https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
41
INSON HUQUQLARI BO‘YICHA TA’LIMOTLAR VA QARASHLAR
TARIXI
Toshkent viloyati Olmaliq shahar politexnikumi,
davlat va huquq asoslari fani o‘qituvchisi
Parpiyeva Xalida Abdinabiyevna.
Annotatsiya: Inson huquqlari tarixi insoniyatning o‘zaro munosabatlari, ijtimoiy
tuzilishi va madaniyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu huquqlarni anglash, tan
olish va himoya qilish jarayonlari ming yillar davomida rivojlangan. Inson huquqlari
tushunchasi, asosan, odamlarning tug‘ma huquqlari, erkinliklari va insoniy qadr-
qimmati bilan bog‘liq bo‘lib, bu huquqlarni himoya qilish va rivojlantirish uchun turli
xil ta’limotlar va qarashlar paydo bo‘lgan. Ushbu maqolada inson huquqlari bo‘yicha
ta’limotlar va qarashlar tarixi haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: inson huquqlari, ta'limotlar, himoya, erkinlik, qadr-qimmat, adolat,
haqiqat.
Inson huquqlari tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Qadimgi Misr,
Mesopotamiya va Hindiston kabi sivilizatsiyalar o‘zlarining qonunlari va axloqiy
normalari orqali inson huquqlari tushunchalarini shakllantira boshladilar. Qadimgi
Misrda, masalan, "Maat" tushunchasi adolat, haqiqat va tartibni ifodalaydi. Bu
tushuncha, o‘z navbatida, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish va ularning
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Qadimgi Gretsiyada, ayniqsa, Sokrat, Platon va
Aristotel kabi faylasuflar inson huquqlari va erkinliklari masalalariga e'tibor qaratdilar.
Sokrat insonning ichki erkinligini, Platon esa adolat va ideal jamiyat tushunchalarini
rivojlantirdi. Aristotel esa insonni "ijtimoiy hayvon" sifatida ko‘rib, uning jamiyatdagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
42
o‘rni va huquqlarini o‘rganishga harakat qildi. Bu davrda inson huquqlari masalalari
ko‘proq falsafiy va axloqiy nuqtai nazardan yondashildi. O‘rta asrlarda inson huquqlari
tushunchasi diniy ta'sir ostida rivojlandi. Bu davrda diniy huquqlar va erkinliklar
ko‘proq muhokama qilindi, ammo inson huquqlari masalalari hali to‘liq shakllanmagan
edi.
Yangi davrda, ya'ni XVII-XVIII asrlarda, inson huquqlari masalalari yanada
kengayib, yangi falsafiy va siyosiy ta'limotlar paydo bo‘ldi. Bu davrda "Tabiat holati"
nazariyasi, "Ijtimoiy shartnoma" g‘oyasi va "Tabiiy huquqlar" tushunchalari rivojlandi.
Jon Lock, Jean-Jacques Rousseau va Thomas Hobbes kabi faylasuflar inson huquqlari
va erkinliklari masalalariga yangi yondashuvlar taklif etdilar. Jon Lockning tabiiy
huquqlar nazariyasi, insonning hayot, erkinlik va mulk huquqlarini himoya qilish
zarurligini ta'kidlagan. Inson huquqlari tarixi XVIII asrda, Fransiya inqilobi va Amerika
mustaqillik urushi bilan yangi bosqichga o‘tdi. Fransiya inqilobi davomida "Inson va
fuqarolik huquqlari deklaratsiyasi" qabul qilindi. Ushbu deklaratsiya inson huquqlari va
erkinliklarini himoya qilishga qaratilgan birinchi hujjatlardan biri hisoblanadi. Bu hujjat,
barcha insonlar teng huquqlarga ega ekanligini va ularning erkinliklarini himoya qilish
zarurligini ta'kidlaydi. XIX asrda inson huquqlari masalalari yanada rivojlanib, ko‘plab
harakatlar va tashkilotlar paydo bo‘ldi. Bu davrda qullikni tugatish, ayollarning
huquqlari va ishchilar huquqlari kabi masalalar muhokama qilindi. Inson huquqlari
harakatlari ko‘plab mamlakatlarda o‘z ta'sirini ko‘rsatdi va inson huquqlari bo‘yicha
yangi qonunlar va me'yorlar ishlab chiqildi.
XX asrda inson huquqlari masalalari xalqaro miqyosda muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, BMT tomonidan "Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi" qabul qilindi.
Ushbu deklaratsiya inson huquqlarining universalligi va ajralmasligini ta'kidlaydi.
Deklaratsiya barcha insonlar uchun teng huquqlarni, erkinliklarni va qadr-qimmatni
himoya qilish zarurligini belgilaydi. Bu hujjat, shuningdek, inson huquqlari sohasida
xalqaro standartlarni belgilab beradi. Inson huquqlari tarixi davomida ko‘plab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
43
muammolar va to‘siqlarga duch kelindi. Har qanday ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy
tizimda inson huquqlarini himoya qilish va rivojlantirish masalalari dolzarb bo‘lib
qolmoqda. Hozirgi kunda ham, inson huquqlari masalalari global muammolar, urushlar,
migratsiya va ijtimoiy adolatsizliklar bilan bog‘liq holda dolzarb ahamiyatga ega.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, inson huquqlari bo‘yicha ta’limotlar va qarashlar tarixi
insoniyatning rivojlanish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Bu tarix davomida inson
huquqlari tushunchasi, ularning himoyasi va rivojlantirilishi uchun ko‘plab ta'limotlar
va qarashlar paydo bo‘lgan. Inson huquqlari harakati, bugungi kunda ham, ijtimoiy
adolat, tenglik va erkinliklarni ta'minlashga qaratilgan sa'y-harakatlar davom etmoqda.
Inson huquqlari, shubhasiz, jamiyatning asosiy poydevorlaridan biri bo‘lib, har bir
insonning qadr-qimmati va erkinligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Saidov, A. (2020). Inson huquqlari: nazariyasi va amaliyoti. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi.
2. Toshpulatov, M. (2019). Inson huquqlari va ularning himoyasi. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti.
3. Abdullayeva, N. (2021). Inson huquqlari: tarixiy va zamonaviy yondashuvlar.
Buxoro: Buxoro davlat universiteti.
4. Xolmatov, R. (2018). Inson huquqlari va ijtimoiy adolat. Farg‘ona: Farg‘ona
davlat universiteti.
5. Yusupov, D. (2022). Inson huquqlari: global va mahalliy kontekstlar. Toshkent:
Toshkent davlat yuridik universiteti.
6. Rahmonov, S. (2023). Inson huquqlari va ularning rivojlanishi: tarixiy tahlil.
Andijon: Andijon davlat universiteti.
7. Murodov, E. (2020). Inson huquqlari va zamonaviy jamiyat. Nukus:
Qoraqalpog‘iston davlat universiteti.
