Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
26
TILSHUNОSLIKDА NОVЕRBАL DIАLОGIZM TUSHUNСHАSI VА
UNGА ILMIY YОNDАSHUVLАR SHАKLLАNISHI
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat Texnika Universiteti
“Amaliy ingliz tili” kafedrasi v.b dotsenti
Sabitova Iroda Srajiddinovna
Annotatsiya: Mazkur maqolada tilshunoslik nuqtayi nazaridan noverbal
dialogizm tushunchasining mohiyati, uning ilmiy talqini hamda shakllanish
bosqichlari tahlil qilinadi. Noverbal dialogizmlar lingvistik kommunikatsiya
jarayonida muhim omil bo‘lib, ularning semantik, pragmatik va sotsiokulturaviy
xususiyatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Maqolada ushbu fenomenning ilmiy
tadqiqotlar doirasida rivojlanishi, yetakchi xorijiy va mahalliy tilshunoslarning
qarashlari, shuningdek, zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida noverbal
dialogizmlarning o‘rni va ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot natijalari asosida ushbu tushunchaning til tizimidagi funksional
ahamiyati va turli tillardagi namoyon bo‘lish xususiyatlari yoritiladi. Shuningdek,
maqolada noverbal dialogizmlarning kommunikativ jarayondagi roli, madaniy va
lingvistik omillar bilan bog‘liqligi statistik ma’lumotlar asosida tahlil etiladi.
Ushbu ilmiy izlanish natijalari tilshunoslikning pragmatika, semiotika va
kommunikativ lingvistika yo‘nalishlarida noverbal vositalarni chuqurroq
o‘rganish zaruriyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: noverbal dialogizm, kommunikativ lingvistika, noverbal
muloqot, pragmatika, lingvistik tadqiqotlar, semiotika, sotsiopragmatika
ФОРМИРОВАНИЕ ПОНЯТИЯ НЕВЕРБАЛЬНОГО
ДИАЛОГИЗМА И НАУЧНЫХ ПОДХОДОВ К НЕМУ В
ЛИНГВИСТИКЕ.
Ташкентский государственный технический университет имени
Ислама Каримова
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
27
Исполняющий обязанности доцента кафедры «Практического
английского языка»
Сабитова Ирода Сражиддиновна
Аннотация: В данной статье анализируется сущность понятия
невербальный диалогизм, его научная интерпретация и этапы становления
с точки зрения лингвистики. Невербальные диалогизмы являются важным
фактором в процессе языкового общения, при этом особое значение имеют
их семантические, прагматические и социокультурные особенности. В
статье рассматривается развитие этого явления в рамках научных
исследований, взгляды ведущих зарубежных и отечественных лингвистов, а
также роль и значение невербальных диалогов на основе современных
лингвистических подходов.
На основе результатов исследования выделено функциональное
значение данного понятия в языковой системе и особенности его проявления
в разных языках. Также в статье на основе статистических данных
анализируется роль невербальных диалогизмов в коммуникативном процессе,
их связь с культурными и языковыми факторами. Результаты данного
научного исследования указывают на необходимость более глубокого
изучения невербальных средств в областях прагматики, семиотики и
коммуникативной лингвистики.
Ключевые слова: невербальный диалогизм, коммуникативная
лингвистика, невербальное общение, прагматика, лингвистические
исследования, семиотика, социопрагматика.
THE UNDERSTANDING OF NONVERBAL DIALOGISM IN
LINGUISTICS AND THE FORMATION OF SCIENTIFIC APPROACHES
TO IT.
Tashkent State Technical University named after Islam Karimov
Acting Associate Professor of the Department of “Practical English”
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
28
Sabitova Iroda Srajiddinovna
Abstract: This article analyzes the essence of the concept of nonverbal
dialogism from the point of view of linguistics, its scientific interpretation and
stages of formation. Nonverbal dialogisms are an important factor in the process
of linguistic communication, and their semantic, pragmatic and sociocultural
properties are of particular importance. The article examines the development of
this phenomenon within the framework of scientific research, the views of leading
foreign and domestic linguists, as well as the role and significance of nonverbal
dialogisms based on modern linguistic approaches.
Based on the results of the research, the functional significance of this
concept in the language system and the features of its manifestation in different
languages are highlighted. The article also analyzes the role of nonverbal
dialogisms in the communicative process, their connection with cultural and
linguistic factors based on statistical data. The results of this scientific research
indicate the need for a deeper study of nonverbal means in the areas of pragmatics,
semiotics and communicative linguistics of linguistics.
Keywords: nonverbal dialogism, communicative linguistics, nonverbal
communication, pragmatics, linguistic research, semiotics, sociopragmatics
KIRISH:
Zamonaviy lingvistika fanida inson muloqotining verbal va noverbal
omillar orqali shakllanishi alohida ilmiy qiziqish uyg‘otmoqda. Xususan, noverbal
dialogizmlar muloqot jarayonida bevosita ishtirok etib, kommunikativ aktning
samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Globalizatsiya
sharoitida tillararo va madaniyatlararo aloqalar kuchayib borayotgan bir paytda,
noverbal kommunikatsiya vositalarining lingvistik tizim bilan aloqadorligi
masalasi dolzarb tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqolada
noverbal dialogizm tushunchasi, uning ilmiy yondashuvlar shakllanishi hamda
tilshunoslikdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Nonverbal kommunikatsiya (so‘zlar orqali emas, balki jismoniy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
29
harakatlar, yuz ifodalari, qo‘l ishoralari, tovushlar va tana tili orqali amalga
oshiriladigan kommunikatsiya), insonlar o‘rtasida axborot almashishning muhim
usullaridan biridir. Bu, asosan, til va so‘zlardan tashqari muloqot shakllarini o‘z
ichiga oladi. Tilshunoslikda nonverbal dialogizm tushunchasi, til va noverbal
elementlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganishga qaratilgan ilmiy yo‘nalishdir.
Nonverbal kommunikatsiya odamlar o‘rtasidagi muloqotning samaradorligini
oshiradi, chunki ba’zi holatlarda so‘zlar yetarli bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli,
tilshunoslikda nonverbal dialogizmni o‘rganish nafaqat tilning, balki inson xulq-
atvori va muloqot madaniyatining muhim jihatlarini tushunishga yordam beradi.
Ushbu maqolada nonverbal kommunikatsiyaning tushunchasi, uning
tilshunoslikdagi o‘rni va ilmiy yondashuvlar shakllanishi haqida batafsil
muhokama qilinadi.
Ilmiy manbalarda noverbal dialogizmlarning turli jihatlari keng
o‘rganilgan. Jumladan, P.Ekman inson mimikasining universalligi haqidagi
g‘oyani ilgari surgan bo‘lsa, E.Hall noverbal kommunikatsiya madaniy jihatdan
o‘ziga xos ekanini ta’kidlaydi. Shuningdek, A.Mehrabian olib borgan tadqiqotlar
natijalariga ko‘ra, muloqot jarayonida informatsiyaning 55% mimika va tana
harakatlari orqali uzatiladi. Bu esa, o‘z navbatida, noverbal dialogizmlarning
kommunikativ jarayondagi muhim o‘rni mavjudligini tasdiqlaydi.
O‘zbek tilshunosligida ham noverbal dialogizmlarning lingvistik va
pragmatik jihatlari bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Karimov
(2020) o‘zbek tilida noverbal vositalarning rasmiy va norasmiy muloqotdagi
funksional xususiyatlarini o‘rganib, ularning lingvokulturologik ahamiyatini
aniqlagan. Ushbu maqolada ana shunday ilmiy tadqiqotlar asosida noverbal
dialogizmlarning lingvistik va pragmatik tahlili amalga oshiriladi.
Noverbal dialogizmlarning til tizimida o‘ziga xos yondashuvlarini
aniqlash nafaqat lingvistika balki psixologiya, sotsiologiya va kommunikativ
tadqiqotlar uchun ham muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ushbu maqolada
noverbal dialogizmlarning turli tillarda namoyon bo‘lishi, ularning madaniy
kontekst bilan bog‘liqligi va funksional ahamiyati bo‘yicha ilmiy-nazariy tahlil
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
30
amalga oshiriladi. Mazkur izlanish natijalari noverbal vositalarning lingvistik
tizimdagi o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi.
Tilshunoslikda noverbal dialogizm tushunchasi muloqot jarayonining
muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqiladi. Noverbal dialogizmlar – og‘zaki
nutq bilan birga ishlatiladigan yoki mustaqil holda muloqotni shakllantiruvchi
harakatlar, mimikalar, imo-ishoralar, tana harakatlari va boshqa vositalarni o‘z
ichiga oladi. Bu tushuncha psixolingvistika, kommunikativ lingvistika va
pragmatika yo‘nalishlari doirasida keng o‘rganilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI:
Noverbal muloqot va dialogizmlar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar lingvistika,
psixologiya va sotsiologiya yo‘nalishlarida keng rivojlangan. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab, noverbal vositalarning kommunikativ ahamiyati ko‘plab
tadqiqotchilar tomonidan o‘rganila boshlandi. Ushbu sohadagi ilmiy yondashuvlar
turli maktablar va nazariy asoslar doirasida shakllangan.
Noverbal
dialogizmlarning
umumiy
xususiyatlari
va
ularning
kommunikativ jarayondagi o‘rni E.Hall
1
, P.Ekman
2
va A.Mehrabian
3
tomonidan
chuqur o‘rganilgan. Xususan, E.Hall noverbal kommunikatsiyaning madaniy
farqlar bilan bog‘liqligini ta’kidlagan bo‘lsa, P.Ekman odamlarning mimikalari
universal bo‘lishi mumkinligi haqidagi gipotezani ilgari surgan. A.Mehrabian esa
muloqotdagi axborotning katta qismi so‘zsiz vositalar orqali yetkazilishini ilmiy
jihatdan asoslab bergan.
Xorijiy lingvistikasida noverbal muloqot pragmatika va semiotika nuqtayi
nazaridan o‘rganilgan. J.Austin
4
va J.Searle
5
nutq aktlari nazariyasi doirasida
noverbal komponentlarning ham semantik va pragmatik ahamiyatga ega ekanligini
ta’kidlaydilar. Shu bilan birga, D.Crystal
6
noverbal vositalarning nutq jarayonidagi
qo‘shimcha ma’no yuklovchi omil sifatida qaralishi zarurligini qayd etgan.
1
Hall, E. (1966). The Hidden Dimension. Doubleday. – 224 p.
2
Ekman, P. (1999). Basic Emotions. In T. Dalgleish & M. J. Power (Eds.), Handbook of cognition and emotion (pp.
45-60). Wiley. – 600 p
3
Mehrabian, A. (1972). Nonverbal Communication. Aldine-Atherton. – 336 p.
4
Austin, J. (1962). How to do things with words. Oxford University Press. – 296 p.
5
Searle, J. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge University Press. – 275 p.
6
Crystal, D. (1987). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge University Press. – 716 p.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
31
Rossiya tilshunosligida noverbal dialogizmlar V.G.Gak
7
, N.D.Arutyunova
va T.M.Nikolaeva
8
tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ularning ishlarida noverbal
muloqotning lingvokulturologik va sotsiopragmatik jihatlari tahlil qilingan.
Xususan, V.G.Gak noverbal vositalarni nutqiy aktning mustaqil komponenti
sifatida o‘rganish lozimligini ta’kidlaydi, N.D.Arutyunova esa noverbal
dialogizmlarning lingvistik birliklar bilan aloqadorligini ko‘rsatadi.
O‘zbek tilshunosligida ushbu yo‘nalish bo‘yicha tadqiqotlar nisbatan yangi
bo‘lsa-da, ayrim olimlar tomonidan o‘rganilgan. Masalan, A.Karimov
9
o‘zbek
tilida noverbal vositalarning rasmiy va norasmiy muloqotdagi funksional
xususiyatlarini tahlil qilib, ularning lingvokulturologik ahamiyatini aniqlagan.
Shuningdek, A.Tursunov
10
o‘zbek tilidagi noverbal dialogizmlarning pragmatik
xususiyatlarini tadqiq etib, ularning muloqotdagi semantik yukini tahlil qilgan.
Umuman olganda, ilmiy adabiyotlar noverbal dialogizmlarning universal
va madaniy o‘ziga xos jihatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu tadqiqotlar natijalari shuni
ko‘rsatadiki, har bir tilda noverbal muloqot unsurlari turlicha namoyon bo‘lib,
ularning pragmatik va lingvistik funksiyalari alohida tadqiq etilishi lozim.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Ta’lim metodikasi sotsiologik, mantiqiy-eksperimental, tasniflash,
tavsiflash, qiyoslash, statistik tahlil, pedagogik-psixologik ilmiy manbalar, o‘quv-
metodik adabiyotlarni tizimli tahlil qilish, kuzatish, pedagogik tajriba-sinov, tizimli
funksional va adabiy tahlil usullari asosida bajarildi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Nonverbal kommunikatsiya — bu, asosan, odamlar o‘rtasida tilga bog‘liq
bo‘lmagan axborot almashish usulidir. Ushbu kommunikatsiya shakli,
odamlarning ruhiy holati, his-tuyg‘ulari va niyatlari haqida muhim ma’lumotlarni
etkazish imkonini beradi. Nonverbal kommunikatsiya orqali beriladigan axborot
7
Gak, V. G. (2000). Semiotika i lingvistika: Voprosy teorii kommunikatsii. Nauka. – 320 p.
8
Nikolaeva, T. M. (2003). Pragmatika i lingvokulturologiya: Noverbal’nye sredstva komunikatsii. In Nauka i
obrazovanie v Rossii (pp. 121-137). Rossijskij Gosudarstvennyj Gumanitarnyj Universitet. – 220 p.
9
Karimov, A. (2020). O‘zbek tilidagi noverbal vositalarning funksional xususiyatlari. O‘zbekiston Respublikasi
Fanlar Akademiyasi. – 150 p.
10
Tursunov, A. (2019). O‘zbek tilidagi noverbal dialogizmlarning pragmatik tahlili. O‘zbekiston Milliy Universiteti.
– 280 p.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
32
aniq va to‘g‘ri talqin qilinishi mumkin, chunki bu axborotlarning ko‘pchiligi
sezilarli va hamma uchun tushunarli bo‘ladi. Nonverbal kommunikatsiya bir nechta
turlarga bo‘linadi:
1.
Tana tili (gestikulyatsiya) – Bu kommunikatsiyaning eng muhim
shakllaridan biri bo‘lib, u odamning jismoniy harakatlari, qo‘l ishoralari, yuz
ifodalari va tana holatlari orqali amalga oshiriladi. Tana tili, ba’zan, so‘zlardan
ko‘ra kuchliroq axborot beradi. Masalan, biror kishining qo‘lini ko‘tarishi, boshini
silkitishi yoki tanasini belgilangan tarzda ushlashi orqali u o‘z his-tuyg‘ularini yoki
fikrlarini aniq ifoda etadi.
2.
Paralingvistika – Bu tovushning balandligi, ritmi, tonlamasi va boshqa
tovushli elementlar orqali amalga oshirilgan kommunikatsiya shaklidir.
Paralingvistik elementlar, xususan, shaxsning ruhiy holatini yoki his-tuyg‘ularini
aks ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, biror kishi noroziligini bildirganida,
uning ovozining balandligi va tonlamasi o‘zgarishi mumkin.
3.
Proxemika – Odamlar orasidagi masofa, ya’ni fizik masofa yoki shaxslar
orasidagi yaqinlik, muloqotning boshqa bir muhim aspektiridir. Har bir
madaniyatda odamlar orasidagi masofa turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, ba’zi
madaniyatlarda ikki kishi o‘rtasidagi yaqin masofa o‘zaro ishonch va do‘stlikni
bildiradi, boshqalarda esa bu haddan tashqari yaqinlikni anglatishi mumkin.
4.
Olfaktika – Bu hidlarning muloqotdagi rolini o‘rganadi. Odatiy ravishda,
biz hidlarni eshitish orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot olishmaydi, ammo ayrim
holatlarda hidlar axborotning ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, biror
kishining tazelik yoki hid bilan bog‘liq sezgilari boshqa odamning xulq-atvoriga
yoki tashqi ko‘rinishiga nisbatan qandaydir munosabatni bildirishi mumkin.
5.
Kinesika – Tana holati, pozitsiyasi va harakatlar orqali axborot uzatish.
Bu turdagi kommunikatsiya, odamning shaxsiy harakatlari, holati va ishlatiladigan
pozitsiya orqali amalga oshiriladi. Odatda, bu ko‘proq ruhiy holatlarni yoki
hissiyotlarni ifodalaydi, masalan, qo‘rquv yoki xursandchilik.
Nonverbal kommunikatsiya faqat so‘zlar bilan o‘rnini bosadigan har
qanday elementni o‘z ichiga oladi, shuning uchun uning roli ancha muhimdir. Bu
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
33
belgilar jismoniy aloqaning murakkab qatlamlarini tashkil etadi va ko‘pincha
so‘zlar bilan ifodalanadigan his-tuyg‘ularni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Nonverbal dialogizm tilshunoslikda muloqotning bir shakli sifatida
qaraladi, bu yerda muloqot faqat so‘zlar bilan cheklanmaydi, balki noverbal
elementlar ham katta ahamiyatga ega. Nonverbal kommunikatsiyaning
tilshunoslikdagi
tushunchasi,
faqat
so‘zlar
orqali
bo‘ladigan
axborot
almashinuvidan farqli o‘laroq, tilning boshqa aspektlarini ham o‘z ichiga oladi. Bu
tushuncha, tilshunoslar tomonidan til va muloqotda yuzaga keladigan noverbal
omillarni o‘rganishda qo‘llaniladi.
Nonverbal dialogizmning lingvistik jihatlari, tilni aniq tushunish uchun
zarur bo‘lgan ko‘plab noverbal elementlarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, biror
kishining yuz ifodalarini yoki tana holatini o‘rganish, uning so‘zlarini to‘liq
tushunishga yordam beradi. Nonverbal kommunikatsiya ko‘plab muloqot
jarayonlarida tildan ajralmas bir qism sifatida qaraladi, chunki ko‘pincha so‘zlar
yetarli bo‘lmagan holatlarda, nonverbal ishoralar, harakatlar yoki yuz ifodalari
yordamida qo‘shimcha ma’lumotlar beriladi.
Nonverbal dialogizm, shuningdek, muloqotdagi ikkinchi darajali
ma’nolarni anglashda ham yordam beradi. Masalan, biror kishi biror narsani
so‘zlab turib, lekin yuzining ifodasi yoki tana holati bilan muloqotni boshqacha
talqin qilishi mumkin. Bu, tilshunoslikda, muloqotning ikki qirrali tabiati va
odamlar o‘rtasidagi axborot almashishining turli yo‘llarini tushunishga yordam
beradi.
Nonverbal kommunikatsiya va nonverbal dialogizm tilshunoslikda
o‘zining ilmiy yondashuvlarini rivojlantirgan. Bu yondashuvlar turli ijtimoiy,
psixologik va madaniy omillarni hisobga olgan holda shakllanadi. Ilmiy
yondashuvlarning shakllanishi, birinchi navbatda, muloqotning ko‘proq qatlamli
va ko‘proq tarmoqli xususiyatlarini anglashga qaratilgan. Tilshunoslikda nonverbal
kommunikatsiyani o‘rganishda quyidagi yondashuvlar rivojlangan:
1.
Kognitiv yondashuv – Nonverbal kommunikatsiyaning kognitiv
yondashuvi tilshunoslikda eng muhim va rivojlangan yondashuvlardan biridir. Bu
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
34
yondashuv odamlarning noverbal belgilarni qanday qabul qilishlari, ularga qanday
talqin berishlari va ularni anglashdagi ongli faoliyatni o‘rganishga qaratilgan.
Kognitiv yondashuv, shuningdek, nonverbal belgilarni anglashda muloqotdagi
ichki jarayonlarni o‘rganish bilan bog‘liq. Masalan, odamlar, ko‘z qarashlari, yuz
ifodalari yoki tana holatini qanday talqin qilishi, ularning psixologik holatiga,
madaniy kelib chiqishiga yoki oldingi tajribalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, nonverbal belgilarni to‘g‘ri talqin qilish uchun kognitiv va
psixologik jarayonlarni tushunish zarur bo‘ladi.
Ko‘p hollarda, nonverbal kommunikatsiyaning kognitiv talqini, odamlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni boshqarish, muloqotni yanada samarali va aniq qilish
uchun juda muhimdir. Aytaylik, biror kishi yuz ifodasi bilan xursandchilikni yoki
qayg‘uni ifodalaganida, boshqa odamlar uning his-tuyg‘ularini tushunish va ularga
mos ravishda javob berish uchun noverbal alomatlarni anglaydilar. Bunda, kognitiv
jarayonlar orqali, muloqotning samaradorligini oshirish mumkin. Bu, ayniqsa,
muhim bo‘lib, tilshunoslikda noverbal kommunikatsiyaning to‘liq anglanishi va
uni boshqarish uchun kerakli ilmiy asoslarni yaratishga yordam beradi.
2.
Madaniyatshunoslik yondashuvi – Nonverbal kommunikatsiyaning
madaniyatga ta’siri va uning turlicha talqinlari haqida gapirganda, tilshunoslikda
madaniyatshunoslik yondashuvi muhim ahamiyatga ega. Nonverbal elementlar
turli madaniyatlarda turlicha qabul qilinadi. Madaniyatshunoslik yondashuvi,
tilshunoslarga, noverbal kommunikatsiyaning madaniyatlar o‘rtasidagi farqlarni va
o‘xshashliklarni tushunishga yordam beradi. Masalan, biror madaniyatda yuz
ifodasi yoki tana holati ijobiy, boshqa madaniyatda esa salbiy talqin qilinishi
mumkin. Yaponiyada ko‘zga tik qarash odatdagi hurmat va ehtiyotkorlikni
ifodalaydi, lekin ba’zi G‘arb madaniyatlarida bu qattiq va tajovuzkor deb qabul
qilinishi mumkin.
Bu farqlarni o‘rganish tilshunoslikda muloqotning to‘liq va samarali
bo‘lishiga yordam beradi. Madaniyatning tilshunoslikdagi o‘rni, nonverbal
belgilarni bir xil darajada tushunish va to‘g‘ri talqin qilishda, muhim rol o‘ynaydi.
Madaniyatlar o‘rtasida noverbal aloqaning turli xil usullari va talqinlari mavjud, va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
35
bu, muloqotda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
madaniyatshunoslikni hisobga olgan holda nonverbal kommunikatsiyani
o‘rganish, global miqyosda odamlar o‘rtasidagi samarali muloqotni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
3.
Sotsiologik
yondashuv
– Sotsiologik yondashuv, nonverbal
kommunikatsiyaning ijtimoiy va jamoaviy kontekstda qanday rivojlanishini
o‘rganadi. Odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar va guruhlar orasidagi
aloqalar muloqotning noverbal qirralarini qanday shakllantirishi mumkinligi
haqidagi ilmiy yo‘nalishdir. Odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar va guruhlar
orasidagi o‘zaro aloqalar nonverbal aloqaning qanday ishlashini ham belgilaydi.
4.
Psixologik
yondashuv
–
Psixologik
yondashuv,
nonverbal
kommunikatsiyaning odamlarning ruhiy holatlari, his-tuyg‘ulari va kayfiyatlari
bilan qanday bog‘liqligini o‘rganishga qaratilgan. Nonverbal kommunikatsiya
ko‘pincha odamlarning ichki holatlari va his-tuyg‘ularini tashqi dunyoga
chiqarishda yordam beradi. Bunga, yuz ifodalari, tana holati, ovoz balandligi va
nutqning ritmi kiradi. Misol uchun, biror kishi qayg‘u yoki stress holatida bo‘lsa,
uning yuz ifodasi o‘zgaradi, tana holati qisqaradi, ovozi pastlashadi yoki titrashi
mumkin. Bu holatlar, muloqotda qo‘shimcha ma’lumot beradi, bu esa noverbal
kommunikatsiyaning psixologik aspektlaridan biridir.
Psixologik yondashuv, noverbal kommunikatsiyani insonlarning his-
tuyg‘ularini, stress holatlarini, qo‘rquv va baxtni ifodalashda qanday yordam
berishini tushunishda juda muhimdir. Bu yondashuv, tilshunoslar va psixologlarga
odamlarning ichki dunyosini aniqroq tushunish imkonini beradi. Nonverbal
belgilarni to‘g‘ri talqin qilish, shuningdek, his-tuyg‘ularni boshqarish va muloqotni
samarali ravishda tashkil etish imkonini beradi.
XULOSALAR
Nonverbal dialogizm, so‘zlar va noverbal elementlarning o‘zaro aloqasini
anglatadi. Tushuncha, tilshunoslikda kommunikatsiyaning ko‘p qatlamli tabiatini
tushunishga yordam beradi. Nonverbal belgilar, muloqotning so‘zlar orqali
ifodalanmaydigan, lekin muhim axborotni taqdim etuvchi qismlarini tashkil etadi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
36
Odamlar o‘rtasidagi muloqotda, ba’zan so‘zlar yetarli bo‘lmasligi mumkin,
shuning uchun nonverbal elementlar, muloqotning to‘liq va aniq bo‘lishini
ta’minlaydi.
Masalan, biror kishining yuz ifodasi yoki tana holati uning his-tuyg‘ularini,
fikrlarini yoki niyatlarini to‘g‘ri anglash imkonini beradi. Bu, muloqotda so‘zlar
bilan ifodalanmaydigan ma’lumotlarni olishda yordam beradi. Shuning uchun
nonverbal dialogizm tilshunoslikda ko‘plab muhim masalalarni o‘rganishga
yordam beradi, masalan, tilning murakkabligini va muloqotning turli qatlamlarini.
Nonverbal kommunikatsiya va nonverbal dialogizm, tilshunoslikda
odamlar o‘rtasidagi muloqotning to‘liq va aniq bo‘lishi uchun muhim o‘rin tutadi.
So‘zlar orqali beriladigan axborotning kamchiliklarini noverbal belgilar to‘ldiradi.
Nonverbal kommunikatsiyaning ilmiy yondashuvlari, uning tildan tashqari
omillarini o‘rganishga yordam beradi. Bu soha, tilshunoslarning muloqot
jarayonining barcha aspektlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Nonverbal kommunikatsiya tilshunoslikda nafaqat so‘zlardan tashqari
axborot almashish usuli sifatida, balki muloqotni yanada chuqurroq tushunish
imkonini beradigan ko‘plab ilmiy yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Kognitiv, madaniyatshunoslik, sotsiologik va psixologik yondashuvlar, nonverbal
kommunikatsiyani o‘rganishdagi asosiy yo‘nalishlarni tashkil etadi. Ushbu
tahlillar, muloqot jarayonidagi noverbal belgilarni to‘liq tushunishga va ularni
samarali boshqarishga imkon beradi, bu esa tilshunoslarning muloqotni yanada
to‘liq va aniq o‘rganishlariga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
E.Hall (1966). The Hidden Dimension. Doubleday. – 224 p.
2.
P.Ekman (1999). Basic Emotions. In T. Dalgleish & M. J. Power (Eds.),
Handbook of cognition and emotion (pp. 45-60). Wiley. – 600 p
3.
A.Mehrabian (1972). Nonverbal Communication. Aldine-Atherton. –
336 p.
4.
J.Austin (1962). How to do things with words. Oxford University Press.
– 296 p.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
22-to’plam 1-son Avgust 2025
37
5.
J.Searle (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language.
Cambridge University Press. – 275 p.
6.
D.Crystal (1987). The Cambridge Encyclopedia of Language.
Cambridge University Press. – 716 p.
7.
В.Г.Гак (2000). Семиотика и лингвистика: Вопросй теории
коммуникатсии. Наука. – 320 c.
8.
Т.М.Николаева (2003). Прагматика и лингвокултурология:
Новербалъне средства комуникатсии. Ин Наука и образование в России (c.
121-137). Россижскиж Государственнйж Гуманитарнйж Университет. – 220
c.
9.
A.Karimov (2020). O‘zbek tilidagi noverbal vositalarning funksional
xususiyatlari. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. – 150 p.
10.
A.Tursunov (2019). O‘zbek tilidagi noverbal dialogizmlarning pragmatik
tahlili. O‘zbekiston Milliy Universiteti. – 280 p.
