratilgan loyihalar amalga oshirilmoqda.
c) Korxona va ishlab chiqarish bilan integratsiyalashuv kuchaymoqda
Oxirgi yillarda professional ta’lim muassasalari bilan korxonalar o‘
rtasida
t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri hamkorlik y
o‘
lga q
o‘yilgan. “O‘quv ishlab chiqarish klasterlari”
asosida faoliyat yuritayotgan texnikum va kollejlar bitiruvchilarining ishga
joylashish imkoniyatini oshirmoqda. Misol uchun, Andijon, Sirdaryo va
Namangan viloyatlarida bu model muvaffaqiyatli sinovdan
o‘
tmoqda.
d) Raqamli transformatsiya imkoniyatlari
Davlat xizmatlari va ta’lim tizimining raqamlashtirilishi professional
ta’limda ham sezilarli o‘
zgarishlar olib keldi. Masalan,
“my.gov.uz”
,
“edu.uz”
va
“skills.gov.uz”
kabi platformalar orqali
o‘
quvchilarni onlayn r
o‘
yxatdan
o‘
tkazish,
masofaviy
o‘
qitish, malaka imtihonlarini baholash imkoniyatlari yaratilmoqda. Bu
esa Finlyandiya yoki Singapur tajribalarini joriy qilish uchun texnologik zamin
yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
167
Amalga oshirishda mavjud muammolar
Xalqaro tajribalarni
O‘zbekiston professional ta’lim tizimiga to‘
liq joriy
etishda muayyan t
o‘
siqlar mavjud b
o‘lib, ularni aniqlash va bartaraf etish ta’lim
siyosatining asosiy vazifalaridan biri b
o‘
lishi lozim.
a) Moddiy-texnik baza va infratuzilmaning zaifligi
Ayrim hududlardagi texnikum va kollejlarning jihozlanishi zamonaviy
talablarga javob bermaydi. Amaliy mash
g‘
ulotlar uchun zamonaviy
laboratoriyalar, simulyatorlar va ishlab chiqarishga yaqin muhitlar yetishmaydi. Bu
esa dual ta’lim modeli va innovatsion metodikalarni to‘
liq joriy etishga t
o‘
sqinlik
qiladi.
b) Malakali
o‘
qituvchilar va ustozlar tanqisligi
K
o‘
plab
o‘
quv muassasalarda ishlab chiqarishdan uzoqlashgan, eskirgan
metodikaga ega pedagoglar faoliyat yuritmoqda.
O‘
qituvchilarning doimiy malaka
oshirish tizimi mavjud b
o‘
lsa-da, u har doim ham amaliy jihatdan kuchli natija
bermaydi. Xalqaro tajriba shuni k
o‘
rsatadiki, ustozlar muntazam ravishda
amaliyotda ishtirok etishi, korxonalarda malaka oshirishi zarur.
c) Korxonalar bilan hamkorlikning sustligi
Hozircha korxonalar professional ta’lim muassasalari bilan to‘
liq
integratsiyalashmagan. Sababi
–
bu tizimda qatnashish korxonalar uchun
ra
g‘
batlantirilmagan, shuningdek, huquqiy-moliyaviy mexanizmlar aniq belgilab
berilmagan. Natijada,
o‘
quvchilar uchun amaliyot
o‘
tash imkoniyati
chegaralangan.
Xulosa
Xalqaro tajribalarni
o‘
rganish va ularni
O‘zbekiston professional ta’lim
tizimiga moslashtirish
–
zamonaviy kadrlar tayyorlashning strategik y
o‘
nalishidir.
Germaniya, Shveysariya, Janubiy Koreya, Finlyandiya va Singapur tajribalari
o‘
zining tizimlilik, amaliyotga y
o‘
naltirilganlik va bozor talablari bilan uy
g‘
unlik
xususiyatlari bilan ajralib turadi.
O‘
zbekistonda ushbu yondashuvlarni joriy etish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
168
uchun huquqiy asos, xalqaro hamkorlik, raqamli infratuzilma va ishlab chiqarish
sektori bilan aloqalar tobora kuchaymoqda. Biroq tizimda hali ham moddiy-texnik
baza, pedagoglar malakasi, korxona-hamkorlik mexanizmlari va hududlararo
tengsizlik kabi muammolar mavjud. Ularni bartaraf etish orqali professional
ta’limni xalqaro standartlarga yaqinlashtirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash
imkoniyati kengayadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Professional ta’lim tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi qarori, 2020 yil.
2.
UNESCO-UNEVOC. (2021).
TVET in the Global Context
.
3.
GIZ Uzbekistan. (2022).
Dual Education in Uzbekistan: Current
Practices and Perspectives
.
4.
OECD. (2020).
Vocational Education and Training in Germany:
Learning from International Models
.
5.
European Commission. (2023).
EU4Skills Program in Central Asia
.
