https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
133
NEMIS TILINI O‘QITISH METODLARI VA ULARNING AHAMIYATI
Samiyeva Shaxnoza Sadullayevna
Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-son kasb-hunar maktabi nemis tili fani
o‘qituvchisi
Annotation: this article provides information on methods of teaching the German
language and their importance.
Keywords: foreign language, phonetic, lexical, grammatical features,
multilingualism (polyglot), synonymy criterion, linguistic (indifferent) or narrow,
speech.
Annotatsiya: Ushbu maqolada nemis tilini o‘qitish metodlari va ularning
ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: chet tili, fonetik, leksik, grammatik xususiyatlar, ko’p tillilik
(poliglot), sinonimiya mezoni, lingvistik (befarq) yoki tor, nutq.
Hozirgi zamonda ma’lum bir chet tilini bilish katta ahamiyatga ega bo’lib, uni
o’rganish usullari turlichadir. Yosh avlod ta'lim tarbiyasi eng ustuvor vazifalardan biri
sifatida katta e'tibor qaratib kelingan masalalardan biridir. Kelajak avlod har tomonlama
barkamol tarbiyalanishi, har sohada yetuk mutaxassis bo'lishi uchun chet tillarini
mukammal o'rgatishimiz, dunyoqarashini kengaytirishimiz lozim. Xorijiy tillarni
o'qitish jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish o'quvchining nutqiy
faoliyati kommunikativ kompetensiyani har tomonlama rivojlantirishga asos bo'la oladi.
Ma'lumki, kommunikativ kompetensiya — ijtimoiy vaziyatlarda ona tilida hamda
birorta xorijiy tilda o'zaro muloqotga kirisha olishni, muloqotda muomala madaniyatiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
134
amal qilishni, ijtimoiy moslashuvchanlikni, hamkorlikda jamoada samarali ishlay olish
layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.
Hech kimga sir emaski, mamlakatimiz o'quvchilarining ko'pchiligida chet tillari
orasida ingliz tilini o'rganishga bo'lgan e'tibor kuchli. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, nemis
tilini o'rganayotgan to'rt kishidan uchtasi ingliz tilini birinchi xorijiy til sifatida
o'rgangan va olingan tajriba, bilim, ko'nikmadan foydalangan holda ikkinchi chet tiliga
o'tilishi va uni o'rganishni osonlashtirishi mumkin. Aynan shunday holatlar
maktabgacha ta'lim muassasalarida tarbiya olgan o'quvchilarning maktab yoshiga yetib,
maktabga qabul qilinganlarida yuz beradi. Bunday hollarda ingliz tilini ma'lum darajada
o'rganib kelgan o'quvchilarni nemis tili darslariga qiziqtirish uchun ma'lum bir
prinsiplarga e'tibor berish lozim.
Bugungi
zamonaviy tilshunoslikning ajralmas muhim bo‘limlaridan
hisoblanadigan va ko‘pchilik olimlarning qiziqishini borgan sari ko‘proq o‘ziga jalb
qilib borayotgan sinonimiya sohasi tinimsiz rivojlanishda. Tabiiyki manashu sohaga
qiziqib, ayni shu sohada ilmiy muvaffaqiyati bevosita chet tillarini yaxshi bilish bilan
bir qatorda, tarjima, tarjima nazariyasi va ular bilan bog‘liq bo‘lgan, o‘z yichimini
topgan va topmagan muammolarga bog‘liq hisoblanadi. Bundan tashqari bu borada
taqqoslanayotgan ikki til millati, ya‘ni nemis va millatlarining yashash sharoiti,
aholisining rivojlanish darajasi, an‘analaridan ham xabardor bo‘lishni hamda ularning
tub mazmun - mohiyatini anglash, his qilish va idrok eta olish ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
Bugunga kelib tarjimaning roli borgan sari ortib borayotgani va bir tildan boshqa
tilga she‘rlar, prozaik asarlar, publitsistik hamda ilmiy matnlar, ish qog’ozlari va siyosiy
hujjatlar, gazeta axborotlari, notiqlar munozaralar, kinofilmlar qilinayotganini aytib
o‘tish o‘rinlidir. Maktabda o'qish uchun ikkinchi til sifatida nemis tilini tanlash xorijiy
til tasodifiy emas Germaniya va Nemis o'rtasidagi tijorat va kasbiy hayotdagi
hamkorlikning kuchayishi, shaxsiy harakatchanlikning oshishi, nemis madaniyati bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
135
aloqalarning kengayishi, o`quvchilar va o'qituvchilar bilan almashish imkoniyati bilan
izohlanadi. Ma'lumki, nemis tili grammatikasi boshqa nemis tillari grammatikasiga
qaraganda ancha murakkab, shuning uchun murakkab grammatik mavzular oldindan
tushuntirilishi kerak. Bir o'quvchiga mavzuni tushunish uchun besh soat, yana 10 soat
kerak bo'ladi. Masalan, boshlang'ich bosqichda "Ismlarning ko'pligi" mavzusini
o'rganish rejalashtirilmagan, lekin o'qituvchi o'quvchilarni ta'limning barcha beshta
usuli bilan iloji boricha tezroq tanishtirishi kerak. Metodologik paradokslardan birida:
"Chet tilini o'rganish oldinga siljishdan ko'ra vaqtni belgilashga o'xshaydi", deb bejiz
aytilmagan. Va endi, bu grammatik mavzuni umumlashtirish va tizimlashtirish zarur
bo'lganda, u bilan hech qanday muammo bo'lmaydi. O`quvchilar yetarlicha "joyida
qoqildilar" va endi oldinga siljish kafolatlangan. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, tilni
o'rgatishdagi muvaffaqiyatning atigi 15 foizi o'qituvchiga, 50 foizi - o'quvchilarning
qobiliyatlari va harakatlariga bog'liq. Qolgan 35% qiziqishga asoslangan motivatsiyaga
bog'liq. Yangi tilga bo'lgan qiziqishning murakkab grammatik paradigmalar tizimida
erib ketishiga yo'l qo'ymaslik o'qituvchining qo'lida.
Mazkur maqolada so’z yuritilayotgan nemis tili Germaniya, Avstriya,
SHveysariya, Lyuksemburg, Lixtenshteyn kabi davlatlarda davlat tili hisoblanadi.
Bundan tashqari dunyoning boshqa mamlakatlarida ham nemis millatiga mansub
kishilar istiqomat qiladilar. Nemis tili hind-yevropa tillari oilasining german tillari
guruhiga kiradi. U o’ziga xos xususiyatlari bilan o’zbek tilidan keskin farq, qiladi. Shu
sababli nemis tilining fonetik, leksik, grammatik xususiyatlarini o’zbek tilining fonetik,
leksik va grammatik xususiyatlari bilan taqqoslashga, hech bo’lmaganda nemis tilini
qisqacha ta’riflab o’tishga to’g’ri keladi. Shuning uchun xam nemis tilini o’qitishda
o’qituvchidan har ikkala tilni har jihatdan yaxshi bilish talab qilinadi. Bundan tashqari,
o’qituvchi nemis tilining namunali talaffuzini ham yaxshi o’zlashtirgan bo’lishi bilan
birga talaffuz normalarining hozirgi zamon nemis adabiy tili rivojlanishi darajasidagi
o’zgarishlaridan ham xabardor bo’lishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
136
Nemis tilining boshqa german tillariga yaqinligini, eng avvalo, turli tillardagi
so’zlarning fonetik va leksik jixatdan bir-birlariga qisman o’xshashligida ko’rish
mumkin.
Tillarning keng doirada qiyoslanishi orqali o’qituvchi nemis tili o’qitishda
talabalarni ikki tillilik doirasida ko’p tillilik (poliglot) doirasiga olib chiqadi. Nemis tilini
o’qitish talabalarning ona tilisi bo’lgan o’zbek tilining fonologik, morfologik, sintaktik
va leksik tizimini ilmiy o’rganilishini hamda asosiy tipologik xususiyatlarini ochib
berishni taqozo qiladi, shuning uchun ham o’rganilayotgan nemis tilining o’zbek tili
bilan taqqoslab o’rganilishi, ularning ayrim til birliklarini tipologik ta’riflash maqsadga
muvofiqdir.
Nemis tilini o'rganayotgan chet ellik uchun dastlab 2000 ga yaqin so'zni bilish
kifoya. Buning uchun biz avvalo nemis tilini fonetikasini bilib olishimiz va sinonimlarni
ishlata olishimiz kerak boladi.
Sinonimlar
- bir xil ma'noni anglatuvchi, lekin lug'aviy ma'no va nutqda
qo'llanishi jihatidan bir-biridan farq qiluvchi bir xil bo'lakdagi so'zlardir. Tildagi
sinonimlar tizimli xarakterga ega boʻlgan soʻz va iboralar turkumini tashkil qiladi.
Tilshunoslik
adabiyotida
sinonimiyani
o'rnatishga
yagona
yondashuv
bo'lmaganidek, sinonimlarning ham umumiy qabul qilingan ta'rifi mavjud emas.
Yuqorida aytib o'tilganidek, sinonimlar bir xil ma'noli, o'xshash ma'noli so'zlar, bir xil
tushunchani yoki bir-biriga juda yaqin bo'lgan tushunchalarni bildiruvchi so'zlar, bir
yoki juda yaqin mavzu-mantiqiy mazmunga ega bo'lgan so'zlar, o'xshash so'zlar deb
ataladi.
Ko'rsatilgandek, mos kelishik sinonimiya mezoni deb ataladi.Ammo bir qator
so'zlar uchun moslik mos keladi, lekin ular bir-biri bilan sinonimik munosabatga
kirmaydi: masalan, schlucken - trinken, schlucken - essen kabi. , va hokazo tan olingan
sinonimlarning mosligi mos kelmaydi. Qiyoslang: ganz - völlig: völlige (ganze emas)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
137
Genesung, lekin die ganze (völlige emas) Zeit, etwas ganz (völlig emas) anderes va
boshqalar. Tilshunoslar bir xil kontekstda yoki ma'nosi yaqin bo'lgan kontekstlarda,
almashtirish natijasida bayonotning ma'nosida sezilarli o'zgarishlarni sezmasdan,
"almashtirish" kabi mezon bilan juda mashhurdir. Biroq, u yetarlicha ob'ektiv emas.
Shubhasiz, birinchi navbatda, biz qanday kontekst - keng, lingvistik (befarq) yoki tor,
nutq (vaziyatli, befarq emas) haqida gapirayotganini aniqlab olish kerak bo’ladi.
Agar biz lingvistik adabiyotni sinonimlar o‘rtasida qanday turdagi semantik
farqlar ko‘rinishi nuqtai nazaridan tahlil qilsak, ko‘pchilik tadqiqotchilar sinonimlarning
ma’no ohanglari bo‘yicha farqlanishini umumiy ko‘rsatish bilan cheklanishini aytishga
to‘g‘ri keladi. Bu borada R. A. Budagovning “Sinonimlarda eng muhim narsa turli xil
ma’no tuslarini ifodalash
Shunday qilib, K. V. Arxangelskaya sinonimlar o'rtasida miqdoriy-sifat
munosabatlarining mavjudligini ko'radi .V. N.Tsyganova , rus tilidagi fe'llarni tahlil
qilib, sinonimlarni ma'no soyalari bo'yicha ajratib turadigan xususiyatlarni, masalan,
harakatning intensivlik darajasi (qichqiriq - qichqiriq, sevgi - sajda qilish, yugurish -
shoshilish), maqsadlilikning yo'qligi yoki mavjudligi kabi xususiyatlarni ta'kidlaydi.
harakat (oling - o'zingizni toping, toping - toping, moyil - egilib). dir”, deb yozgan, lekin
ma’no soyasi deganda nimani anglatishini ochib bermagan ta’kidlashi juda xosdir. Ba'zi
asarlarda turli guruhlar yoki har qanday alohida kategoriya bilan sinonim bo'lgan
individual o'ziga xos semantik farqlar bo'yicha sharhlar mavjud.
Nemis tilining ko'p sonli sinonimlaridan foydalanish tahlili sinonimik qatordagi
so'zlarning semantik farqlarini tavsiflashda e'tiborga olinishi kerak bo'lgan quyidagi
asosiy xususiyatlarni ajratib ko'rsatishga asos beradi:
1. Daraja.
Bu yerda harakatning ifodalangan xususiyati, sifati yoki intensivligining
ortish darajasini nazarda tutamiz, masalan:
➢
Befürchtung-Angst-Entsetzen
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
138
➢
gut-ausgezeichnet
➢
schwerhörig-taub-stocktaub
➢
werfen-schleudern
➢
zuhoren - horchen
➢
laufen-rennen
2. Xarakter (harakat, jarayon va boshqalar).
Bular bajarilishning davomiyligi,
tezligi, muntazamligi, ehtiyotsizligi yoki puxtaligi va boshqalar, masalan:
➢
aufmachen – aufsperren
➢
anfangen-ausbrechen
➢
gehen-schreiten
➢
schauen-betrachten
Ayrim sinonimlar bir vaqtda bir nechta xususiyatga ega. Shunday qilib, masalan,
verlieren - einbüßen – sich (D) verscherzen ixtisoslashuv uchun tayinlangan, garchi
verscherzen seriyaning boshqa a'zolaridan farq qiladi , chunki u samaradorlikni
ifodalaydi, chunki bu kimdir yo'qotganligini, biror narsani butunlay, abadiy
yo'qotganligini anglatadi.
Keltirilgan misollarda faqat muhim gap bo‘laklari sinonim sifatida namoyon
bo‘ladi, lekin bu xizmat so‘zlari va kesimlar sinonimik munosabatga kirisha olmaydi,
degani emas. Biroq, ular nisbatan kam sonli va ko'pincha to'liq sinonim sifatida ishlaydi.
Sinonimlar bilan ishlab ularni tarjima qilish ko’proq vaqt talab qilishi mumkin.
Umuman olganda nemis tilidagi sinonimlarni ko’rib chiqadigan bo’lsak, biz
yuqorida aytib o’tganimizdek, nemis tilida so’zlar ko’p, xususan sinonimlari ham.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
139
Shuning uchun ham hozirgi kunda ularni tarjima qilish muammolari ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Shuning uchun ham biz ushbi yo’nalishni organmoqchi bo’lsak
avvalo, nemis tilining fonetikasidan boshlashimiz muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. K.V. Arxangelskaya. Ravnoznachnыe sinonimы nemetskogo yazыka. –
Uchyonnыe zapiski/ Mosk. gos. ped. in-tut. in. yaz. im. M. Toreza, 1958, t. 16.
2. YU. D. Apresyan. Problema sinonima. Voprosы yazыkoznaniya.
3. L.R. Zinder, T.V. Stroeva. Posobie po teoreticheskoy grammatike i leksikologii
nemetskogo yazыka. M., 1962
4.Ikkinchi chet tilini o'qitish kontseptsiyasi (ingliz tiliga asoslangan nemis tili). -
Tver, sarlavha, 2001 yil.
