https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
70
MA’LUMOTLAR OMBORI ASOSIDA ISHLOVCHI DASTURLAR VA
ULARNING IMKONIYATLARI
Hakimova Kamolot Abduqahhorovna
Marg‘ilon 1-son politexnikumi o‘qituvchisi
Annotasiya. Ma'lumotlar ombori asosida ishlovchi dasturlar va ularning
imkoniyatlari, farqlari xaqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘z va iboralar: MS Access, Clipper, DBMS, SQL, DBF, SQL va so‘rovlar,
makros
Kirish
Ma'lumotlar ombori asosida ishlovchi dasturlar ma'lumotlarni saqlash, tartibga
solish, qidirish, tahlil qilish va boshqarish uchun maxsus ishlab chiqilgan dasturiy
tizimlardir. Bu turdagi dasturlar korxona va tashkilotlarda ma'lumotlar bazasini samarali
boshqarishga yordam beradi. MS Access va Clipper esa ma'lumotlar omborlari bilan
ishlashda keng qo‘llanilgan dasturlar hisoblanadi.
MS Access — bu Microsoft kompaniyasining ma'lumotlar omborini boshqarish
tizimi (DBMS) bo‘lib, asosan desktop (kompyuter) muhitida ishlaydi va ma'lumotlar
ombori yaratish, ularda saqlangan ma'lumotlar bilan ishlash uchun qulay vositalarni
taqdim etadi. MS Accessning asosiy imkoniyatlari quyidagilar:
•
MS Access foydalanuvchilarga ma'lumotlar bazasini yaratish, tahrirlash va ularga
so‘rovlar yuborish imkoniyatini beruvchi intuitiv interfeysga ega.
•
SQL so‘rovlarini va maxsus dizaynlarni ishlatib, ma'lumotlar bilan tahliliy ishlar
olib borish mumkin.
•
MS Accessda avtomatlashtirilgan hisobotlar yaratish, makrolar orqali
jarayonlarni avtomatlashtirish va boshqa ma'lumotlar bazasi amaliyotlarini
bajarish mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
71
•
MS Access boshqa Microsoft Office dasturlari bilan oson integratsiya qiladi,
masalan, Excel, Word va boshqa vositalar bilan ishlashda qulaylik yaratadi.
Clipper — bu dasturlash tili bo‘lib, asosan ma'lumotlar omborlarini boshqarish uchun
ishlab chiqilgan va 1980-yillarda keng tarqalgan. Clipper tilida yozilgan dasturlar asosan
DOS tizimida ishlaydi va ko‘proq kichik va o‘rta hajmdagi ma'lumotlar bazalari bilan
ishlash uchun ishlatilgan. Clipperning asosiy imkoniyatlari quyidagilar:
•
Clipper dasturlash tilida oddiy sintaksis va qulay ma'lumotlar bazasini yaratish
imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bu dasturchilarga tezda dastur yaratishga yordam
beradi.
•
Clipper asosan DBF formatidagi ma'lumotlar fayllari bilan ishlash uchun ishlab
chiqilgan, bu esa ma'lumotlar bazasini boshqarishni osonlashtiradi.
•
Clipper tizimi past darajada ishlaydi, bu esa tizim resurslarini samarali boshqarish
imkoniyatini beradi.
•
Clipper kichik bizneslar va o‘rta korxonalar uchun mos bo‘lib, tez va samarali
ishlash imkonini yaratadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
MS Access bo‘yicha:
•
"Microsoft Access 2019 Bible" (Michael Alexander, Richard Kusleika) Ushbu
kitobda MS Accessning barcha funksiyalari, ma'lumotlar bazasini yaratish,
so‘rovlar, formulalar va hisobotlar yaratish jarayonlari batafsil bayon qilingan.
•
"Access 2016 For Dummies" (Larry L. Long, Ken Getz) — MS Access tizimida
ma'lumotlar bazasini boshqarishning oddiy va intuitiv usullari haqida.
•
"Beginning Access 2013" (Paul McFedries) — MS Accessni o‘rganishni
boshlovchi dasturchilar uchun yaxshi manba bo‘lib, tizimda ishlash asoslari,
interfeys va ma'lumotlar bilan ishlash usullari haqida tushuncha beradi.
Clipper bo‘yicha:
•
"Clipper Programming" (Ted H. A. Meleney) — Clipper dasturlash tilining
dastlabki versiyalaridan hozirgi kungacha o‘zgarishlar va rivojlanishlarini tahlil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
72
qiluvchi kitob. U dasturchilarga Clipper tilini samarali o‘rganishga yordam
beradi.
•
"Programming in Clipper" (Jack L. Russell) — Clipper dasturlash tili va uning
ma'lumotlar bazasi bilan ishlash imkoniyatlarini o‘rgatuvchi mukammal
qo‘llanma.
•
"Clipper: A Guide to Programming" (Gordon L. Price) — Clipperning o‘ziga xos
xususiyatlari, sintaksisi va amaliy qo‘llanishlari haqida batafsil tahlil.
MS Access metodologiyasi:
•
MS Accessda ma'lumotlar bazasini yaratish jarayoni jadvallar, so‘rovlar, shakllar
va hisobotlar yaratishni o‘z ichiga oladi. Jadvallar orasidagi bog‘lanishlar
(relatsiyalar) muhim ahamiyatga ega.
•
Ma'lumotlar bazasini yaratishda normalizatsiya (ya'ni, ma'lumotlar bazasida
takroriy ma'lumotlar va keraksiz ma'lumotlarni minimallashtirish) asosiy
metodlardan biridir. MS Accessda jadvallarni to‘g‘ri normallashtirish,
ma'lumotlar bazasining samaradorligini oshiradi.
•
SQL va so‘rovlar. MS Accessda SQL so‘rovlarini yaratish, ma'lumotlarni filtr
qilish, guruhlash va tahlil qilish imkoniyatlari mavjud. Bu, dasturchilarga
ma'lumotlarni tez va samarali ishlov berishda yordam beradi.
Clipper metodologiyasi:
•
Ma'lumotlar bazasi va fayllar bilan ishlash.
Clipper ma'lumotlar bazasini DBF
formatida boshqaradi, bu esa ma'lumotlarni saqlash va olishda oddiy va tezkor
tizimni taqdim etadi.
•
Clipperda dasturiy ta'minotni yaratishda modular dasturlash prinsiplari
qo‘llaniladi. Bu, dasturiy ta'minotni modullarga bo‘lib, ularni mustaqil ravishda
ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazishni osonlashtiradi.
•
Clipperda ishlab chiqilgan dasturlarni tekshirish va xatoliklarni aniqlash uchun
kengaytirilgan debug vositalari va metodlar mavjud.
Tahlil:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
73
•
MS Access zamonaviy ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi sifatida ko‘proq
foydalanuvchilarga qulaylik yaratadi. Interfeysi oddiy va intuitiv bo‘lib,
kengaytirilgan imkoniyatlar taqdim etadi. Biroq, MS Accessning cheklanishi
shundaki, u ko‘proq desktop (kompyuter) muhiti uchun mo‘ljallangan va katta
hajmdagi ma'lumotlar bilan ishlashda samaradorligi pasayishi mumkin.
•
Clipper esa eski texnologiya bo‘lib, bugungi kunda katta miqdordagi
ma'lumotlarni boshqarishda samarali emas. Biroq, kichik va o‘rta hajmdagi
ma'lumotlar uchun, ayniqsa eski tizimlar bilan ishlashda, Clipper hali ham
ishlatilishi mumkin.
Natijalar va muhokama
MS Access ma'lumotlar omborlarini yaratishda, boshqarishda va tahlil qilishda samarali
vosita bo‘lib, quyidagi natijalarga erishilgan:
•
MS Access ma'lumotlar bazasi yaratish va boshqarishni osonlashtiradigan grafik
interfeysni taqdim etadi. Bu interfeysni foydalanuvchilar va dasturchilar uchun
intuitiv qilish, dasturlash bilimlari kam bo‘lgan foydalanuvchilarga ham
o‘zlarining ma'lumotlar bazasini yaratish imkonini beradi.
•
MS Accessda ishlab chiqilgan makroslar orqali ma'lumotlar bilan ishlash,
hisobotlar yaratish va boshqa operatsiyalarni avtomatlashtirish mumkin. Bu
jarayonlarni tezlashtiradi va samaradorlikni oshiradi.
•
SQL so‘rovlarini yaratish va ma'lumotlarni tahlil qilish imkoniyatlari yordamida
MS Accessda murakkab so‘rovlar, analitik hisobotlar va maxsus tahliliy ishlar
amalga oshirilishi mumkin. Bu foydalanuvchilarga ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni tezda tekshirish va tahlil qilish imkonini beradi.
•
MS Access Microsoft Office paketiga yaxshi integratsiya qiladi, masalan, Excel,
Word, Outlook va boshqa dasturlar bilan birga ishlashda qulaylik yaratadi. Bu,
ma'lumotlar bazalarini boshqarish va ulardan hisobotlarni chiqarish uchun
qulayliklar yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
74
2. Clipper
Clipper dasturlash tili, asosan, kichik va o‘rta miqyosdagi ma'lumotlar bazalarini
boshqarish uchun ishlatilgan va quyidagi natijalarga erishilgan:
•
Clipperning asosiy afzalliklaridan biri — uning yuqori tezlikda ishlashidir. Dastur
past darajadagi tizim resurslaridan samarali foydalanadi, bu esa kichik va o‘rta
o‘lchamdagi ma'lumotlar bazalari uchun juda mos keladi.
•
Clipper dasturlash tili oddiy sintaksisga ega bo‘lib, dasturchilar uchun tezda
dastur yaratish imkoniyatini beradi. Bu o‘zining oson o‘rganish jarayoni bilan
ajralib turadi.
•
Clipper asosan DBF (DataBase File) formatida ma'lumotlar bazasini saqlaydi, bu
esa kichik bizneslar va o‘rta korxonalar uchun juda samarali va keng qo‘llanilgan
formatdir. DBF fayllari bilan ishlashda qulaylik yaratadi.
•
Clipperda dasturiy ta'minot ishlab chiqishda modul va funktsional bloklardan
foydalanish mumkin. Bu dasturlarni yaratish va ularni o‘zaro aloqada bo‘lgan
qismlarga bo‘lib, boshqarishni soddalashtiradi.
MS Access va Clipper dasturlarining farqlari
MS Access va Clipper dasturlari orasida bir qator asosiy farqlar mavjud:
1. Platforma va texnologiya
•
MS Access. Microsoft kompaniyasining mahsuloti bo‘lib, asosan Windows
operatsion tizimida ishlaydi va zamonaviy kompyuterlar bilan yaxshi
integratsiyalashgan. U grafik interfeysga ega bo‘lib, foydalanuvchilarga qulaylik
yaratadi.
•
Clipper. Bu DOS tizimi asosida ishlaydigan dasturlash tili bo‘lib, eski kompyuter
tizimlarida ishlashga mo‘ljallangan. Hozirgi kunda ko‘proq eski tizimlarda
ishlatiladi va grafik interfeysga ega emas.
2. Foydalanuvchi interfeysi
•
MS Access. Grafik interfeys, drag-and-drop (tortib tashlash) metodlari, shakllar
va hisobotlar orqali foydalanuvchilarga qulay ishlash imkoniyatini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
75
•
Clipper. Klaviatura orqali ishlashga asoslangan, grafik interfeys yo‘q.
Foydalanuvchilar ko‘proq kod yozish orqali tizimni boshqaradi.
3. Funksionallik va imkoniyatlar
•
MS Access. Kengaytirilgan ma'lumotlar tahlili, hisobotlar va avtomatlashtirish
imkoniyatlarini taqdim etadi. SQL so‘rovlarini yaratish, makrolar orqali
jarayonlarni avtomatlashtirish kabi imkoniyatlarga ega.
•
Clipper. Kichik va o‘rta hajmdagi tizimlar uchun mos, yuqori tezlikda ishlashga
qaratilgan. Ammo, MS Accessga qaraganda kengaytirilgan hisobotlar yoki
ma'lumotlar tahlili imkoniyatlari cheklangan.
4. Integratsiya va kengaytirilish
•
MS Access. Microsoftning boshqa mahsulotlari bilan yaxshi integratsiyalanadi
(masalan, Excel, Outlook). Bu esa foydalanuvchilarga ma'lumotlarni tezda
eksport qilish va integratsiya qilish imkonini beradi.
•
Clipper. Integratsiya imkoniyatlari cheklangan, asosan o‘z tizimlari va fayllari
bilan ishlaydi. Ammo, eski tizimlar bilan yaxshi ishlaydi.
5. Ma'lumotlar bazasi formati
•
MS Access. Ma'lumotlar bazasi formatlari (MDB yoki ACCDB) tizimga
moslashtirilgan va foydalanuvchilar uchun qulay interfeysda ishlash imkonini
beradi.
•
Clipper
:.
DBF (DataBase File) formatida ma'lumotlarni saqlaydi, bu esa eski
tizimlar bilan ishlash uchun qulay, ammo zamonaviy tizimlarda kamroq
ishlatiladi.
Xulosa
Zamonaviy ma'lumotlar ombori tizimlari keng imkoniyatlar taqdim etadi va har
biri turli ehtiyojlar uchun optimallashtirilgan.
MS Access va Clipper dasturlari ma'lumotlar omborlarini boshqarishda turli
ehtiyojlarni qondiradi. MS Access zamonaviy va qulay interfeysi bilan keng qo‘llanilsa,
Clipper esa eski tizimlarda va kichik ma'lumotlar bazalari bilan ishlashda o‘zining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
76
samaradorligini ko‘rsatadi. Har ikki dastur ham o‘zining imkoniyatlariga ega bo‘lib,
tanlov maqsadga qarab amalga oshiriladi.
MS Access va Clipper dasturlari o‘zlarining ishlash printsiplari, metodologiyasi va
imkoniyatlari bo‘yicha ko‘plab o‘xshashliklarga ega. MS Access zamonaviy interfeyslar
va ma'lumotlar bazasini boshqarishning ko‘plab ilg‘or usullarini taklif qilsa, Clipper eski
tizimlar uchun qulay va tezkor yechimlar taqdim etadi. Har ikkala dastur ham o‘zining
alohida metodologiyasiga ega bo‘lib, ular ma'lumotlar omborlari va dasturlarni ishlab
chiqishda asosiy vositalardan hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. R. Tursunov. "Ma'lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari: MS Access va SQL". O‘quv-
Usuliy nashriyot. Toshkent.2019.45-72 betlar
2. A. Mahmudov."MS Access: Dasturlash va ma'lumotlar bazasini boshqarish".
Akademnashr. Toshkent.2020. 13-37 betlar
3. G. B. Smirnov. "Microsoft Access. Polnoe rukovodstvo". BHV-Petersburg. Sankt-
Peterburg.2017. Ст 100-132.
4. Michael Alexander, Richard Kusleika. "Microsoft Access 2019 Bible". Wiley
Publishing. Hoboken, New Jersey, USA.2019. Pages 120-155.
5. O. Shodmonov. "Clipper dasturlash tili va ma'lumotlar bazasi tizimlari". O‘quv-
Usuliy nashriyot. Toshkent. 2017. 32-45 betlar.
6. F. Bekmurodov. "Clipper dasturlash asoslari". Universitet nashriyoti.
Samarqand.2015.12-27 betlar.
7. V. P. Ivanov. "Clipper: Prakticheskoe rukovodstvo". BHV-Petersburg. Sankt-
Peterburg.2006.Ст 50-85.
8.Buriyeva, F. (2024). Shawkat Rahman's Translation Skills. Miasto Przyszłości, 55,
522-524.
9.Buriyeva, F., & Jasmina, I. (2024). Ikkinchi Jahon Urushi Davri O‘Zbek Adabiyotini
Tahlil Qilish. Miasto Przyszłości, 55, 225-229.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
77
10.Buriyeva, F., & Narzulloyeva, P. (2024). MUHAMMAD ALI SHE’RIYATIDA
TARIXNING POETIK TALQINI. Analytical Journal of Education and Development,
4(12), 164-167.
11.Buriyeva, F. (2024). THE GRADUAL DEVELOPMENT OF LITERARY
TRADITION AND INNOVATION IN POETRY (From the Post-1960s Period).
American Journal of Philological Sciences, 4(11), 86-89.
12.Buriyeva, F. (2024). Zamonaviy She’riyatda Diniy-Tasavvufiy Mavzu Va Timsollar
An’anaviyligi. Miasto Przyszłości, 53, 1347-1350.
13.BURIYEVA, F. (2024). FAXRIYOR IJODIY OLAMI: INDIVIDUAL USLUB VA
POETIK MAHORATNING SHAKLLANISH TADRIJI. News of the NUUz, 1(1.6. 1),
303-305.
14. G. A. Borisov. "Programmirovaniye na Clipper". Dialekt. Moskva.2001. Ст 75-110
