https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
133
XIZMATLAR SOHASI
TARKIBIDA
TIBBIY XIZMATLARNING TURI VA
ULARNING SAMARADORLIK KO‘RSATKICHLARINI TAHLILI
Axmedov Zafarjon A’zamovich
Samarqand Davlat tibbiyot universiteti
mustaqil tadqiqotchisi,
O‘zbekiston
Annotatsiya: Mualif maqolada
xizmatlar sohasi tarkibida tibbiy xizmatlarning
tiri va ularning samaradorlik ko‘rsatkichlarini tizimga keltirgan,
asosli dalillardan
kelib chiqqan holda ilmiy tahlilini bayon etgan.
Kalit so‘zlar: davlat, xususiy, sog‘liqni saqlash, xizmat, tibbiy xizmat, xarajat,
daromad, mehnat unumdorligi, rentabellik, samaradorlik, bemor, davolanuvchi, pulli
xizmat, bemorxona , davolanish maskani.
Аннотация: В статье автор систематизировал услуги здравоохранения и
показатели их эффективности в сфере услуг, а также представил научный
анализ основанный на достоверных данных.
Ключевые слова: государственное, частное, здравоохранение, услуга,
медицинская услуга, стоимость, доход, производительность труда,
рентабельность, эффективность, пациент, пациент, платная услуга, больница,
лечебное учреждение.
Abstract: In the article, the author systematized the existence of medical services
and their efficiency indicators in the service sector, and presented a scientific analysis
based on valid evidence.
Key words: public, private, health care, service, medical service, cost, income,
labor productivity, profitability, efficiency, patient, patient, paid service, hospital, place
of treatment.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
134
Kirish:
Sog‘liqni saqlash vazirligining bayonotiga ko‘ra, O‘zbekiston davlat
dasturiga binoan tibbiyot sohasi endilikda “iste’molchi soha emas, balki sarmoyalar
sohasi sifatida” ko‘riladi. Islohotlar natijasida uch xil ko‘rinishdagi tibbiyot maskanlari
yuzaga keldi. Bular davlat tomonidan ta’minlanib, to‘la bepul xizmat ko‘rsatishi lozim
bo‘lgan tizim, davlat va boshqa manbalardan mablag‘ oluvchi hamda bosqichma-
bosqich pulli xizmatga o‘tuvchi tizim. Uchinchisi esa to‘la pulli xizmat ko‘rsatuvchi
xususiy sektordir.
Sog‘liqni saqlash tizimidan yaxshi xabardor bir kuzatuvchining aytishicha,
O‘zbekiston tibbiyoti yuz tutgan islohotlar ayrim sobiq Sho‘ro respublikalari, jumladan,
qo‘shni mamlakatlar orasida ham anchayin ilg‘or bo‘lib, G’arbiy Ovro‘pa, xususan,
Buyuk Britaniya tajribasiga asoslangan. Biroq mavjud sharoit tizimni Ovro‘padagidek
samarali ishlashiga xalaqit beradi.“Korruptsiya, ma’muriy buyruqbozlik va
byurokratiya bu islohotlarning og‘ir kechishi, malakali mutaxassislarning sohani tashlab
ketishi va yoki chet ellarga ish qidirib ketishiga sabab bo‘ldi. Tibbiyot tizimida avj olgan
poraxo‘rlikning og‘irligi esa, yana aylanib oddiy odamlar yelkasiga tushmoqda,” deydi
u. Uning aytishicha, sobiq Sho‘roning bepul tibbiyot tizimidan butkul yangi tizimga
o‘tish ko‘pchilik uchun og‘ir kechgan. 1990 yillar o‘rtasida o‘sha paytdagi sobiq vazir
britaniyalik tibbiyot ekspertlari bilan uchrashuvda o‘zlari qo‘l urgan islohotlar haqida
hazil aralash shunday degandi: “Biz qisqa vaqt ichida tizimda shunday o‘zgarishlar qilib
tashladikki, bu sohada nimalar yuz berganini aniqlash uchun bizdan keyingilarga o‘n
yillab vaqt kerak bo‘ladi”.
Shu o‘rinda ayrim raqamlar: Vazirlik ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda har o‘n
ming kishiga 26 nafar shifokor va umuman 100 nafar tibbiyot xodimi to‘g‘ri keladi.
Shifokorlarning jami soni 71 ming va mamlakatda 890 ta kasalxona mavjud.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili:
Xizmatlar sohasi tarkibida tibbiy
xizmatlarning o‘rni va ularning samaradorligini oshirish muammolari
iqtisodiy
adabiyotlarda kam yoritilgan. Xususan, Yu.F.Volkov, M.Q.Pardayev, R.Atabayev,
A.E.Saak,
M.V.Yakimenko,
E.S.Fayziyev,
V.G.Fedsov,
V.S.Bogolyubov,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
135
V.P.Orlovskaya, L.P.Shmatko rahbarligidagi bir guruh olimlar bemorxonalar va
davolanish maskanlari biznesi iqtisodiyotiga bag‘ishlab darsliklar, o‘quv qo‘llanma va
boshqa o‘quv va ilmiy adabiyotlarni nashrdan chiqarishga muvaffaq bo‘lganlar. Ammo
ushbu asarlarda tibbiy xo‘jalik samaradorligining nazariy masalalari va uni ifodalovchi
ko‘rsatkichlar bir tizimga keltirilgan holda ifoda etilmagan.
Tadqiqot va natijalar:
Tibbiy xizmatlar sohasida bir qancha xizmatlar
ko‘rsatiladi. Ularni yirik ikki guruhga bo‘lish mumkin: davlat tibbiy bepul va xususiy
tibbiy pullik xizmatlari. Davlat tibbiy bepul xizmatlari ham bir qancha yo‘nalishlarga
ega. Ulardan biri bemorlarga davlat mehmonlarni joylashtirish va vaqtincha yashashini
ta’minlash bilan bog‘liq xizmatlardir. Bular tarkibiga mehmonxona xo‘jaligi tomonidan
ko‘rsatiladigan xizmatlar ham kiradi. Ularning bir-biri bilan bog‘liqligi quyidagi rasmda
keltirilgan (1-rasm).
1-rasm. Tibbiy xizmatlar sohasida aholiga ko‘rsatiladigan tibbiy xizmatlarning
turlari
Tibbiy
xizmatlar
Davlat
tibbiy
xizmatlari
Shifokorlik, hamshiralik
Shifoxonalar xizmatlari
Shoshilinch tez yordam markazi
xizmatlari
Dam olish reabiliatatsi markazi xizmatlari
Xususiy
tibbiy
xizmatlar
Xususiy tibbiy klinika xizmatlari
Davlat-xususiy sherikchilik tibbiyot xizmati
markazlari
Xususiy sog'lamlashtirish
markazlari
Xorijiy xuxusiy klinika xizmatlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
136
Tibbiy xizmatlar sohasida
o‘z navbatida yana bir qancha guruhlarga bo‘linadi.
Bular tibbiy xo‘jalik xizmatlari, transport xizmatlari, bundan tashqari tibbiy xizmatlar
tarkibiga hozirgi paytda bemorlarga ertalabki nonushtani tashkil qilish xizmatlari
kiritilgan va ularning narxi shifoxonaga joylashtirish bahosiga qo‘shiladi.
Tibbiy xizmatlar sohasida band bo‘lgan xodimlarning asosiy qismi shifoxonalarda
va klinikalarda faoliyat ko‘rsatmoqda. Tadqiqotlarimiz ko‘rsatdiki, tibbiy xizmatlar
sohasid
a
band bo‘lgan barcha xodimlar tarkibida shifoxonalarda va klinikalarda band
bo‘lgan va yashash bilan bog‘liq xizmatlarni ko‘rsatuvchi xodimlarning ulushi 90 foizni
tashkil qiladi. Mos ravishda tibbiy xizmatlarning ham 90 foizdan ortiqrog‘i shu soha
ulushiga to‘g‘ri keladi.
Ko‘rinib turibdiki, tibbiy xizmatlar sohasida katta ahamiyatga ega.
Bemorlarning asosiy ta’surot manbai tibbiyot obyektlarida shifo topish , ammo hudud
haqidagi umumiy xulosasida xususiy tibbiy xizmatlarining ahamiyati katta. Shuning
uchun xususiy tibbiy xizmatlariga faqatgina xizmatlar emas, xalqaro ahamiyatga molik
tibbiy xizmatlar sifatida qaralsa maqsadgga muvofiq bo‘ladi.
Tibbiy xizmatlar sohasni rivojlanishida alohida ahamiyatga ega turi, bemorlarga
ko‘rsatiladigan davlat va xususiy tibbiy xizmatlari hisoblanadi. Bu sohadagi ikkita turi
ko‘rsatkich tibbiy xizmatlarning sifati, raqobatbardoshligni ta’minlovchi asosiy omillar
bo‘lib, shu ikki jihati ta’surotning boyishiga va shakllanishiga olib keladi.
Hozirgi paytda zamonaviy tibbiy xizmatlarni transport xizmatisiz tasavvur qilish
qiyin. Ularning barcha turlaridan, tibbiyot subyektlari foydanaib kelmoqdalar. Ular
avtomobil, temir yo‘l, havo, suv kabi transport vositalaridir. Ular bemorlarni yashash
joyidan davolanish obyekti bor joyga va qayta manzillarga yetkazishda xizmat qiladilar.
Bularning qulayligi, xavfsizligi turistlar uchun muhim ahamiyatga ega. Hozirgi
sharoitda xususiy tibbiy firmalarning bemorlar uchun mo‘ljallangan maxsus transport
vositalari mavjud. Bu turistlar uchun ham xususiy tibbiy firmalar uchun ham qulaydir.
Bemorlarning davolanishi bilan birgalikda dam olishini turli ko‘ngilochar
tadbirlarni tashkil qilish ham tibbiy xizmatlarning bir qismi bo‘lib hisoblanadi. Buning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
137
uchun bemorxonaga joylashgan joyda bog‘lar (parklar), muzey, teatr, sirk, kutubxona,
suv havzalari, sport zallari kabi inshoatlarning yaqin joylashgan yoki ularning bir qismi
bevosita davolanish maskanlarining o‘zlarida bo‘lishini taqozo qiladi. Bunga yondoshuv
turli bo‘lishi mumkin. Bemorlarning hohishiga binoan bir qismi uchun tashkil qilinishi
yoki turistik marshrutlarga kiritilgan bo‘lishi lozim.
Davolanish maskanlariga joylashgan bemorlarning har biridan hamisha takliflarni
oladigan anketalar ishlab chiqilib, ularga manzur bo‘lgan jihatlarini va
bemorxonalardagi kamchiliklar bo‘yicha fikrlarini ham olish lozim. Ularning fikrlaridan
foydalangan holda bemorxonalar va davolanish maskanlari faoliyatini takomillashtirib
borish va shu orqali samaradorligini oshirib borish maqsadga muvofiq.
Mazkur
masalalar
tibbiy
xo‘jaliklarining
samaradorligini
ifodalovchi
ko‘rsatkichlar va ularni aniqlash yo‘llarini ishlab chiqishni taqozo qiladi. Chunki
iqtisodiyotning erkinlashib borishi, islohotlarning chuqurlashuvi, turli inqiroz va
iqtisodiy beqarorliklarning sodir bo‘lib turishi, raqobatning mavjudligi har bir xo‘jalik
yurituvchi subyektlar, xususan, bemorxonalar va davolanish maskanlarining ham
faoliyati samaradorligini oshirish zaruratini tug‘diradi. Chunki samaradorlik
ta’minlanmagan joyda, foyda ko‘rsatkichi past bo‘ladi, bu holat mulkiy (iqtisodiy)
o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatib korxonalarni bankrot xolatga olib keladi. Shu tufayli
barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining samaradorligini oshirishga erishish
lozim.
Biz tibbiy xo‘jaligi samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq nazariy
va amaliy qarashlarni tahlil qilib va o‘rganib, ikki nuqtai nazardan qarash maqsadga
muvofiq, degan xulosaga keldik.
Birinchisi, samaradorlikni ifodalovchi
ko‘rsatkichlarga uning klassik ta’rifiga va umum metodologik asosiga tayangan
holda yondoshish bo‘lsa, ikkinchidan, tibbiy xo‘jalikning xizmat ko‘rsatuvchi
subyekt sifatida o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda yondoshish
lozimligidir.
Bulardan tashqari tibbiy xo‘jalik samaradorligiga bir tomondan bemorlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
138
(aksariyat hollarda bemorlar) va ikkinchi tomondan, xo‘jalik yurituvchi subyektlar
nuqtai nazaridan qarash maqsadga muvofiqdir.
Bemorlarning
(davolanuvchilarning)
nuqtai
nazaridan,
tibbiy
xo‘jalik
samaradorligini baholashda quyidagi yo‘nalishlar inobatga olinadi:
•
bemorlarni joylashtirish;
•
ularni ovqatlantirish;
•
bemorlarga tibbiy xizmatlarini ko‘rsatish;
•
mehmonlarga transport xizmatlarini ko‘rsatish;
•
bemorlarga davolanishlari va dam olishlari uchun zarur bo‘lgan turli madaniy
xizmatlarni ko‘rsatish;
•
bemorlarga maishiy xizmatlarni ko‘rsatish.
Barcha hollarda ularning xavfsizligini ta’minlash kafolatlangan bo‘lishi
lozimdir.
Bunday xizmatlarni yuqori saviyada ko‘rsatish va bemorlarning talablarini to‘liq
qondirish uchun tibbiyot xizmatchilari professional malakaga ega bo‘lishlari lozim.
Hozirgi sharoitda, ushbu xodimlardan ko‘rsatilgan xizmat turlarini a’lo darajada
bajarish, xushmuomalalik, ziyrak va hushyor bo‘lishligini, bir qancha xorijiy tillarni
ham bilish lozimligini talab qiladi.
Tibbiy xo‘jalikda samaradorlikni baholashning ikkinchi yo‘nalish, xususiy
shifoxona egasi yoki shu xo‘jalik yurituvchi subyekt sohaga qo‘ygan investisiyasidan
yetarli darajada foyda olishi, mavjud moddiy-texnika asoslaridan samarali foydalanishi,
tibbiy xodimlarning yuqori mehnat unumdorligiga erishmog‘i va xarajatlardan ham
samarali foydalanishi lozim. Bizning fikrimizcha tibbiy xo‘jalikda samaradorlikni
baholash uchun, ko‘rsatkichlar tizimidan foydalanish mumkin bo‘ladi. Bunday
ko‘rsatkichlar tizimini to‘rtta guruhga bo‘lishni tavsiya qilamiz:
•
tibbiy xo‘jaligiga qo‘yilgan aktivlar samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar;
•
tibbiy
xo‘jaligi
moddiy-texnika
asoslari
samaradorligini
ifodalovchi
ko‘rsatkichlar;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
139
•
tibbiy xo‘jalikda mehnat samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar;
•
tibbiy xo‘jalik xarajatlari samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar.
Buni quyidagi chizma orqali ifodalash mumkin (2-rasm).
2-rasm. Tibbiy xizmatlar samaradorligini xo‘jalik yurituvchi subyektlar nuqtai
nazaridan ifodalovchi ko‘rsatkichlar.
Har bir guruh ko‘rsatkichlar o‘z navbatida bir qancha guruhlarni qamrab oladi.
Masalan, ulardan biri tibbiy xo‘jaligiga qo‘yilgan aktivlar samaradorligini ifodalovchi
ko‘rsatkichlar. Bu guruh ko‘rsatkichlarga quyidagilarni kiritish mumkin:
•
uzoq muddatli aktivlar rentabelligi;
•
joriy aktivlar rentabelligi;
•
umumiy investisiyaning qoplanish koeffisiyenti. Bularning chizmasi quyidagicha
ifodalanadi
(3-rasm).
Tibbiy xo'jalik samaradorligini
ifodalovchi ko'rsatkichlar
Tibbiy
xo'jalikka
qo'yilgan
aktivlar
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Tibbiy xo'jalik
modiiy-texnika
ta'minoti
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Tibbiy xo'jalik
mehnat
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Tibbiy xo'jalik
xarajatlari
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
140
3-rasm. Tibbiy
xo‘jalikka qo‘yilgan aktivlar samaradorligini ifodalovchi
ko‘rsatkichlar.
Tibbiy
xo‘jaligi
moddiy-texnika
asoslari
samaradorligini
ifodalovchi
ko‘rsatkichlar ham o‘z navbatida bir qancha ko‘rsatkichlarni qamrab oladi.
Tibbiy xo‘jalik xususiyatlaridan kelib chiqib, ushbu guruh ko‘rsatkichlariga
quyidagilarni kiritishni tavsiya qilinadi:
•
bitta joyga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha tushum;
•
tibbiy xo‘jaligi koyka/kunlaridan foydalanish koeffisiyenti;
•
tibbiy xo‘jaligi koyka/kunlari samaradorligi koeffisiyenti.
Ushbu ko‘rsatkichlar guruhi quyidagi chizmada o‘z aksini topgan (4-rasm):
Tibbiy xo‘jaligida mehnat samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar ham muhim
iqtisodiy ko‘rsatkichlar sifatida o‘z o‘rniga ega. Mazkur guruh ko‘rsatkichlarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
Tibbiy xo'jalikka qo'yilgan
aktivlar samaradorligi
ifodalovchi ko'rsatkichlar
Uzoq muddatli
aktivlar rentabelligi
Joriy aktivlar
rentabelligi
Umumiy
investsitsiyaning
qoplanish
koeffitsiyenti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
141
4-rasm. Tibbiy xo‘jalik moddiy-texnika asoslari samaradorligini ifodalovchi
ko‘rsatkichlar.
•
bitta xodimga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha tushum (tibbiy xodimlarining mehnat
unumdorligi, qiymatda);
•
bitta tibbiy xodimga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha koyka/kunlari (tibbiy xodimlarining
mehnat unumdorligi, natural ko‘rinishda). Bularning chizmasi quyidagicha
ifodalanishi mumkin (5-rasm).
5-rasm. Tibbiy xo‘jalikda mehnat samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar.
Tibbiy xo'jalik
modiiy-texnika
ta'minoti
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Bitta joyga to'g'ri
keladigan o'rtacha
tushum
Tibbiy xo'jalik koyka
/kunlaridan
foydalanish
koeffitsiyenti
Tibbiy xo'jalik koyka
/kunlaridan
foydalanish
samaradorligi
koeffitsiyenti
Tibbiy xo'jalik mehnat
samaradorligi
ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Bitta xodimga to‘g‘ri
keladigan o‘rtacha tushum
(tibbiy xodimlarining
mehnat unumdorligi,
qiymatda)
Bitta tibbiy xodimga to‘g‘ri
keladigan o‘rtacha koyka/kunlari
(tibbiy xodimlarining mehnat
unumdorligi, natural ko‘rinishda)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
142
Tibbiy xo‘jalikda yana bir muhim ko‘rsatkichlardan biri, ularga joriy yilda
sarflangan xarajatlari samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlardir. Ushbu guruh
ko‘rsatkichlarga quyidagilarni kiritishni tavsiya qilamiz:
•
joriy yilda qilingan xarajatlar rentabelligi;
•
har bir foydalanilgan koyka/kunlarning tannarxi.
Bularning chizmasini quyidagicha ifodalashni tavsiya qilamiz (6-rasm).
6-rasm. Tibbiy xo‘jaligi xarajatlari samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar.
Xulosa:
Tadqiqot jarayonida ushbu ko‘rsatkichlarni aniqlash, ularning
o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni hisoblash orqali har birining yaxshilanishi uchun
ichki imkoniyatlarni axtarib topish yo‘llarini ko‘rsatib berish lozim bo‘ladi. Bu masala
tibbiy xo‘jaliklari va uning o‘quv jarayoni ham muhim. Chunki, tibbiy xo‘jaliklarda
samaradorlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimli tarzda ishlab chiqilmagan va mos
ravishda amaliyotda qo‘llanilmasdan kelinayotgan edi. Shu tufayli biz ishlab chiqqan
mazkur tavsiya nafaqat nazariy, balki muhim amaliy ahamiyatga molik masalalardan
biridir.
Tibbiy xo'jalik xarajatlari
samaradorligi ifodalovchi
ko'rsatkichlar
Joriy yilda qilingan xarajatlar
rentabelligi
Har bir foydalanilgan
koyka/kunlarning tannarxi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
143
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi yangi tahriri, qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi , 2021.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Byudjet Kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to’plami, 2013.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Sog‘likni
saqlash vazirligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari” to‘g‘risidagi qarori,
07.12.2018 yil, PQ-4055-son.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ O‘zbekiston -2030 ” to‘g‘risidagi
Farmoni, 11.09.2023 yil, PQ-158-son.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tibbiyot va farmatsevtika ta’limi va
ilm-fani tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risidagi qarori, 06.05.2019
yil, PQ-4310-son.
