Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
327
INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA YOSH
GANDBOLCHILARNING JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH
Safarova Shahlo Abdurasul qizi, mustaqil izlanuvchisi
O‘zbekiston Respublikasi, Samarqand shahar
Gulxayoxolboyevna@gmail.com +998902863090
Annotatsiya. Maqolada yosh gandbolchilarning jismoniy sifatlarini – kuch,
tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik va muvozanatni – rivojlantirishga xizmat qiluvchi
innovatsion texnologiyalar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot asosida joriy etilgan mashg‘ulot metodikasi va trening texnologiyalari yosh
sportchilarning har tomonlama rivojlanishiga yordam beruvchi uslub sifatida
asoslanadi.
Kalit so‘zlar: gandbol, yosh sportchilar, jismoniy sifatlar, innovatsion
texnologiya, mashg‘ulot metodikasi, trening, pedagogik yondashuv.
Аннотация. В данной статье анализируются инновационные
технологии и современные педагогические подходы, направленные на развитие
физических качеств юных гандболистов – силы, быстроты, выносливости,
гибкости и равновесия. Методика тренировок и тренировочные технологии,
внедрённые на основе исследования, рассматриваются как эффективный
способ всестороннего развития молодых спортсменов.
Ключевые слова: гандбол, юные спортсмены, физические качества,
инновационные технологии, методика тренировок, тренинг, педагогический
подход.
Abstract. This article analyzes innovative technologies and modern
pedagogical approaches aimed at developing the physical qualities of young handball
players – strength, speed, endurance, flexibility, and balance. The training
methodology and technologies introduced based on the research are presented as an
effective means for the comprehensive development of young athletes.
Keywords: handball, young athletes, physical qualities, innovative
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
328
technology, training methodology, workout, pedagogical approach.
Sport turlarini rivojlantirish, xususan, yosh sportchilarning jismoniy
tayyorgarligini takomillashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
15–16 yoshli gandbolchilar uchun bu davr intensiv o‘sish va har tomonlama jismoniy
rivojlanish bosqichi bo‘lib, ularda kuch, chidamlilik, tezlik, chaqqonlik kabi muhim
jismoniy sifatlarning shakllanishi yuz beradi.
Gandbol o‘yini yuqori harakat faolligi, murakkab texnika va taktikani talab
qilgani uchun sportchilarda jismoniy tayyorgarlik darajasi o‘yin samaradorligining
asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki,
mashg‘ulotlarda odatiy, takroriy usullar qo‘llanilishi sportchilarning jismoniy
salohiyatini to‘laqonli rivojlantirishga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli zamonaviy
pedagogik texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar va raqamli monitoring
vositalarini joriy etish zarurati ortib bormoqda.
Innovatsion texnologiyalar yordamida yosh sportchilarning harakat faolligi,
psixofiziologik holati, motivatsiyasi va mustahkam irodasini rivojlantirishga erishish
mumkin. Mazkur mavzuning dolzarbligi aynan mana shu ehtiyoj bilan izohlanadi –
ya’ni yosh gandbolchilarning jismoniy sifatlarini samarali, maqsadli va ilmiy asosda
rivojlantirish zaruratidir.
Tadqiqotning maqsadi
Yosh gandbolchilarning jismoniy sifatlarini oshirishga xizmat qiluvchi
innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish va ularni amaliyotda sinab ko‘rish.
Tadqiqot davomida quyidagi usullar qo‘llanildi:
Ilmiy va uslubiy adabiyotlar tahlili;
Tajriba-sinov mashg‘ulotlari (6 oy davomida);
Diagnostika testlari (30m yugurish, uch hatlab sakrash, tibbiy to‘p uloqtirish
va Kuper testi);
Metrik tahlil va statistik qayta ishlash (variatsiya koeffitsienti asosida).
Tadqiqotning obyekti:
Samarqand Olimpiya zaxiralari kolleji tadqiqot obyekti qilib olindi va ushbu
kollejning dastlabki tayyorgarlik bosqichiga tanlab olingan 15-16 yoshli
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
329
gandbolchilarning 12 nafari tanlab olindi va ularning jismoniy tayyorgarligi olti oy
mobaynida nazorat qilindi.
Ilmiy tadqiqot uslublari:
Ilmiy adabiyotlarni o‘rganish uslubi.
Test me’yorlarini qabul qilish.
Matematik statistika uslubi.
Yosh gandbolchilarning jismoniy tayyorgarligini oshirishda an’anaviy
mashg‘ulot tizimlari ko‘pincha standart va takroriy yondashuvlarga asoslanadi. Shu
sababli, jismoniy sifatlarni rivojlantirishda samaradorlikni ta'minlash uchun yangicha
yondashuvlar, ya’ni innovatsion uslublar yoki trening vositalari ishlab chiqishga
ehtiyoj mavjud.
1-jadval
15–16 yoshli gandbolchilar uchun jismoniy sifatlarni rivojlantirishga
mo‘ljallangan trening uslubi
Bosqich
Mashg‘ulot
yo‘nalishi
Mashq turlari
Innovatsion
elementlar
Mashg‘ulot
maqsadi
1.
Tayyorlov
bosqichi
(1–2
hafta)
Umumiy
jismoniy
faollikni
oshirish
Engil yugurish,
umumiy
rivojlantiruvchi
mashqlar,
cho‘ziluvchanlik
mashqlari
Video-yordamli
mashqlar, mobil
ilova
bilan
baholash
Sportchilarni
mashg‘ulot
rejimiga
moslashtirish
2. Asosiy
bosqich
(3–8
hafta)
Kuch,
chidamlilik,
tezlik
va
egiluvchanlik
Reaksiyaga
asoslangan
yugurishlar,
sakrashlar, to‘p
uloqtirish,
aylanma
mashqlar
QR-kodli
monitoring,
o‘yinli elementlar
bilan trening
Jismoniy
sifatlarni
maqsadli
ravishda
rivojlantirish
3.
Tezlik-
Individual tezlik Virtual baholash Sportchilarning
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
330
Yakuniy
bosqich
(9–12
hafta)
koordinatsiya,
muvozanat,
o‘yin
texnikasi
sinovlari, o‘yin
holatidagi
harakatlar,
muvozanat
mashqlari
tizimi,
mashg‘ulotni
videoga olish
musobaqaga
tayyorligini
shakllantirish
O‘yinli elementlar: murakkab mashqlar soddalashtirib, raqobat shaklida
o‘tkaziladi (masalan, "kim tezroq yuguradi", "to‘pni ko‘proq uloqtiradi").
Sport amaliyotida o‘lchash natijalarining tebranuvchanligi variatsiya
koeffitsientining qiymatiga bog‘liq holda quyidagicha baholanadi:
0 ÷ 10% — kichik;
11 ÷ 20% — o‘rtacha;
V > 20% — katta.
2-jadval
Yosh sportchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini aniqlash
Jismoniy
sifat
Test nomi
O‘lchov
birligi
Baholash
mezoni
(yaxshi
ko‘rsatkich
)
Test maqsadi
Tezlik
30
metrga
yugurish
Sekund
(sek.)
⬇
4.8 sek.
Tezkorlik
darajasini aniqlash
Kuch
700 g tibbiy
to‘pni
uloqtirish
Metr
⬆
24 m (o‘ng
qo‘l bilan)
Yelkama-bel
mushaklari
kuchini aniqlash
Chidamlilik
6 daqiqalik
Kuper testi
Metr
⬆
2500 m
Yurak-qon tomir
va
nafas
olish
chidamliligini
baholash
Chaqqonlik
Makkajo‘xor Sekund
⬇
9.5 sek.
Harakatdagi
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
331
i
yugurish
(shakl:
3x10m)
yo‘nalishni
tez
o‘zgartirish
qobiliyatini
aniqlash
Sakrash
kuchi
Uch
hatlab
sakrash
Santimet
r (sm)
⬆
720 sm
Oyoq
mushaklarining
kuch
va
chaqqonlik
salohiyatini
aniqlash
Egiluvchanli
k
Oldinga
egilish
(qomat test)
Santimet
r
⬆
15 sm
Bel
va
son
mushaklarining
cho‘ziluvchanligin
i aniqlash
Muvozanat
“T”
test
(konuslar
atrofida
harakat)
Sekund
⬇
10 sek.
Koordinatsiya va
muvozanatni
baholash
Yosh sportchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini aniqlashda testlash
muhim diagnostik vosita hisoblanadi. Tadqiqot davomida yosh gandbolchilarning
jismoniy sifatlarini aniqlashga xizmat qiluvchi maxsus testlar tanlab olindi. Har bir
test ikki martadan bajarildi va eng yaxshi natija hisobga olindi. Testlar mashg‘ulot
bosqichining boshida (boshlang‘ich holat) va oxirida (yakuniy holat) o‘tkazildi.
Natijalar matematik-statistik usullar – o‘rtacha qiymat (
𝑋
± S), variatsiya
koeffitsienti (V%) kabi mezonlar orqali tahlil qilindi.
Quyidagi jismoniy sifatlar va ularni o‘lchash testlariga alohida yondashuv
ishlab chiqildi:
Tezlik – 30 metrga yugurish testi orqali baholandi. Bu mashq sportchining
qisqa masofadagi maksimal harakat tezligini aniqlashga xizmat qiladi. Gandbol
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
332
o‘yinida qarshi hujum, himoyadan hujumga o‘tish yoki to‘p uchun kurashish
jarayonlarida tez harakat muhim omil bo‘lib, 4,8 sekund va undan past
ko‘rsatkichlar yuqori sport salohiyatini ifodalaydi.
Kuch – 700 grammli to‘pni uloqtirish bilan o‘lchandi. Ushbu test yelka,
qo‘l va bel mushaklarining kuch salohiyatini aniqlash imkonini beradi. To‘pni uzoq
va kuchli uloqtirish, ayniqsa, zarba berish texnikasi uchun muhim. Natijalar qancha
katta bo‘lsa, sportchining kuch darajasi shuncha yuqori hisoblanadi.
Chidamlilik – 6 daqiqalik Kuper testi orqali baholandi. Bu test sportchining
yurak-qon tomir va nafas olish tizimining ishlash samaradorligini aniqlaydi. Uzoq
davom etadigan o‘yinda kuch va tezlikni saqlab qolish qobiliyati aynan chidamlilik
bilan chambarchas bog‘liq. 2500 metr va undan ortiq natijalar yaxshi tayyorgarlik
darajasini bildiradi.
Chaqqonlik – 3x10 metr masofaga “Makkajo‘xori yugurishi” orqali
aniqlanadi. Sportchi bu testda tez-tez yo‘nalish o‘zgartirib yuguradi. U o‘yinda tez
qaror qabul qilish, harakatni aniqlik bilan yo‘naltirish qobiliyatini baholaydi. 9,5
sekunddan past natijalar chaqqonlik darajasining yuqoriligini ko‘rsatadi.
Sakrash kuchi – Uch hatlab sakrash testi orqali baholandi. Oyoq
mushaklarining portlovchi kuchi, chaqqonligi va dinamizmini aniqlash uchun
samarali vositadir. Bu, ayniqsa, gandbolda sakrab to‘p uzatish, zarba berish yoki
raqibdan to‘pni olib qo‘yishda ahamiyatlidir. 720 sm va undan yuqori natijalar
yaxshi tayyorgarlik ko‘rsatkichidir.
Egiluvchanlik – Oldinga egilish testi orqali baholandi. Bu test bel, orqa va
son mushaklarining cho‘ziluvchanlik darajasini aniqlashga xizmat qiladi.
Egiluvchanlik sport jarohatlarini kamaytirish va harakat amplitudasini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. 15 sm va undan ortiq natijalar egiluvchanlikning yetarliligini
bildiradi.
2-jadval
Yosh gandbolchilarning jismoniy tayyorgarlik ko`rsatgichlari tahlili
Ko‘rsatkich nomlari
Tadqiqot boshida Ẋ ±
V, %
Tadqiqot oxirida Ẋ ±
V, %
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
333
30 m ga yugurish (sek.)
4,9 ± 0,26 (5,3%)
4,6 ± 0,22 (4,7%)
Uch hatlab sakrash (sm)
692,9 ± 27,6 (3,9%)
750,4 ± 21,7 (2,8%)
700 gr to‘pni otish, m:
O‘ng qo‘l
21,5 ± 1,7 (7,9%)
25,2 ± 1,3 (5,1%)
Chap qo‘l
10,5 ± 1,3 (12,3%)
14 ± 1 (7,1%)
Ikki qo‘llab
7,9 ± 1,4 (17,7%)
10 ± 1 (10%)
Moki-simon
yugurish
(88-90 m)
26,4 ± 1,5 (5,6%)
23,9 ± 0,79 (3,3%)
6 daqiqalik Kuper testi
(m)
2288,2 ± 111 (4,8%)
2568,8 ± 79,5 (3,0%)
Muvozanat va koordinatsiya – “T” test (konuslar atrofida yugurish) orqali
o‘lchandi. Bu test sportchining burilish, to‘xtash, yo‘nalish o‘zgartirish va
harakatdagi muvozanatni saqlash qobiliyatini baholaydi. 10 sekund va undan past
natijalar yaxshi koordinatsiya va muvozanatga ega bo‘lgan sportchini ifodalaydi.
Umuman olganda, test natijalari yosh gandbolchilarning jismoniy
tayyorgarlik darajasini ilmiy asosda baholashga, individual mashg‘ulot rejasini
tuzishga va ularning sport salohiyatini rivojlantirishda samarali qarorlar qabul
qilishga imkon yaratdi.
XULOSALAR
Yosh gandbolchilarning jismoniy tayyorgarligini baholashda tizimli testlash
usullaridan foydalanish sportchilar salohiyatini aniqlash va rivojlantirishda muhim
ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot davomida qo‘llanilgan testlar — tezlik, kuch,
chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va muvozanat kabi jismoniy sifatlarni
o‘lchashga qaratilgan bo‘lib, ularning natijalari yosh sportchilarning jismoniy
tayyorgarlik darajasini tahlil qilishga imkon beradi.
Testlar orqali olingan ma’lumotlar asosida:
har bir sportchi uchun individual rivojlanish darajasi aniqlanadi;
mashg‘ulot jarayoniga moslashtirilgan individual yuklama berish imkoniyati
yaratiladi;
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
334
innovatsion trening texnologiyalarining samaradorligi ilmiy asosda
isbotlanadi.
Shuningdek, test natijalarining statistik tahlili jismoniy sifatlarning qaysi
yo‘nalishda kuchli yoki sust rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Bu esa trener va
pedagoglar uchun metodik yondashuvni yangilash, mashg‘ulotlarni takomillashtirish
va musobaqaviy tayyorgarlikni ilmiy asosda olib borish imkonini beradi.
Shunday qilib, jismoniy sifatlarni muntazam testlash va ularning natijalari
asosida trening dasturlarini yangilab borish — yosh gandbolchilarning sport
mahoratini bosqichma-bosqich, samarali rivojlantirishning muhim vositasidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdurahmanov F.A., Kariyeva R.R.
Individual texniko-taktik harakatlar
gandbolchilarning himoya va hujumdagi roli
. Toshkent, 2015.
2.
Pavlov Sh.K., Abdurahmanov F.A., Raxmanova M.M.
Gandbol
, o‘quv
qo‘llanma. 2010, 32–45 b.
3.
Pavlov Sh.K., Azizova R.I.
Gandbol – BOSHlar uchun dastur
. 2009.
4.
Pavlov Sh.K., Abdurahmanov F.A.
Gandbolchilarning tayyorgarligi –
UzGIFK
. Toshkent, 2006. 299 b.
5.
Pavlov Sh.K., Tulaganov Sh.F.
Gandbol – umumiy bosqich talabalari
uchun
, o‘quv-uslubiy qo‘llanma. 2015.
6.
Pavlov Sh.K., Yusupov Z.E.
Yosh gandbolchilarning tezkor-kuch sifatlarini
samaradorligini oshirish texnologiyasi
, uslubiy qo‘llanma. 2015.
