https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
190
XIX ASRNING IKKINCHI YARMI – XX ASRNING BOSHLARIDA
BUXORO AMIRLIGI VA XIVA XONLIGI. TURKISTONDA ILM-FAN VA
MADANIYAT. MEN VA BOSHQALAR ,RUHIY TARBIYA
Dilrabo Karimova Murodovna
Marg’ilon shahar 1-son politexniumi
Hasanova Kibryo Jahongirovna
Marg’ilon 1-son politexnikumi
Sotvoldiyeva Muazzam Turg’unovna
Marg’ilon 1-son politexnikumi
XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Buxoro amirligi
XIX asr oxirida Buxoro amirligida Buxorodan tashqari Chorjo‘y, Kitob,
Shahrisabz, Denov kabi shaharlar amirlikning yirik savdo va hunarmandchilik
markazlari hisoblangan. Amirlik iqtisodining asosiy qismini qishloq xo‘jaligi sohasi
tashkil etgan. Lekin dehqonlar har doim ham katta daromad olmagan. Ketma-ket
kamhosil yillardan keyin baljuvonlik dehqonlar 1885-yilda mo‘l hosil yig‘ib olishdi.
Soliq yig‘uvchilar esa nafaqat o‘sha yil uchun, balki o‘tgan kamhosil yillar uchun
ham xiroj to‘lashni talab qilishdi. Bu esa dehqonlarning noroziligiga sabab bo‘ldi.
Bunday soliq undirishni adolatsizlik deb bilgan dehqonlar uni to‘lashdan bosh
tortdilar. Amaldorlar zo‘ravonligi va zulmi qo‘zg‘olonga sabab bo‘ldi. Qo‘zg‘olon
1885-yil iyul oyining oxirgi kunlarida ko‘tarilgan. Dehqonlar va amir Muzaffar
lashkari o‘rtasida jang bo‘lib o‘tdi. Tayyorgarlik ko‘rmagan va mehnat qurollari bilan
ko‘chaga chiqqan dehqonlar mag‘lubiyatga uchradi. Qo‘zg‘olonchilar qo‘lga olinib,
qatl etildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
191
1888-yil Ko‘lob viloyatida boshlangan dehqonlarning norozilik harakatari ham
amir tomonidan bostirildi.
Buxoro amirligida bu davrda ham xalq hunarmandchiligi rivojlanishdan
to‘xtamadi. Buxoro gilamlariga nafaqat ichki bozorda, balki tashqi bozorda ham talab
katta bo‘lib, amirlik sav dogarlari ularni ko‘p miqdorda xorijga sotar edilar.Ichki va
tashqi bozorlarda Buxoro ip-gazlama matolari, ko‘nchilik, zardo‘zlik, kumush va
oltin kandakorlik buyumlari, bo‘yoq va sovun mahsulotlari, ustalarning oltin va
kumushdan yasagan buyumlari Sharq va G‘arbda xaridorgir bo‘lgan.
Buxoro amirligida azaldan rivojlanib kelgan o‘ziga xos ko‘ri nishdagi
hunarmandchilik mavjud bo‘lgan. Zargarlar yasagan mahsulotning barchasi nozik
naqshlar bilan bezatilardi. Buxoro kulolchilik buyumlari bozori ham chaqqon bo‘lib,
kulollar butun amirlik shaharlarida faoliyat olib borgan. Hunarmandlar daromadining
aksariyat qismi behisob soliqlarni to‘lashga ketardi. Shu bois ular o‘z ustaxona va
korxonalarini yanada rivojlantirish va takomillashtirish uchun qo‘shimcha
mablag‘larga ega emasdi.
Buxoro amirligi hududi katta foyda keltiruvc hi tranzit savdo uchun ham qulay
bo‘lgan. 1888-yil amirlik hududi orqali dastlabki temiryo‘l o‘tkazildi. Buxorodan 15
kilometr masofada Yangi Buxoro stansiyasi qurili shi boshlab yuborildi. Bu yerda
amir saroyi va Rossiya siyosiy agentining qarorgohi ham barpo etildi. Endilikda
Buxoro amirligi temiryo‘l orqali Toshkent, Orenburg va Moskva bilan bog‘landi.
Buxoroda Rossiya davlat banki bo‘limi, paxta tozalash zavodi, Yevropa
namunasidagi mehmonxona barpo etildi. Eski Buxorodagi qo‘shbegi uyi va Rossiya
imperatorining siyosiy agentligi qarorgohi ilk paydo bo‘lgan telefon aloqasi bilan
bog‘langan edi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida ta’lim tizimi o‘tgan
asrlardan qolgan an’anaga muvofiq boshlang‘ich (maktablar) va yuqori (madrasa)
bosqichlaridan iborat edi. Boshlang‘ich ta’lim uassasalarida asosan arab tili va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
192
alifbosida savod chiqarish, islom asoslarini egallash, axloqiy tarbiyaga urg‘u berilgan.
Ularning moddiy asosini vaqf mulklari, ayrim shaxslardan
tushgan xayri-ehsonlar tashkil etgan.Bu davrda Buxoroda 350 ga yaqin
an’anaviy (boshlang‘ich) maktablar faoliyat ko‘rsatgan. Maktabxonada o‘qishga
qabul qilish yoshi Buxoroda 5 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan davrni tashkil etgan.
Ta’lim jarayoni esa 7–10 yilgacha davom etgan.O‘g‘il bolalar maktablarining
aksariyati masjidlar qoshida tashkil etilgan. Qizlar maktabida o‘qitish o‘g‘il bolalar
o‘qiydigan masjidlar huzuridagi maktabxonadagi o‘qitishdan bir muncha farq qilgan.
Bu yerda darslar tushlikkacha davom etgan. Qizlarning o‘qishi 7 yoshdan boshlanib,
13 yoshda tugar edi. Odatda qizlar uylarida ta’lim olishgan.
2. XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrning boshlarida Xiva xonligi
Xiva xonligida 1873-yildan so‘ng hosildor yerlarning katta qismi Rossiya
tasarru
帞
ga o‘tishi oqibatida xonlik ma’muriyati sarfxarajatlarga bo‘lgan
ehtiyojlarini yangi soliqlarni joriy etish yoki ilgari mavjud bo‘lganlarini oshirish yo‘li
bilan qoplay boshladi.
Dehqonlar mehnati yer unumdorligini oshirish va ishlab chiqarishni
rivojlantirishga qaratilgan. Xonlikda g‘alla yetishtirish qishloq xo‘jaligining asosiy
tarmog‘i hisoblangan. Shu davrdan boshlab Rossiya bilan savdo-sotiqning
rivojlanishi natijasida paxta yetishtirishga ixtisoslashuv ham jadal kechdi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida uy hunarmandchiligi hanuz saqlanib
kelayotgan edi. Unda ip yigirish va to‘quvchilik, oyoq kiyimlar, gilamlar, kigizlar va
boshqalar tayyorlanardi. Har bir dehqon xo‘jaligi yordamchi daromad manbayi
bo‘lgan uy hunarmandchiligi bilan shug‘ullanar edi. Deyarli har bir qishloqda
ko‘nchi, etikchi, bo‘zchi, bo‘yoqchi, juvozchi va boshqalar faoliyat
ko‘rsatishgan.O‘rta Osiyoning Rossiya, qozoq juzlari, Kavkaz, Eron bilan savdo
munosabatlari
rivojlanishi
ichki
savdo-sotiqni
ham
jonlantirdi.
Bozor
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
193
munosabatlarining rivojlanishi tovar-pul munosabatlarining o‘sishiga imkoniyat
yaratdi. Buning natijasida shaharlar qishloqlarga nisbatan jadal rivojlanib, yangi
shaharlar vujudga keldi, eskilarining rivojlanish jarayoni tezlashdi.
Bu mamlakat iqtisodiy hayotida shaharlarning ahamiyati ortishiga olib keldi. XX
asr boshlariga kelib Xiva, Yangi Urganch, Qo‘ng‘irot, Toshhovuz, Gurlan singari
shaharlar ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazlarga aylandi. Bog‘ot, Mo‘ynoq,
Taxta singari yangi shaharlar vujudga keldi. Shaharlarda mahalliy va Rossiya
qo‘shma korxonalarining idoralari, sanoat korxonalari joylashgan edi. Rossiya
imperiyasi va mahalliy kapital hamkorligi vujudga keldi. Mahalliy tadbirkorlar
faoliyati, milliy kapital namoyandalarining sarmoyalari daromadi Rossiya bozori
mahsulotlariga bevosita bog‘langan edi. Ular ikki davlat o‘rtasida bozor
munosabatlarini rivojlantirish uchun qo‘shma bank uyushmalarini tuzishga harakat
qilishdi.Xiva xonligida XIX asrning ikkinchi yarmida butun qoraqalpoq urug‘larini
boshqarish, soliqlarni undirish, harbiy xizmatni o‘tash majburiyatlariga doir ishlarni
tartibga solish maqsadida beklarbegi lavozimi joriy etilgan.
XIX asrning o‘rtalarida Yangi Urganchda 15 ta masjid va ikkita madrasa
bo‘lgan. Gurlanda 6 ta masjid va 2 maktab, Shohobodda 2 ta maktab va 2 masjid,
Shovotta 4 ta masjid va 1 madrasa, Xazoraspda 10 ta masjid, Qutlug‘ Inoq madrasasi
faoliyat yuritgan.
Xiva xonligida masjid imomi o‘zining bevosita vazifasidan tashqari soliq
to‘lovchilar hisobini yuritish, soliq yig‘ish, ba’zan esa suv taqsimoti bilan ham
shug‘ullanar edi. Xiva xonligi Rossiya vassaliga aylantirilgandan so‘ng Xiva saroy
kutubxonasidan 300 dona qo‘lyozma, 18 dona Qur’oni karim, 50 dan ortiq nodir
kitoblar Kaufman tomonidan musodara qilingan.
Rossiya imperiyasi tomonidan Amudaryo bo‘limidagi qoraqalp oqlarga nisbatan
jabr-zulm kuchayishi oqibatida Biybozor va Nukus volostida mustamlakachilarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
194
qarshi Bobo Go‘klan boshchiligida xalq qo‘zg‘oloni bo‘lib o‘tadi.
Men va boshqalar ,ruhiy tarbiya
Burgut o‘z farzandlariga qanday qilib ota tanlaydi? Bu jarayon judayam
hayratlanarli kechadi. U daraxt yoki biror butadan kichik shoxcha sindirib oladi, uni
tumshug‘ida tutgancha balandga ko‘tariladi va shu holda aylana boshlaydi. Atrofida nar
burgutlar yig‘ilib parvoz etadi. Shu payt u tumshug‘idagi shoxchani tushirib yuboradi
va kuzatadi. Burgutlardan biri shoxchani tutib olib, ohistalik bilan unga olib kelib
topshiradi. U esa shoxchani olib, uni yana tashlab yuboradi. Burgut yana tutib oladi va
unga qaytaradi. U esa yana tashlab yuboradi...
Bu hol juda ham ko‘p marta takrorlanadi. Shundan so‘ng burgutlar havoda raqsga
tushadilar. Nihoyat, birbirlarini sinovdan o‘tkazgach, ular oila quradilar. Xo‘sh, ushbu
harakatlarda qanday ma'no yashirin? Buni ularning keyingi hayotidan tushunib olasiz...
Ular birgalikda tog‘ cho‘qqisiga ko‘tariladi, mustahkam o‘simlik poyalaridan in quradi.
Ikkala burgut ham tanasidan o‘z tumshug‘i bilan patlarini yulib, inlarini to‘ldiradi,
barcha teshiklarni yopib, uyani yumshoq va shinam makonga aylantiradi. Ona burgut bu
yerga tuxum qo‘yadi va ikkalasi polapon burgutchalar dunyoga kelishini kuta boshlaydi.
Burgutchalar tuxumdan chiqqach (ular juda kichkina, zaif va yalang‘och holatda
bo‘ladi), otaonasi ularni biroz quvvatga kirgunicha parvarishlaydi. Qanotlari bilan
yomg‘irdan, quyosh nurlaridan asraydi, ularga suv, ozuqa tashiydi. Burgutchalar asta
katta bo‘lib boradi. Ularning patlari o‘sib, tanasini qoplaydi, qanotlari va dumlari
baquvvatlashadi. Shunda ota va ona burgut vaqt kelganini anglaydi... Ota burgut uya
chetiga qo‘nib olib, inni qanotlari, tumshug‘i bilan urib silkitadi. U uyadan hamma pat
va puxni tushirib yuborishi, boshida o‘zlari shox-shabbadan yasagan skeletnigina
qoldirishi kerak. Qiziq, nima uchun? Polaponlar esa bu qattiq, noqulay uyada o‘tirishar
ekan, nima bo‘layotganini tushunishmaydi: axir ota-onalari ularga juda g‘amxo‘r va
mehribon edi-ku. Bu orada ona burgut qaerdandir kichik bir baliqchani tutib kelib, atayin
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
195
polaponlari ko‘rib turishi uchun, uyadan, chamasi, besh metr uzoqlikka qo‘nib olib, uni
asta maydalab yeya boshlaydi. Polaponlar uyada turib chug‘urlab, o‘zicha shikoyat qilib
baqira boshlaydi: axir, ilgari bunday emasdi-ku... Ota-onasi ularga yemish berardi, suv
berardi. Endi esa hammasi tamom bo‘ldi: inlari qattiq va noqulay, ota-onasi esa ularga
ozuqa ham bermayapti. Nima qilish kerak? Axir och qolishadi-ku. Indan chiqishga
harakat qilish kerakmikin? Shunday qilib, polaponlar asta harakatga kela boshlaydi va
ilgari hech qachon urinib ham ko‘rmagan harakatlarni bajaradi. Agar ota-onalari ularni
erkalatishda davom etaverishsa, ular keyinroq ham harakat qilishga jur'at qilmagan
bo‘larmidi... Polaponlar uyalaridan sudralib chiqa boshlaydi. Oh, mana, kichikkina
polapon tushib ketmoqda, axir uya tog‘ chetida, noqulay xarsanglar orasida joylashgan-
ku. Polapon avval silliq xarsang uzra biroz sirg‘alib, keyin jarlikka tomon qulaydi. Shu
payt, qachonlardir ona burgut uloqtirgan shoxchalarni tutib keltirgan ota burgut
yordamga shoshadi. U o‘zini katta tezlikda pastga otib, yelkasiga polaponchasini
qo‘ndirib qaytadi. Bu hol bir necha marta takrorlanadi. Polapon noqulay uya va silliq
xarsangdan pastga tomon qulayveradi, ota burgut uni tutib kelaveradi. Burgutlarning
birorta polaponi ushbu jarayonda halok bo‘lmas ekan. Axiyri, qulashlarning qaysi
biridadir polapon burgutcha qanotlarini yozib, shamol yordamida parvoz qila boshlaydi.
Shu tarzda burgutlar polaponlarini uchishga, keyin esa ov qilish va o‘zini himoyalashga
o‘rgatishadi. ... Ona burgut shoxchani uloqtirish orqali o‘z farzandalariga ota tanlagani
bejiz emas edi. Axir, u farzandlari halok bo‘lishini xohlamaydi.
(zen.yandex.ru)
Shuhrat qoldirmoqqa Gerostratdek.
Diana maʼbadin yoqmoq shart emas.
Ko‘plar baxti uchun o‘zlikni jamlab,
Shu ulkan binoga bir g‘isht qo‘ysak bas. (G‘afur G‘ulom
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
196
Vijdon erkinligi har bir fuqaroning dinga e’tiqod qilish yoki qilmaslik, diniy rasm-
rusum va marosimlarda ishtirok etish yoki etmaslik kabi dinga nisbatan o‘z
munosabatini mustaqil aniqlaydigan shaxsiy huquqidir. Har bir fuqaro o‘z ixtiyori bilan
diniy ta’lim olish huquqiga ega. Buning uchun fuqarolarni u yoki bu tarzda majbur
etishga yo‘l qo‘yilmaydi. Davlatimiz tomonidan chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda vijdon va
e’tiqod erkinligi huquqidan foydalanishi qat’iy kafolatlangan. Diniy bag‘rikenglik
xilma-xil diniy e’tiqod va dunyoqarashda bo‘lgan kishilarning olijanob g‘oya va niyatlar
yo‘lida hamkor va hamjihat bo‘lib yashashi, kishilik jamiyati ravnaqi yo‘lida xizmat
qilishini anglatadigan tushunchadir. Bugungi kunda mazkur g‘oya jamiyatning barcha
tinchliksevar a’zolari hamkorligini nazarda tutuvchi, osoyishtalik va barqarorlikni
mustahkamlash, ozod va obod Vatan qurishning muhim shartlaridan biridir. Bugungi
kunga kelib respublikamizda jami 2239 ta diniy tashkilot va 16 ta diniy konfessiya adliya
ro‘yxatidan o‘tgan. Shulardan 2093 tasi musulmon tashkiloti, 166 ta xristian tashkiloti,
8 ta yahudiy jamoasi, 6 ta Baxoiylik jamiyati, 1 ta krishnachilar jamiyati va 1 ta budda
ibodatxonasi, O‘zbekiston konfessiyalararo Bibliya jamiyati, shuningdek, Islom
sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy va Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazlari, Toshkent Islom universiteti, «Mir Arab» oliy madrasasi, Hadis ilmi maktabi,
9 ta madrasa, 2 ta ixtisoslashtirilgan xotin-qizlar o‘quv yurti, Toshkent pravoslav
seminariyasi, Toshkent xristian seminariyasi kabi diniy ta’lim muassasalari faoliyat
ko‘rsatmoqda.
Xabarlarda aytilishicha, hikkilardan biri internet-forumda avtobus yo‘lovchilariga
pichoq bilan hujum qilishni rejalashtirgani haqida yozadi va buni amalga oshiradi;
politsiya yana bir hikki 10 yil davomida bir qizni asirlikda saqlab kelayotgani, hozir u
hibsga olingani haqida xabarni e’lon qiladi. Bunday xabarlardan so‘ng minglab yapon
xonanishinlari birdan hammaning diqqat markazida bo‘lib qoldi. 7 Albatta, bu yapon
fenomeni boshqa mamlakatlarda ham uchrab turadi, lekin aynan Yaponiyada keng
ko‘lamli hodisaga aylangan. Ehtimol, kunchiqar yurtda hikikomorining ildiz otishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
197
ko‘pchilikning o‘smir yoshidagi farzandlarini to‘liq ta’minlash uchun yetarlicha shart-
sharoitga egaligi bilan bog‘liqdir. Bu nazariya asossiz emas: daromadi pastroq bo‘lgan
oila vakillari orasida hikikomorilar juda kam uchraydi. Bundan tashqari, yapon
mentalitetining o‘ziga xos xususiyatlari ham bu hodisaga eshik ochib beradi:
Yaponiyada yoshlar kattalarga qattiq tayanadi: ota-ona qaramog‘ini afzal ko‘rgan 30
yoshli “o‘smir”lar bu yurtda ko‘p uchraydi. 8 Hikikomori hodisasi 1989-yilda
Yaponiyada kasallik turi deb e’lon qilingan. Hikkilarni davolash uchun odatda ota-
onalarning o‘zlari harakat qilib ko‘rishadi. Natija bo‘lavermagach, psixolog yollashadi.
Davolashning bu turi bo‘yicha xizmat ko‘rsatadigan nodavlat tashkilotlar ham talaygina.
Afsuski, ko‘p hollarda barcha urinishlar samarasiz yakunlanadi
O‘z diniy marosimlarini o‘tkazish va mamlakat hayotida faol ishtirok etish uchun
zarur barcha shart-sharoitlar yaratilgan bo‘lib, bu boradagi huquqiy asoslar O‘zbekiston
Konstitutsiyasida, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonunda va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda mustahkamlab qo‘yilgan. Jumladan, “Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi
