https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
29
MATYOQUB QO‘SHJONOV TADQIQOTLARIDA ABDULLA ORIPOV
IJODI
Sharipova Lobar
Urganch davlat universiteti
2-bosqich magistratura talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada taniqli munaqqid Matyoqub Qo‘shjonovning shoir
Abdulla Oripov ijodi tadqiqi o‘z ifodasini topgan. Tadqiqotni Matyoqub Qo‘shjonov
“Abdulla Oripov” asari asosida tadqiq qiladi. Asarda shoirning yoshligidan katta shoir
bo’lib yetishguniga qadar bo‘lgan davr qalamga olingan.
Kalit so‘zlar: shoir, ijod, tabiat, xalq, Orif bobo, muxbir, inson, harakter, archa,
she’r, tog‘, iste’dod, she’riyat, yoshlik, Moskva, Kreml, quruvchi, gultoj, hayot falsafasi,
faylasuv
XX asrning dahosi bo‘lib tanilgan, yurtimizning chekka qismidan,
Qashqadaryoning Qo‘ng’irtov etagida joylashgan Neko‘z qishlog‘ida voyaga yetgan,
o‘zining falsafiy fikrlari bilan haligacha kitobxonlar dilida va tilida yashayotgan ulug‘
shoirimiz Abdulla Oripov nazmiga razm solamiz. Bilamizki, jamiyatimizda Abdulla
Oripovning she’rlarini eshitmagan, bilmagan inson yo‘q. Shu paytgacha shoir ijodi
ko‘plab tahlillarga tortilib kelindi. Bu tahlillar orasida ijobiylari ham salbiylari ham bor,
albatta. Adabiyotshunoslar o‘z tadqiqotlarida Abdulla Oripovning ijodini har
tomonlama o‘rganganlar. Bu maqolada taniqli adabiyotshunos, qalami o‘tkir munaqqid
Matyoqub Qo‘shjonovning tadqiqotlariga to‘xtalamiz. Tanqidchi Suvon Meli bilan
birgalikda tayyorlagan “Abdulla Oripov” nomli kitobida shoir ijodi haqida o‘zining
qarashlarini yoritib beradi. Muallif asarida Muxbir Farmon Omonov bilan
Nekóz qishloğiga qilgan safari bayonini keltiradi. Safar davomida Abdulla Oripovning
padari bólmish Orif bobo huzurida bólganliklari, uning chinakam insoniylik fazilatlari,
vatani uchun qilgan yaxshiliklarini keltiradi. Haqiqatan ham bu insonni chin inson
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
30
sifatida bilishimiz mumkin. Chunki kamdan kam inson óz nafsidan kechib, ózining
mehnati evaziga kelgan beminnat oshni boshqaga ravo kóra oladi, undan kóra atrofidagi
insonlarga, yurtiga yaxshilik qilishni ózining chinakam burchi deb biladi. Matyoqub
Qóshjonov asaridagi 1-bobni Orif boboga bağishlaydi. Abdulla Oripovdagi
vatanparvarlik, insoniylik, xalqiga yordam qólini chózish singari ezgu fazilatlarida
otasining, oila muhitining órni borligini ta'kidlab ótadi. Keyingi boblarda Abdulla
Oripovning ijod yóliga kirib kelishi, ilk she'rlari haqida gap boradi.
Abdulla Oripovning talabalik yillarida yozgan "Archa" she'ridagi falsafasi,
ma'noning teranligi tanqidchini óziga jalb qiladi. She'rning mazmuni shunday:
toshyónar usta toshdan tegirmon yasamoqchi bólib, qoyadan tosh yónib olayotgan
paytda tosh pastga qulaydi-yu endigina bóy chózayotgan yoshgina archa ustiga tushadi.
Oradan vaqt ótib usta yana ósha joyga keladi va kózi boshida toshi bor katta archaga
tushadi. She'rda archaning boshidagi toshni shoir "gultoj" deya chiroyli tashbeh bilan
keltiradi.
Adabiyotshunos " Abdullaning hali studentlik choğlarida yozilgan bu she'ri uchun
tanlangan voqeada bir oz sun'iylik sezilsa ham, unda katta ma'joziy ma'no bor: hayotga
intilayotgan buyuk tabiat, boshiga har qancha kulfat tushmasin, "yengaman, ósaman,
kórkam bólaman", deydi. Bu yosh shoir sodiq bólgan hayot falsafasi, tabiat falsafasi
edi"
, - deya she'r haqida ózining fikrini bildiradi. Darhaqiqat, bu she'r qalblarni larzaga,
ta'sirchan insonning kóziga yosh ham keltiradi.
Matyoqub Qóshjonov kitobida "Isteʼdodning tuğilishi" bobiga shoirning ilk
havaskorlik she'rlarini kiritadi va yana bir qiziq voqeani ham keltirib ótadi. Bir kuni
Abdulla Oripov dóstlari bilan Qashqadaryo viloyatining bir qancha tumanlariga safar
uyushtiradi. Bir qishloqqa borganda tuman rahbari A.Oripovning muhlisi bóladi,
she'rlarini yoddan aytib beradi. Shoirdan ustozingiz kim deb sóraganda, Abdulla Oripov
she'riyatga umuman aloqasi yóq quruvchini nomini keltiradi. Nimaga deganda shoir ilk
1
Matyoqub Qo'
shjonov. Abdulla Oripov,T.,”Ma’naviyat”,2000, 8
-bet
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
31
she'rlarini ósha quruvchiga aytib berardi. Shoir quruvchiga Moskva, Kreml haqidagi
she'rini óqib berganda, quruvchi "she'rlaring yaxshi-yu, ammo u shaharlarni ôzing borib
kórganmisan"
- deydi. Shoir ósha voqeadan keyin inson óz kózi bilan kôrgan narsasini,
ózi bilgan, anglagan narsasini qoğozga tushirish kerakligini tushunadi. Bu hozirgi
havaskor shoirlar uchun ibrat olgulik voqea hisoblanadi.
Abdulla Oripov ijodini ôrganish davomida Matyoqub Qóshjonov uning fikrlash
doirasi kengligini, har bir hodisadan óziga ibrat olishini ta'kidlab ôtadi.
Muallif ijodkor lirikasini tahlil qilar ekan, she'rda sózlarning qóllanish shakli, ifoda
yósini, shoirning qay órinda nima demoqchiligini birma-bir injalab órganadi.
Muallif asarda Abdulla Oripovning ijodini bir tekisda tuzadi. Dastlabki boblariga
shoirning ota uyini, yoshlik paytlarini, she'riyatga ilk qadami, sóngra bugungi kungacha
yozilgan ba'zi she'rlarining tahlillarini beradi. " Abdulla Oripovning bir yaxshi odati bor
edi, she'r yozdimi, uning qachon, qayerda yozilganini ham shu payt yozib ketardi”
deydi muallif o’z so’zi davomida.
Muallif o’z so’zini shunday izoxlar bilan berib o’tadi. Abdulla Oripov shoirlik
ilmida ham, adabiyot nazariyasi sohasida ham kuchli mutaxassisligini asar davomida
yoritib beradi.
Nahotki dunyoda haqsizlik mangu,
Nahotki odamzod qilingandir oq?!
Nahot o’sha Freyd haq bo’lsa, yoxu,
Nahot qotil bo’lsa o’sib chaqaloq?!
2
Shu manba. 11-bet
3
Matyoqub Qo‘shjonov. Abdulla Oripov, T., Ma’naviyat, 2000, 13
-bet
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
32
Bu yuqoridagi she’r shoirning “Yuzma-yuz” she’rining oxirgi bandidan olingan.
Bunda jamiyatdagi “boshqaruvchilar va bo’ysunuvchilar” hayoti tasvirlangan. Mazlum
xalq ustidan o’z hukmronligini o’rnatgan hukumat odamlari haqida, ularning jamiyatda
yuritayotgan adolatsiz siyosati haqida kuyinib yozilgan katta syujetli asar. She’rda
asosan o’zbek xalqining mustamlaka davridagi hayoti hikoya qilingan, balki, bizga
qo’shni bo’lgan turkiy davlatlarning ham hayot tarzi aks ettirilgan. U paytda indamay,
barcha zulmga chidab, bo’ysunib yurgan aholining boshi qora mehnatdan chiqmagan.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Matyoqub Qo‘shjonov shoir hayoti
va ijodi bo‘yicha izlanish olib borarkan, fikrlari aniq va to‘g‘ri yoritilgan. Abdulla
Oripov she’riyati barcha yosh kitobxonlarga ibrat bo‘la oladigan ijod maktabini yaratdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M. Qo‘shjonov, S. Meli. Abdulla Oripov. T: “Ma’naviyat” nashriyoti. 2000
2.
A. Oripov. Extiyoj farzandi. T: “Yosh gvardiya” nashriyoti, 1998
3.
A. Oripov. Yillar armoni. T: G‘afur G‘ulom nomli adabiyot va san’at
nashriyoti, 1984
