Авторы

  • Машарипов Азамат Сабирович
  • Маткаримова Гули Махсудовна,
  • Бабажанова Нодира Шухратовна

Биография автора

  • Машарипов Азамат Сабирович

    т.ф.д.,

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tbir.99454

Аннотация

Аннотация: Мақолада омнопон дори воситасининг таркибидаги морфин, кодеин, папаверин, носкапин, тебаинларнинг 96% ли спирт ва ацетонитрилда эриши ўрганиб чиқилди. Ацетонитрил омнопон таркибидаги моддалар учун оптимал эритувчи эканлиги аниқланди.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

106

СУД-КИМЁ АМАЛИЁТИДА МАСС-СПЕКТРОМЕТРИК УСУЛДА

ОМНОПОН ДОРИ ВОСИТАСИ ТАҲЛИЛИ.

Машарипов Азамат Сабирович т.ф.д.,

Маткаримова Гули Махсудовна,

Бабажанова Нодира Шухратовна

Аннотация: Мақолада омнопон дори воситасининг таркибидаги морфин,

кодеин, папаверин, носкапин, тебаинларнинг 96% ли спирт ва ацетонитрилда

эриши ўрганиб чиқилди. Ацетонитрил омнопон таркибидаги моддалар учун

оптимал эритувчи эканлиги аниқланди.

Долзарблиги

Масс-спектрометр хроматографида (Хроматек Кристалл 9000NP)

моддаларни аниқлашда эритувчи танлаш муҳим аҳамиятга эга. Тўғри танланган

эритувчи биологик объект таркибидаги энг кам миқдордаги аниқланувчи моддани

ҳам максимал эритиш хусусиятига эга бўлади. Масс-спектрометр хроматографида

анализ ўтказиш учун эритувчи танлаганда, хроматографнинг таркибий

қисмларига зарар етказмайдиган, шу билан бирга, аниқланувчи модда танланган

эритувчида максимал эришини инобатга олиш зарур. Акс ҳолда масс-спекторнинг

аниқлаш даражаси қанчалик сезгир бўлса ҳам аниқланиши зарур бўлган биологик

объект таркибидаги моддани аниқлаш имкони бўлмайди.

Келиб чиқиши табиий ва сунъий бўлган наркотик моддаларнинг янги

хроматографик

усулларини

ишлаб

чиқиш

суд-кимё

токсикологияси

амалиётининг актуал ечимларидан бири ҳисобланади. Кейинги йилларда

синтетик наркотик моддаларнинг қўлланилиши ўсиб бормоқда. Тегишли

органлар томонидан наркотик моддалар рўйхатга киритилишига қарамасдан

вазиятни бутунлай бошқаришнинг имконияти йўқ. Чунки, рўйхатга олинган

наркотик дори воситаларидан ташқари янги рўйхатга олинмаган ҳар хил


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

107

наркотик таъсирга эга бўлган воситалар, психотроп ва кучли таъсир қилувчи дори

моддаларининг янги турлари кириб келмоқда. Ҳозирда турли мақсадларни кўзлаб

наркотик моддалар билан бирга кучли таъсир қилувчи ёки психотроп дори

воситаларини аралаш қабул қилиш ҳолатлари кўп учрайди. Янги турдаги

наркотик хусусиятга эга бўлган моддаларнинг кўпайишига қарамасдан классик

турдаги наркотиклар ўз актуаллигини йўқотгани йуқ. Шу сабабдан, янги

замонавий текшириш усулларини ишлаб чиқиш зарур. Бугунги кунга келиб чет

эл суд тиббиёти амалиётида қўлланилиб келинаётган, юқори сезгирликга эга

бўлган масс-спектрометр, ЮССХ усулларини Республикамиз суд тиббиёти

амалиётига тадбиқ этиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб, кўпгина муаммоларни ҳал

қилиш билан бирга янгиликлар яратиш имконини беради.

Тадқиқот мақсади

Омнопон дори воситаси ёрдамида опиатларни Хроматек Кристалл 9000NP

масс-спектрометр хроматографида аниқлаш учун энг оптимал эритувчиларни

ўрганиб чиқиш, масс-спекторнинг сезгирлик даражасини ўрганиш. Олинган

натижаларни

биологик

объектлардан

опиатларни

масс-спекторометр

хроматографида аниқлашга тадбиқ этиш.

Материал ва усуллар

Газ хроматограф масс-спектрометр усулида тадқиқот олиб борилди.

Ацетонитрил, 96% ли этил спирти, 1% ли омнопон (морфин гидрохлорид 5,75,

носкапин 2,7, кодеин 0,72, папаверин гидрохлорид 0,36 ва тебаин 0,05 мг) дори

воситаси тадқиқот учун материал бўлиб хизмат қилади.

Тадқиқот натижалари ва мухокама

Тадқиқот 1% ли омнопон дори воситасининг 2 хил эритувчи, 96% ли этил

спирти ва ацетонитрилларда эрувчанлиги, шу билан бирга, аппаратнинг сезгирлик

даражаси ўрганиб чиқилди.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

108

Намуна

номи

Суюлиш

даражаси

Моддалар номи

Ўхшашлик даражаси %

1

Омнопон(

96%

спирт)

4

Кодеин

69,04

Морфин

88,24

Папаверин

88,59

Носкапин

79,01

Тебаин

67,89

2

Омнопон(

96%

спирт)

8

Кодеин

68,29

Морфин

88,61

Тебаин

67,87

Папаверин

89,75

Носкапин

88,29

3

Омнопон(

96%

спирт)

16

Кодеин

66,08

Морфин

88,87

Папаверин

87,39

Носкапин

84,28

4

Омнопон(

96%

спирт)

32

Кодеин

65,39

Морфин

89,18

Папаверин

88,12

Носкапин

81,62

5

Омнопон(

96%

спирт)

64

Кодеин

64,38

Морфин

87,20

Папаверин

89,00

Носкапин

85,53

6

Омнопон(

96%

спирт)

128

Кодеин

60,46

Морфин

78,67

Папаверин

81,37

Носкапин

78,52

7

Омнопон(

96%

спирт)

256

Морфин

Аниқланмади

Кодеин

61,07

Папаверин

75,57

Носкапин

73,07

8

Омнопон(

96%

спирт)

512

Кодеин

52,63

9

Омнопон(

96%

спирт)

1024

Аниқланмади

Аниқланмади


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

109


Намуна

номи

Суюлиш

даражаси

Моддалар номи

Ўхшашлик даражаси%

1

Омнопон

(ацетонит

рил)

4

Кодеин

65,26

Морфин

88,78

Тебаин

29,65

Папаверин

88,46

Носкапин

85,50

2

Омнопон

(ацетонит

рил)

8

Кодеин

67,03

Морфин

89,06

Тебаин

37,97

Папаверин

89,13

Носкапин

81,03

3

Омнопон

(ацетонит

рил)

16

Кодеин

65,37

Морфин

88,34

Папаверин

89,27

Носкапин

82,18

4

Омнопон

(ацетонитр

ил)

32

Кодеин

62,58

Морфин

88,11

Папаверин

88,36

Носкапин

79,78

5

Омнопон

(ацетонитр

ил)

64

Кодеин

61,25

Морфин

87,49

Папаверин

84,73

Носкапин

81,08

6

Омнопон

(ацетонитр

ил)

128

Кодеин

65,25

Морфин

87,24

Папаверин

83,42

Носкапин

81,56

7

Омнопон

(ацетонитр

ил)

256

Кодеин

63,45

Морфин

81,88

Папаверин

62,98

Носкапин

77,42

8

Омнопон

(ацетонитр

ил)

512

Кодеин

51,75

Морфин

80,81

Папаверин

49,75

Носкапин

72,66

9

Омнопон

(ацетонитр

ил)

1024

Кодеин

40,83

Морфин

68,00

Носкапин

56,59

10

Омнопон

(ацетонитр

ил)

2048

Носкапин

28,84

11

Омнопон

(ацетонитр

ил)

4096

Аниқланмади

Аниқланмади


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

110

Тадқиқот усули:

1

. Омнопон (1%; 1мл) дори воситаси 96% ли спиртда ҳар

хил нисбатларда эритилди ва ҳар бири кетма-кет анализаторга жойлаштирилиб,

анализ ўтказилди:

Тадқиқот усули:

2

. Омнопон (1%; 1мл) дори воситаси ацетонитрилда ҳар

хил нисбатларда эритилди ва кетма-кет масс-спектрометрда анализ ўтказилди.

Хроматэк-Кристалл 9000

NP

газ хроматограф масс-спектрометрининг иш

ҳолатидаги шароитлари: Калонка термостати- 175 С

0

дан 280 С

0

гача кўтарилиб

бориш, Температура буғлатгич- 260 С

0

, колонка оқими тезлиги - 1 мл/мин, МСД:

форвакуум босими – 44 мТорр, турбомолекуляр насос тезлиги – 99,8%, ион

манбаи температураси – 200,0 С

0

, ўтиш чизиғи температураси – 280,0 С

0

.

Капилляр колонка –СR-5ms, узунлиги 30 м, ички диаметр 0.25 мм, фаза 0.25 мкм,

Тмах 330/350 С

0

.

1-усул

омнопон дорисини 96 % ли спирт билан 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256,

512, 1024 марта суюлтирилди.

128 марта суюлтирилган намунада морфин аниқланди;

256 марта суюлтирилган намунада морфин аниқланмади;

512 марта суюлтирилган намунада кодеин аниқланди;

1024 марта суюлтирилган намунада ҳеч қайси модда аниқланмади;

2-усул

омнопон дори воситаси ацетонитрилда 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512,

1024, 2048 ва 4096 марта суюлтирилди.

1024 марта суюлтирилган эритмада морфин, кодеин ва носкапин аниқланди;

2048 марта суюлтирилган эритмада морфин ва кодеин аниқланмади, носкапин

аниқланди;

4096 марта суюлтирилган эритмада ҳеч қайси модда аниқланмади;

Омнопон таркиби:

морфин гидрохлорид 5,75, носкапин 2,7, кодеин 0,72,

папаверин гидрохлорид 0,36 ва тебаин 0,05 мг.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

111

1.

1024 марта ацетонитрилда суюлтирилган омнопон таркибидаги морфиннинг

миқдори 5,75/1024=0,00561 мг/мл. 0,00561*1000 =5,61 мкг/мл га тенг.

2.

Омнопоннинг 96% ли этил спиртида 128 марта суюлтирилган эритмасида

морфиннинг миқдори: 5,75/128=0,0449 мг/мл. 0,0449*1000=44,9 мкг/мл.

3.

Натижаларга кўра, 96% ли этил спиртида морфиннинг охирги 128 марта

суюлтирилган эритмасидаги миқдори 44,9 мкг/мл.

4.

Морфиннинг ацетонитрилда охирги 1024 марта суюлтирилган эритмасидаги

миқдори 5,61 мкг/мл.

5.

Бунда: 44,9/5,61=8. Морфин ацетонитрилда спиртга нисбатан 8 марта кўп

эриган.

6.

Омнопон таркибидаги кодеиннинг ацетонитрилда охирги 1024 марта

суюлтирилган

эритмаси

миқдори

0,72/1024=0,00070

мг/мл;

0,00070*1000=0,70 мкг/мл.

7.

Омнопон таркибидаги кодеиннинг спиртдаги охирги 512 марта

суюлтирилган эритмаси миқдори: 0,72/512=0,0014 мг/мл; 0,0014*1000=1,4

мкг/мл;

8.

Бунда: 1,4/0,70=2; Кодеин ацетонитрилда 96% ли спиртга нисбатан 2 марта

кўп эриган.

Хулоса

Омнопон таркибидаги опиатларни аниқлашда эритувчи сифатида 96% ли

спирт ва ацетонитрил ўрганиб чиқилди. Олинган натижалар ҳисоби бўйича,

морфин ацетонитрилда 96% ли спиртга нисбатан 8 марта кўп эрувчан; кодеин

ацетонитрилда 96% ли спиртга нисбатан 2 марта кўп эрувчан. Натижалардан

келиб чиқиб, биообъектлардан ажратиб олинган ажратмани хромато масс-

спектрометр усулида опиатларга текширув ўтказишда ацетонитрил оптимал

эритувчи сифатида фойдаланишга тавсия этилади.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-37_ Том-5_ Январь-2025

112

Фойдаланилган адабиётлар

1.

Cправочник Видаль. Лекарственные препараты в Узбекистане. –

АстраФармСервис - 2008.-

.

664с.

2.

Залесова В.А., Катаев С.С., Курдина Л.И. Вопр.наркологии.- 1998.- №2. 53с.

3.

Муравьёв, Ю.В.,Евсикова М.М. //Клин. фармакология и терапия. - 2005.-

83с.

4.

Ширлин Бейн, Мишель Карлин: Приминение ВЭЖХ в судебно-

медицинской и криминалистике. Практическое рукаводство/пер. с

англ.яз.под ред. Б.П.Лапина.-СПб.: ЦОП « ПРофессия», 2021 с., цв.ил.

5.

Токсикологическая химия: авторы: Т.В.Плетенева, Е.М.Саломатин,

А.В.Сыроешкин,

Р.М.Бархударов,

Н.А.Денисова,

О.А.Избаш,

А.Е.Коваленка.

6.

Рекоминдуемые методы анализы опия, морфина и героина. Организация

объединенных нации Нью Йорк 1998г.