https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
151
TOPONIM TUSHUNCHASI NAZARIY TALQINI
Abdullayeva Mumtozabegim
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi
Annotatsiya: Toponimlarni nazariy o‘rganish geografik nomlarning tahlilini va
ularning lingvistik xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan ilmiy yo‘nalishdir. Bu soha
toponimlarning tarixiy, madaniy va tilshunoslik nuqtai nazaridan qanday rivojlanishini,
ularning fonetik, morfologik va semantik jihatlarini aniqlashga yordam beradi.
Shuningdek, toponimlar orqali hududdagi ijtimoiy va etnik jarayonlarni tushunish
mumkin. Toponimlarning nazariy o‘rganilishi nafaqat tilshunoslar, balki tarixchilar,
antropologlar va geograflar uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Toponimlar, lingvistik tahlil, tarixiy rivojlanish, fonetik
xususiyatlar, semantik talqin, madaniy kontekst, ijtimoiy jarayonlar.
Har bir inson kundalik hayotda doimiy ravishda geografik nomlarga duch keladi.
Toponimika sohasi haqida olim E.M. Murzayev "zamonaviy jamiyat hayotini geografik
nomlarsiz tasavvur etib bo‘lmasligi, ular hamma joyda mavjud va bizning olam haqidagi
tasavvurimizga juda yoshligidan hamroh bo‘lishi hamda yer yuzidagi har bir joy,
shuningdek, har bir inson tug‘ilgan joyi mavjudligi, tug‘ilgan qishloq, u yashaydigan
ko‘cha, shahar, mamlakat-hamma narsaning o‘z ismlari borligi”ni aytadi
Geografik nomlarni o‘rganish tilshunoslikda onomastika yo‘nalishiga tegishli. U
joy nomlarining ma'nosini, ularning kelib chiqishini, rivojlanish va foydalanish
shakllarini o‘rganadi. Toponimika geografiya, tarix va tilshunoslik fanlari bilan
uyg‘unlik kasb etadi. Geografik nomlar nafaqat mintaqaning tarixi va tabiiy
xususiyatlarini, balki mahalliy aholining til xususiyatlarini ham aks ettiradi va boshqa
hududlarning toponim elementlarini ham o‘z ichiga olishi mumkin. Aholi punktlarining
1
Мурзаев Э. М. География в названиях :
[учебное пособие] / Э.М. Мурзаев. –
М. : Наука, 1982. –
177 с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
152
nomlari, ularning kelib chiqishi va tarixi olimlarni qiziqtirib keladi. Bugungi kunda
ushbu nomlarni o‘rganish bilan turli fanlar vakillari: tilshunoslar, geograflar, tarixchilar
va etnograflar tadqiqotlar olib bormoqdalar. Biroq, birinchi navbatda, toponimika
tilshunoslar tomonidan o‘rganilishi zarur, chunki har qanday ism, qaysi obyektga
tegishli bo‘lishidan qat'i nazar (u odam, hayvon, yulduz, ko‘cha, shahar, qishloq, daryo
bo‘lsin) til tizimiga kiritilgan, uning qonunlariga bo‘ysunadigan va nutqda ishlatiladigan
so‘z bo‘lishi kerak.
Ba'zi geografik nomlar shu qadar qadimiyki, ular tabiiy ravishda paydo bo‘lgan
deb qabul qilinadi, chunki ularning kelib chiqishi noma'lum — na muallif, na ular tilini
ifodalaydigan odamlar topilmagan. Shu bilan birga, paydo bo‘lishining aniq sanasi
ma'lum yoki keng tarqalgan bunday nomlar ham mavjud. Har bir inson o‘z mintaqasi
tarixini o‘rganishi talab etiladi, chunki uning hayoti u tug‘ilgan yoki yashaydigan hudud
bilan uzviy bog‘liqdir. Odamlar qadimdan atrofdagi dunyoni o‘rganib, ularni manbalar
orqali kelajak avlodga yetkazishgan. Toponimlar tarixi kelajak avlod uchun ma’lum
man’nolarda manbalarda aks etgani kuzatiladi.
Olimlar "toponimika" va "toponimiya" atamalarini farqlab o‘rganishni
ta’kidlaydilar. Toponimika (yunon. τόπος joy vaονομα ism) - bu joy nomlari, ularning
kelib chiqishi, ma'nosi, rivojlanishi, hozirgi holati va imlo va talaffuz qoidalarini
o‘rganadigan fan. Agar toponimikani lingvistik nuqtai nazardan ko‘rib chiqsak, uni
geografik nomlar (toponimlar), ularning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va ishlash
qonuniyatlarini o‘rganadigan onomastika bo‘limi sifatida aniqlash mumkin.
Toponimiya - bu ma'lum bir hududning toponimlari to‘plamidir. Lug‘atlarda toponimika
geografik obyektlarning nomlarini ifodalovchi va tarixiy geografiya bilan bog‘liq
bo‘lgan nomlarni o‘rganadigan fan sifatida belgilanadi
So‘nggi 40-45 yil ichida toponimiya nazariyasi va amaliyoti rivojlanib, bu sohada
bir qator ilmiy ishlar yuzaga keldi. Rus olimlaridan V.P. Neronnak , V. A. Nikonov, A.
V. Superanskaya, A. P. Dulzon, E. M. Murzayev, V. N. Toporov, O. N. Trubachev
2
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
(2000-2005)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
153
hamda o‘zbek nomshunoslari H. Hasanov, E. Begmatov, T. Nafasov, S. Qorayev, Z.
Do‘simov va boshqalarning yordami katta bo‘ldi. O‘zbekiston toponimiyasining ilmiy
tahlili 20-asrning 60-yillaridan boshlab chuqurroq o‘rganila boshladi, bu davrda
Andijon, Qashqadaryo, Xorazm, Toshkent, Surxondaryo, Samarqand, Marg‘ilon,
Qo‘qon, Buxoro, Boysun, Mirzacho‘l, Shahrisabz va Nurota hududlaridagi joy nomlari
tahlil qilindi. Bu sohada toponimiya bilan bog‘liq bir qancha lug‘atlar, risolalar va
monografiyalar chop etildi, jumladan, H. Hasanovning "Yer tili" (1977), S. Qorayevning
"Geografik nomlar ma'nosi" (1978), Z. Do‘simovning "Xorazm toponimlari" (1985), T.
Nafasovning "O‘zbekiston toponimlarining izohli lug‘ati" (1988), N. Oxunovning "Joy
nomlari ta'biri" (1994) va boshqalar.
V.P. Neroznak lug‘ati tarixiy leksikologiya, dialektologiya, etimologiya va
lingvistik geografiya kabi sohalarda qo‘llaniladigan til tarixini o‘rganish uchun muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi, chunki ba'zi toponimlar arxaizm va dialektizmlarni saqlab
qoladi. Olimning izohiga ko‘ra, toponim - bu tabiiy obyekt yoki inson tomonidan
yaratilgan har qanday geografik obyektga ishora qiluvchi ismdir
Obyekt turiga qarab, toponimlar quyidagicha tasniflanadi:
1-rasm.Toponimlar tasnifi
3
Нерознак В.П. Лингвистический энциклопедический словарь : [учебное пособие] / В.П. Нерознак. –
М. :
Советская энциклопедия, 1990. –
658 с.
Toponimlar
gidronimlar
oronimlar
speleonimlar
mikrotoponimlar
urbanonimlar
oykonimlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
154
Gidronimlar tabiatdagi suv havzalari nomlarini, oronimlar tog‘lar va balandliklar
nomlarini, speleonimlar g‘or nomlarini, mikrotoponimlar kichik ob'ektlar nomlarini,
urbanonimlar shaharlardagi ob'ektlar nomlarini, oykonimlar aholi punktlari nomlarini
o‘rganadi.
Toponimlar tasodifiy paydo bo‘lmaydi, balki ular ko‘pincha obyektlarning ba'zi
o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Geografik nomlar mintaqaning tabiiy
xususiyatlarini, uning flora va faunasini, shuningdek, inson faoliyatini aks ettirishi
mumkin. Toponimlarning asosiy vazifasi ob'ektlarni individuallashtirish, ularni
boshqalardan ajratishdir. Toponimika geografiya, tarix va etnografiya bilan
hamkorlikda rivojlanadi va xalqlarning tarixiy o‘tmishi, ularning joylashuvi va hududiy
chegaralarini o‘rganish uchun qimmatli vositadir. Toponimiya makrotoponimiya (katta
obyektlar nomlari) va mikrotoponimiya (kichik obyektlar nomlari) ga bo‘linadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Мурзаев Э. М. География в названиях : [учебное пособие] / Э.М. Мурзаев. – М.
: Наука, 1982. – 177 с.
2.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
3
. Нерознак В.П. Лингвистический энциклопедический словарь : [учебное
пособие] / В.П. Нерознак. – М. : Советская энциклопедия, 1990. – 658 с.
4.
Munosibkhan, I., & Mumtoza, A. (2023). Formation Of Intercultural
Communication Competence In Preschool Children.
Journal Of Language And
Linguistics
,
6
(4), 167-170.
5. Ишанжанова, М., & Қўчқарова, О. Макон Ифодаловчи Дейктик Бирликларнинг
Морфологик Тадқиқи.
Ўзбекистон Республикаси Олий Ва Ўрта Махсус Таълим
Вазирлиги Заҳириддин Муҳаммад Бобур Номидаги Андижон Давлат
Университети
,
270
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
155
6. Ишанжанова, М. С. (2021). Макон” ни ифодаловчи дейктик бирликларнинг
чоғиштирма тадқиқи (француз ва ўзбек тилларидаги матнлар таҳлили мисолида)
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун
ёзилган диссерт.
7. ИШАНЖАНОВА, М. ШАХС ДЕЙКСИСИНИНГ НУТҚИЙ МУЛОҚОТДА
ИФОДАЛАНИШ
ХУСУСИЯТЛАРИ.
ILMIY
ХABARNOMA.
НАУЧНЫЙ
ВЕСТНИК Учредители: Андижанский государственный университет им. ЗМ
Бабура,(1)
, 92-95.
