https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
336
FONETIK USLUBIYATNING NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY
AHAMIYATI
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
ФОНЕТИЧЕСКОГО СТИЛИСТИКИ
THEORETICAL FOUNDATIONS AND PRACTICAL
SIGNIFICANCE OF PHONETIC STYLISTICS
Andijon davlat pedagogika instituti o’qituvchisi
Farhod Usmonov Faxriddinovich
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi,
Boʻronova Munisa Ikromjon qizi
Mamatova Oygul Oybekjon qizi
Annotatsiya: Mazkur maqolada fonetik uslubiyatning predmeti, tadqiqot
yo‘nalishlari hamda badiiy nutqdagi fonetik vositalarning uslubiy funksiyasi tahlil
qilinadi. Shuningdek, turli uslublarda tovush vositalarining qo‘llanish
xususiyatlari misollar asosida ko‘rsatilib, fonetik uslubiyatning amaliy ahamiyati
yoritiladi. Maqolada I.R. Galperin, D. Crystal, S. Karimov kabi olimlarning
qarashlari tahlil qilinadi.
Аннотатция: В статье рассматриваются предмет фонетической
стилистики, направления её исследований и стилистические функции
фонетических средств в художественной речи. Особое внимание уделяется
различиям в использовании звуковых средств в разных функциональных
стилях. Анализируются труды И.Р. Гальперина, Д. Кристала, С. Каримовой
и других.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
337
Abstract: This article examines the subject matter of phonetic stylistics, its
research directions, and the stylistic function of phonetic devices in literary speech.
It highlights the use of sound patterns across different functional styles and
explores the practical value of phonetic stylistics. . It analyzes the views of I.R.
Galperin, D. Crystal, S. Karimovа, and others.
Kalit so’zlar: fonetik uslubiyat, tovush vositalari, badiiy nutq, uslubiy
funksiyalar, fonostilistika.
Клочевы слова: фонетическая стилистика, звуковые средства,
художественная речь, стилистические функции, фоностилистика.
Keywords: phonetic stylistics, sound devices, literary speech, stylistic
functions, phonostylistics.
Fonetik uslubiyat tilshunoslikning muhim va nisbatan yangi yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. U tilning fonetik vositalarining estetik va ekspressiv
imkoniyatlarini o‘rganadi. Adabiy tilning turli funksional uslublarida tovush
vositalarining qanday ishlatilishi va ularning uslubiy yuklamasi fonetik uslubiyat
doirasida tadqiq qilinadi.
D. Crystal va D. Davy (1969) esa fonetik vositalarning funksional uslublarda
qanday ishlatilishini akustik tahlil asosida ko‘rsatadi. O‘zbek tilshunosligida bu
yo‘nalishda S. Karimov (2020) va D.To‘xtayeva (2022) kabi olimlarning ishlari
muhim o‘ringa ega.
Bu soha bir necha tillarda, ayniqsa rus va ingliz tilshunosligida chuqur
o‘rganilgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilshunosligida ham ushbu yo‘nalish bo‘yicha
so‘nggi yillarda sezilarli ilmiy izlanishlar olib borilmoqda (Karimov, 2020;
To‘xtayeva, 2022). Fonetik uslubiyat poetik tahlil, reklamalar, publitsistik matnlar
va teatr san’ati kabi ko‘plab amaliy sohalarda ahamiyatli. Fonetik uslubiyat
fonetikaning stilistika bilan kesishadigan sohasidir. U tilning tovush tizimi
vositalarining estetik, ekspressiv va kommunikativ imkoniyatlarini o‘rganadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
338
Fonetik vositalarning nutqdagi qo‘llanilish shakllari nafaqat grammatik
me’yorlarga, balki nutq vaziyatiga, uslubiy niyatga, emotsional bo‘yoqqa ham
bog‘liq.
Fonetik uslubiyatga asos solgan olimlar orasida G.V. Yegorov, I.R. Galperin,
D. Crystal, D. Davy, shuningdek, o‘zbek tilshunosligida S. Karimov, D.
To‘xtayeva, N. Mahmudov va boshqalar alohida o‘rin tutadi. Bu yo‘nalish XX
asrning ikkinchi yarmida mustaqil soha shakllandi. O‘zbek tilshunosligida fonetik
uslubiyat asosan adabiy tilni stilistik tahlil qilishda qo‘llanilib, poetik nutq, teatr,
publitsistika, hatto siyosiy nutqlarning ta’sirchanligini baholashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Fonetik uslubiyat – nutq tovushlarining turli uslublarda qanday qo‘llanishini
va bu qo‘llanmalarning stilistik yukini o‘rganadi. Fan quyidagilarga urg‘u beradi:
Fonemalarning ekspressiv xususiyatlari: Masalan, portlovchi undoshlar (p, t,
k) kuch va harakatni ifodalasa, sirg‘aluvchi undoshlar (s, sh, z) tinchlik, tovushli
muhitni yaratishda ishlatiladi. Alliteratsiya va assonans: nazmda tovushlarning
takrorlanishi estetik ta’sir yaratadi.
Intonatsiya: Jumla ma’nosini savol, hayrat, buyruq va hokazolarga
o‘zgartirishga xizmat qiladi:.
Tembr, urg‘u, ritm: Nutqning musiqiyligini ta’minlovchi jihatlar bo‘lib,
ayniqsa teatrda ahamiyatlidir.
Nazariy manbalarda Galperin (1981) fonetik uslubiyatni stilistikaning eng
qadimgi, ammo eng kam o‘rganilgan bo‘limi deb ta’kidlaydi. D. Crystal fonetik
vositalarni “muloqotning estetikasini belgilovchi o‘ta muhim elementlar” deb
ataydi
Бадиий матнда муаллифнинг ўқувчи ёки китобхонга эстетик таъсир
қилиш мақсади биринчи планда турса, нобадиий матнда муаллифнинг асосий
1
. Galperin, I.R. (1981). Stylistics. Moscow: Higher School Publishing.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
339
мақсади ўқувчи ёки китобхонга коммуникатив таъсир қилишдан иборат
бўлади. Бошқача қилиб айтганда, нобадиий матнда муайян ахборотнинг
мазмуни ва унинг ифодаси бирламчи бўлса, бадиий матнда бундай ахборот
бирламчи эмас, балки шу ахборот воситасида айтилмоқчи бўлган фикр –
ғоянинг эстетик таъсирли ифодаси мутлақо ҳал қилувчидир. Тилшунос олим
М.Йўлдошев бу хусусдаги Н.Маҳмудов, Р.Будагов, Ю.Рождественский ва
бошқаларнинг фикрларини умумлаштириб шундай ёзади: «Тилнинг эстетик
вазифаси …тингловчида ҳис – туйғуларни қўзғатишга хизмат қиладиган
вазифадир». Бадиий матнларда тилнинг эстетик вазифаси биринчи планда
турса – да, ифодаланаётган фикр, яъни коммуникатив вазифа ҳам эътибордан
бутунлай соқит қилинмайди. Шуларни назарда тутган олим фикрини давом
эттиради: «Тилнинг эстетик вазифаси бадиий матнда коммуникатив
вазифанинг устида «ўтиради», шунинг учун эстетик вазифа яққол кўриниб
туради, коммуникатив вазифа эса унинг остида кўзга ташланмасдан иштирок
этади».
Badiiy nutqda fonetik vositalar obrazli ifoda vositasi sifatida ishlatiladi.
Jumladan:
Alliteratsiya. “Sening sochlaring soyadek serser” gapida “s” tovushi
uyg‘unlik va yengillik ifodasini beradi
. Assonans: “Ko‘zlarimda yolg‘iz yo‘l —
sokin, so‘qmoq.” (o tovushining takrori ohangdorlik keltiradi). Onomatopea
(tovushga taqlid): "Qars-qars" – real tovushlarni ifodalab, realistik muhit yaratadi.
Pauza va urg‘ular esa dramatik ifoda beradi, teatrda va she’riyatda ritm yaratadi.
Adabiyotshunoslikda badiiy nutqdagi fonetik vositalar orqali muallifning
hissiy holati, niyati va obrazlar tizimi namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi (Belyanin,
1993).
Fonetik vositalarning qo‘llanish darajasi har bir uslubga xosdir:
2
Йỷлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. Монография. –Т. 2008. Б – 99.
3
Crystal, D., Davy, D. (1969). Investigating English Style. Longman.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
340
Uslublar
Fonetik vosita
(misollar)
Izoh
Badiiy
alliteratsiya,
intonatsiya, pauza
Obrazli, hissiy boy
matn yaratadi
Publitsistik
pauza, urg’u,
emotsional
intonatsiya
Auditoriyaga ta’sir
ko‘rsatish
maqsadida
qo‘llaniladi
Rasmiy
neytral intonatsiya
Obyektiv va rasmiy
xususiyat, fonetik
vosita
Ilmiy
monoton ohang,
urg’u mantiqiy markazga
qaratiladi
Aniq, tushunarli
va mantiqiy tuzilma
So’zlashuv
dialektik
intonatsiyalar,
og’zaki pauzalar
Erkin, ekspressiv,
shaxsiy ifoda
vositasi
Masalan, siyosiy chiqishlarda urg‘u va intonatsiyaning o‘zgartirilishi
ishonchni oshiradi: “Biz bugun qaror qabul qilamiz, ertaga esa tarix bu qarorni
eslaydi!” Bu yerda urg‘ular dramatik ta’sirni kuchaytiradi.
Fonetik uslubiyatning amaliy sohalari
Fonetik uslubiyat faqat nazariy yo‘nalish emas, balki amaliy jihatdan ham
keng qo‘llaniladi:
She’riyatda: Ritm va ohang uyg‘unligini tahlil qilish vositasi;
Reklamada: Tovushlar orqali auditoriyaning e’tiborini jalb qilish vositasi;
Nutq terapiyasida: Tovush buzilishlarini korreksiya qilish vositasi;
Teatr va kino san’atida: Personaj xarakterini ovoz orqali yaratish (masalan,
tovush tembri bilan obrazga xos emotsiya berish);
4
Crystal, D., Davy, D. (1969). Investigating English Style. Longman.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
341
Nutq sintetikasi va sun’iy intellektda: Ovozni inson tovushlariga
moslashtirishda fonetik-stilistik yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi.
Fonetik uslubiyat (yoki fonostilistika) tilning tovush tizimi vositalarining
ekspressivlik, emotsionallik va estetik imkoniyatlarini o‘rganadi. Ushbu fan
quyidagi masalalarni o‘rganadi:
Tovushlar va ularning kombinatsiyalarining uslubiy yuklamasi;
Intonatsiya, urg‘u va pauzaning emotsional-ta’sirchan funksiyalari;
Alliteratsiya, assonans va boshqa fonetik figuralarning badiiy matndagi roli;
Fonetik vositalarning badiiy nutqdagi roli kabilar.
Adabiyotda fonetik vositalar asosan estetik ta’sir yaratish, emotsional holatni
ifodalash va obrazni kuchaytirish uchun ishlatiladi. Masalan, “Shivirlaydi
shamolda shoxlar, shitirlab” gapida alliteratsiya (sh tovushi takrori) yordamida
o‘ziga xos shamol shovqiniga ega muhit yaratilgan.
Funksional uslublarda fonetik vositalar
Ilmiy, rasmiy-hujjat, publitsistik, badiiy va so‘zlashuv uslublarida fonetik
vositalar turlicha darajada ishlatiladi. Masalan, badiiy uslubda tovush o‘yinlari
keng qo‘llansa, ilmiy uslubda tovush vositalari asosan neytral vazifani bajaradi.
Uslub tulari
Foetik vosita ishlatilishi
darajasi
Badiiy
Yuqori
Publitsistik
O’rtacha
Ilmiy
Past
So’zlashuv
O’rta
Badiiy uslub – bu adabiy tilning eng obrazli, estetik jihatdan boy va
emotsional uslubidir. U nafaqat axborot yetkazish, balki estetik ta’sir, obraz
yaratish, muallif kayfiyati va munosabatini ifodalash vazifasini bajaradi[1].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
342
Stilistikada badiiy uslubni o‘rganishda I.R.Galperin eng ko‘p murojaat qilinadigan
mualliflardan biridir. U badiiy uslubni “eng erkin, individual va emotsional
ekspressivlikka boy” funksional uslub deb ataydi[2]. Jumladan, u quyidagi stilistik
vositalarni badiiy uslubning asosiy belgilari sifatida ko‘rsatadi: metafora, epitet,
ironiya, gradatsiya, inversiya, sintaktik parallelizm va boshqalar. Uning fikricha,
publitsistik uslubning asosiy funksiyasi – bu “mass media vositalari orqali ijtimoiy
ongga ta’sir o‘tkazish”dir. U matnning emotsionalligi va rasmiylik darajasining
muvozanatini alohida ta’kidlaydi.
Skrebnev esa publitsistik uslubni “og‘zaki va yozma shaklda axborot
yetkazish va ishontirish funksiyasini bajarayotgan ijtimoiy vosita” deb
baholaydi[3]. U bu uslubda ishlatiladigan til vositalari ichida ritorik savollar,
sintaktik parallelizm va shiorlar alohida rol o‘ynashini qayd etadi.
Fonetik uslubiyat fonetika va stilistikaning kesishgan nuqtasida joylashib,
nafaqat adabiy tilning fonetik vositalarini o‘rganadi, balki ularni emotsional,
ekspressiv va estetik vazifalarini ham tahlil qiladi. Fonetik vositalarning matndagi
ma’no va ta’sirchanlik yaratishdagi roli bugungi kunda tilshunoslikning eng
dolzarb mavzularidan biridir. Bu soha fonetika, stilistika, psixolingvistika va
kommunikatsiya nazariyasi bilan chambarchas bog‘liq. Bugungi kunda fonetik
uslubiyat ilmiy tahlil, poetik ifoda, sahna nutqi, reklama va sun’iy nutq
texnologiyalarida keng qo‘llanilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Galperin, I.R. (1981). Stylistics. Moscow: Higher School Publishing.
2. Crystal, D., Davy, D. (1969). Investigating English Style. Longman.
4. Karimov, S. (2020). O‘zbek tili fonetikasi va uslubiyati. Toshkent: Fan.
5. To‘xtayeva, D. (2022). “Fonetik vositalarning uslubiy funksiyalari”.
Filologiya masalalari, №2.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
343
6. Belyanin, V.P. (1993). Imidj avtora v hudozhestvennom tekste. Moskva:
Nauka.
7. Cook, G. (1992). The Discourse of Advertising. London: Routledge.
8. Litosseliti, L. (2010). Gender and Language Theory and Practice.
Routledge.
9. Bobojonov, A. (2018). “Fonetik obraz va uning stilistik ahamiyati”. O‘zbek
tili va adabiyoti
10.
Usmanov, F.F. (2024). O‘zbek milliy qadriyatlarining lingvomadaniy
aspekti. – Andijon, 2024.
