https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
138
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR RIVOJIDA SUN’IY INTELLEKTNING
O‘RNI VA AHAMIYATI.
Qarshi xalqaro universiteti talabasi
Axatova Nodira Ixtiyor qizi
Annotatsiya. Ushbu tezisda raqamli texnologiyalar rivojlanishida sun’iy
intelektni mamlakat rivojidagi o‘rni, muhimligi va yo’nalishlari, statistik ko‘rsatkichlar
tahlili, rivojlantirish yo‘nalishlari tasvirlangan.
Аннотация.
В данной диссертации описаны роль, значение и тенденции
искусственного интеллекта в развитии цифровых технологий, анализ
статистических показателей, направления развития.
Annotation.
This thesis describes the role, importance and directions of artificial
intelligence in the development of digital technologies, analysis of statistical indicators,
directions of development.
Kalit so’zlar. Raqamli texnologiyalar, suniy intellekt,
chatbot
,
robototexnika
,
avtomatlashtirish
, ilg‘or texnologiyalar, raqamli platformalar.
Ключевые слова.
Цифровые технологии, искусственный интеллект, чат-
бот, робототехника, автоматизация, передовые технологии, цифровые
платформы.
Key words.
Digital technology, artificial intelligence, chat-bot, robotics,
automation, peripheral technology, digital platforms.
Bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan globallashuv zamonda raqamli
texnologiyalarning yutuqlari va kelajakda qanday ishlarni amalga oshirishi,
aholi
turmush tarzini yaxshilashda zamonaviy texnologiyalarning o
‘
rni va ahamiyati ortib
bormoqda. Iqtisodiy va ijtimoiy o‘sishni ta’minlash, erkin axborot almashinuvining
tezlashishi, jamiyat hayotida erishilayotgan yutuqlarning asosiy talabidir. Raqamli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
139
texnalogiya o‘zi nima degan savolga qisqacha javob berishimiz mumkin: Texnologiya,
analogdan farqli ravishda ishlaydi va uzluksiz emas, balki diskret signal bilan ishlovchi
texnologiyalarni ifodalaydi. Raqamli texnologiyalar, signalni kichik qiymatlar
to
‘
plamiga ega bo'lgan 0, 1, NULL kabi mantiqiy algebrada mos ravishda ifodalaydi.
Raqamli texnologiyalar, kompyuterlar, elektronika sohasi, o‘yin mashinalari,
robototexnika, avtomatlashtirish, o
‘
lchash asboblari, radio va telekommunikatsiya
qurilmalari kabi sohalarda keng qo
‘
llaniladi. Raqamli texnologiyalar, ma
‘
lumotlarni
tahlil qilish, avtomatlashtirilgan vazifalarni bajarish, so
‘
rov-javob tizimlarini, o
‘
quv
tizimlarini va boshqa ko
‘
plab sohalarni o
‘
z ichiga oladi. Bu texnologiyalar, sohalarda
ishlab chiqarishni soddalashtiradi va insonlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Raqamli texnologiyalar, raqamli elektronikada, kompyuterlarda, elektronika
sohasida, o
‘
yin mashinalarida, robototexnikada, avtomatlashtirishda, o
‘
lchash
asboblarda, radio va telekommunikatsiya qurilmalari kabi bir nechta sohalarda
qo
‘
llaniladi. Sun’iy intellekt raqamli texnalogiyalar rivojida muhim o
‘
rni va axamiyatga
ega bo
‘
lgan bir konseptdir. Sun
‘
iy intellekt, kompyuterlarga o
‘
zaro aloqada bo
‘
lgan
ma
‘
lumotlarni tahlil qilish, o'rganish va ishlov berish qobiliyatiga ega bo
‘
ladi. Bu,
insonlarning o
‘
z xotirasini takrorlash, ma
‘
lumotlarni tahlil qilish, maslahat berish va
boshqa intellektual vazifalarni bajarishda yordam beradigan texnologik vositalarni o
‘
z
ichiga oladi. Sun
‘
iy intellektning axamiyati va o
‘
rni haqida ma
‘
lumotlar o
‘
qituvchilik
psixologiyasi va tilshunoslik fanlarida ham o
‘
rganilgan. Bu fanlar Sun
’
iy intellektning
axborot tizimlari va bilim berish usullari, o
‘
quv materiallarini tahlil qilish va qo
‘
llashni
o
‘
rganishga bag
‘
ishlangan.
Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo‘lib, odatda inson ongi bilan
bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani yechish,
tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan
shug‘ullanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
140
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda
dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha
vazifalarning uddasidan chiqa oladi.
1990 yillarda sun’iy intellekt taraqqiyotida yangi sahifa ochildi. 1997 yilda Deep
Blue nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri Kasparovni
yenggan tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi. Sun’iy intellektning yorqin namunalaridan yana
biri – IBM Watson superkompyuteri bo‘lib, u o‘z bazasidan kelib chiqib muayyan tilda
berilgan savollarga javob beradi. Shuningdek, ko‘pchilikning doimiy hamrohiga aylanib
ulgurgan mobil yordamchi Siri, fotosuratlarni qayta ishlovchi Prisma kabi dasturlarni
Sun’iy intellektning yutuqlaridan biri sifatida qayd etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy
intellekt keng ko‘lamda ommalashib kundalik turmush tarzimizning deyarli barcha
jabhalarini qamrab olmoqda. Masalan, Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank
kartalarining keragi yo‘q. Hisob-kitoblar bilan bog‘liq barcha jarayonlar sun’iy intellekt
tomonidan insonning yuz qiyofasini aniqlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Sun’iy intellektning o
‘
rni va axamiyati hozirgi kunda ko
‘
p sohalarda keng
qo
‘
llanilmoqda. Masalan, Sun’iy intellekt, ma
‘
lumotlar analizini, avtomatlashtirilgan
vazifalarni bajarishni, so
‘
rov-javob tizimlarini, o
‘
quv tizimlarini va boshqa ko
‘
plab
sohalarni o
‘
z ichiga oladi. Bu texnologiya sohalarda ishlab chiqarishni soddalashtiradi
va insonlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Sun’iy intellektningning keng tarqalishi ortidan keladigan ijobiy natijalarni
jamiyatning
barcha
jabhalarida
uchratish
mumkin.
Sun’iy
intellekt
insoniyat sivilizatsiyasi uchun hizmat qiladi chunonchi vaqtni kam sarflaydi, aniq
maqsadga yo
‘
naltirilgan samarali natija beradi.
Bu faqat bir nechta misollar hisoblanadi va sun’iy intellektning roli hayotimizning
boshqa sohalarda ham kengayishi kutilmoqda. Sun’iy intellektning o
‘
rni va ta’siri
hayotimizning har bir sohasida kengayib borayotganligi kuzatib borilishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
141
Sun’iy intellekt bilan bog
‘
liq xizmatlar va buyumlar turli sohalarda foydalaniladi.
Bu sohalar quyidagilarni o
‘
z ichiga oladi:
O
‘
quv tizimi: Sun’iy intellekt o
‘
quv tizimlarida ham keng qo
‘
llaniladi. U o
‘
quv
jarayonlarini individual o
‘
quvchilar bo
‘
yicha moslashtirish, o
‘
quvchilarning
o
‘
zlashtirish darajasini baholash, ma
‘
lumotlarni tahlil qilish va o'quvchilarga maslahat
berishda yordam beradi. Bu, o'quvchilarning o
‘
zlashtirish jarayonlarini optimallashtirish
va o
‘
quvchilarning o
‘
zlashtirishni oshirishga yordam beradi.
Ishlab chiqarish: Sun’iy intellekt ishlab chiqarish sohasida avtomatlashtirish,
robototexnika va avtomatik tizimlarni boshqarishda muhim rol o
‘
ynaydi. U ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, xatolarni aniqlash, ishchi xavfsizligini
ta’minlash va ishlab chiqarish jarayonlarini tezlashtirish imkonini beradi.
Tibbiyot: Sun’iy intellekt tibbiyot sohasida tanishuv, tanishuv va davolash,
ma’lumotlarni tahlil qilish, xavfsizlik va xatolarni aniqlash, shifokorlarga maslahat
berish va boshqa vazifalarni bajarishda yordam beradi.
Biznes va iqtisodiyot: Sun’iy intellekt biznes va iqtisodiyot sohasida
ma’lumotlarni tahlil qilish, sotish-prognozlash, mijozlarga maslahat berish, marketing
strategiyalarini rivojlantirish va boshqa vazifalarni bajarishda yordam beradi.
Transport: Sun’iy intellekt transport sohasida avtomobillarning avtomatik
boshqarilishi, yo
‘
lovchisiz transport vositalarining ishlab chiqarilishi, yo
‘
lovchilar bilan
aloqada bo
‘
lish, yo
‘
lovchilarning xavfsizligini ta’minlash va trafikni boshqarishda
muhim rol o
‘
ynaydi.
O
‘
quv tizimi: Sun’iy intellekt o
‘
quv tizimlarida o
‘
quv jarayonlarini individual
o
‘
quvchilar bo
‘
yicha moslashtirish, o
‘
quvchilarning o
‘
zlashtirish darajasini baholash,
ma
‘
lumotlarni tahlil qilish va o
‘
quvchilarga maslahat berishda yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
142
Soliq va moliya: Sun’iy intellekt soliq va moliya sohasida soliq tushumlarini tahlil
qilish, soliq to
‘
lovlaridagi tafovutlarni aniqlash, moliya tahlilini o
‘
rganish va
samaradorligini oshirishda foydalaniladi.
Chatbotlar: Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan chatbotlar, mijozlar bilan
aloqada bo
‘
lish, savollarga javob berish, ma’lumotlarni tahlil qilish va boshqa
xizmatlarni taklif qilishda ishlatiladi.
Kompyuterlar: Sun’iy intellekt, kompyuterlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan
ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘rganish va ishlov berishda yordam beradi. Bu
kompyuterlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan ma’lumotlarni tahlil qilish, maslahat berish,
avtomatlashtirilgan vazifalarni bajarish va boshqa intellektual vazifalarni bajarish
imkoniyatini beradi.
Robototexnika: Sun’iy intellekt, robotlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan ma’lumotlarni
tahlil qilish, o‘rganish va ishlov berishda yordam beradi. Bu robotlarga o‘zaro aloqada
bo‘lgan ma’lumotlarni tahlil qilish, muhitni tahlil qilish, boshqarish va boshqa
intellektual vazifalarni bajarish imkoniyatini beradi. Hozirgi zamon robotlari
rivojlanishning uch bosqichini bosib o’tdi. Ularning birinchi avlodi programmali
robotlar, ikkinchi avlodi - «his qiluvchi» robotlar yoki moslangan (adaptiv) robotlar,
uchinchi avlodi esa intellektual robotlar deb ataladi.
Avtomatlashtirish: Sun’iy intellekt avtomatlashtirish sohasida ham keng
qo‘llaniladi. Sun’iy intellekt avtomatlashtirish sohasida avtomatik tizimlarni boshqarish,
ma’lumotlarni tahlil qilish, avtomatik tanishuv va boshqa intellektual vazifalarni
bajarishda yordam beradi.
Telekommunikatsiya: Sun’iy intellekt, telekommunikatsiya sohasida ham
qo‘llaniladi. Bu sohada Sun’iy intellekt, so‘rov-javob tizimlarini, ma’lumotlarni tahlil
qilishni va boshqa intellektual vazifalarni bajarishni o‘z ichiga oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
143
Raqamli platformalarni yaratish axborot texnologiyalari ko‘plab kundalik
vazifalarni xal qiladi, buning natijasida esa yirik ko‘lamdagi amallar tezroq, arzonroq,
qulayroq va o‘rtadagi vositachilarsiz bajariladi. Bunga misol qilib my.gov.uz saytini
keltirib o‘tishimiz mumkin. Hozirda bu platformadan 500 ga yaqin xizmatlar
ko‘rsatilmoqda.
Raqamlashtirish so‘zi aslida yangi atama bo‘lib, “innavatsion boshqaruv” va ish
yuritish jarayoniga IT yechimlarning jalb etilishi, buning samarasi o‘laroq esa internet
buyumlardan tortib, electron hukumatgacha bo‘lgan barcha tizimlarda axborot
texnologiyalarini qo‘llashni ko‘zda tutadi.
Raqamli texnologiyalarning rivoji sun’iy intellekt haqidagi ko‘pchilik dunyo
mutaxasislari tomonidan insoniyatga foydalimi yoki zaralimi degan baxs-munozaralar
ko‘p yillardan buyon davom etib kelmoqda. Mutaxasislar xanuzgacha aniq bir maqsad-
u to‘xtamga kelgani yo‘q. Ba’zilar sun’iy intellektni ommalashtirish natijasida ishsizlik
kengayib boradi desa, ba’zilar ijobiy munosabatda bo‘lish kerakligini aytishmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Raqamli iqtisodiyotning ba’zi ko‘rsatmalari
. Mahsuldorlik, innovatsiya va
texnologiyalar eJournal. Ijtimoiy fanlarni o‘rganish tarmog‘I (SSRN). Kirish 27
yanvar 2020.
2.
Turdimurodov B. , Jo’rayeva A. , Aliqulov M., Jo’rayev N., va Ro’ziyev A.
TIBBIYOTDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR. (2023).
3.
J. S. Suxrobovich, M. A. Azam o'g'li - Sun'iy Intellekt: Yutuq va
kamchiliklari 2023 - web-journal.ru
4.
Nazarov X. N. Robotlar va robototexnik tizimlar. Darslik. - "MAShHUR PRESS",
2019
5.
Абышко А.О., Сабиров Г.С. Искусственный интеллект и произведения
машинного творчества: применимость опыта стран общего права к
российскому регулированию // Патенты и лицензии. Интеллектуальные права.
2021. № 12. С. 60–72.
6.
Internet materiallari google qidiruv tizimidan foydalanildi
.
