Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
305
O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SO'Z BIRIKMALARINING
QIYOSIY LINGVISTIK TAHLILI
Anaxon Ibragimova
Urganch davlat universiteti
Annotatsiya: Mazkur maqolada o'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalari
qiyosiy lingvistik jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda turkiy va german tillari
oilasiga mansub ikki tilning kollokatsion xususiyatlari korpus lingvistikasi
metodlari asosida o'rganilgan. O'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi va ingliz
tilining analitik xususiyatlari so'z birikmalarining shakllanishi va qo'llanilishiga
qanday ta'sir ko'rsatishi ilmiy asosda yoritilgan. Maqolada J.R. Firth, J. Sinclair,
M. Hoey kabi olimlarning nazariy konsepsiyalari hamda zamonaviy korpus
tadqiqotlari natijalari keltirilgan. Tadqiqot natijalari tilshunoslik nazariyasi, til
o'qitish metodikasi va kompyuter lingvistikasi sohalari uchun ahamiyatlidir.
Kalit so'zlar: so'z birikmalari, kollokatsiya, qiyosiy lingvistika, o'zbek tili,
ingliz tili, korpus lingvistikasi, agglyutinativ tillar, analitik tillar
Abstract: This article presents a comparative linguistic analysis of word
combinations (collocations) in Uzbek and English languages. The study examines
collocational characteristics of two languages belonging to Turkic and Germanic
language families using corpus linguistics methods. The research scientifically
demonstrates how the agglutinative structure of Uzbek and the analytical features
of English affect the formation and usage of word combinations. The article
incorporates theoretical concepts from scholars such as J.R. Firth, J. Sinclair, and
M. Hoey, alongside contemporary corpus research findings. The research results
are significant for linguistic theory, language teaching methodology, and
computational linguistics.
Keywords: word combinations, collocation, comparative linguistics, Uzbek
language, English language, corpus linguistics, agglutinative languages,
analytical languages
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
306
Аннотация: В данной статье представлен сравнительный
лингвистический анализ словосочетаний (коллокаций) в узбекском и
английском языках. В исследовании рассматриваются коллокационные
характеристики двух языков, принадлежащих к тюркской и германской
языковым семьям, с использованием методов корпусной лингвистики.
Научно обоснованно демонстрируется, как агглютинативная структура
узбекского языка и аналитические особенности английского языка влияют
на формирование и использование словосочетаний. В статье используются
теоретические концепции таких ученых, как Дж.Р. Ферт, Дж. Синклер, М.
Хоуи, а также результаты современных корпусных исследований.
Результаты исследования имеют значение для лингвистической теории,
методики преподавания языков и компьютерной лингвистики.
Ключевые слова: словосочетания, коллокация, сравнительная
лингвистика, узбекский язык, английский язык, корпусная лингвистика,
агглютинативные языки, аналитические языки
Zamonaviy tilshunoslikda so'z birikmalari masalasi muhim o'rin tutadi.
So'z birikmalari yoki kollokatsiyalar tilning leksik-grammatik tizimida alohida
birlik sifatida qaraladi va ularning qiyosiy o'rganilishi tillarning tipologik
xususiyatlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. O'zbek va ingliz tillari turli til
oilalariga mansub bo'lib, ularning so'z birikmalari tizimi ham sezilarli farqlarga
ega. O'zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub agglyutinativ til sifatida, ingliz tili esa
german tillari oilasiga tegishli analitik til sifatida o'ziga xos kollokatsion
xususiyatlarga ega (Johanson, Csató, 2022, 45-bet).
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi:
birinchidan, globallashuv sharoitida tillararo aloqalarning kuchayishi natijasida
qiyosiy lingvistik tadqiqotlarning ahamiyati ortmoqda; ikkinchidan, korpus
lingvistikasi metodlarining rivojlanishi tillarning kollokatsion xususiyatlarini
chuqurroq o'rganish imkonini bermoqda; uchinchidan, o'zbek tilining korpus
asosida o'rganilishi nisbatan yangi yo'nalish bo'lib, bu sohada qiyosiy tadqiqotlar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
307
kam olib borilgan (Abduraxmonova, 2021, 3-bet).
Tadqiqotning maqsadi o'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalarining
lingvistik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilish, ularning o'xshash va farqli jihatlarini
aniqlash hamda tipologik xususiyatlarning kollokatsiyalarga ta'sirini ilmiy
asoslashdan iborat. So'z birikmalari nazariyasining asosini ingliz tilshunosi J.R.
Firth qo'ygan. Uning fikricha, "so'zni uning sheriklaridan bilib olasiz" (Firth, 1957,
11-bet). Bu konsepsiya so'zlarning ma'nosini ularning kontekstual muhitida
tushunish zarurligini ta'kidlaydi. Firth nazariyasi keyinchalik J. Sinclair tomonidan
rivojlantirildi va korpus lingvistikasi metodlari asosida empirik asosga ega bo'ldi
(Sinclair, 1991, 109-bet).
Sinclair idioma printsipi va ochiq tanlov printsipi o'rtasidagi farqni
ko'rsatdi. Idioma printsipiga ko'ra, til foydalanuvchilari oldindan tayyor yoki yarim
tayyor iboralardan foydalanishga moyil bo'ladi. Ochiq tanlov printsipi esa
grammatik qoidalar asosida so'zlarning erkin birikishini nazarda tutadi (Sinclair,
1991, 115-bet). Bu ikki prinsip o'rtasidagi muvozanat tillarning tipologik
xususiyatlariga qarab o'zgaradi. M. Hoey leksik priming nazariyasini ishlab chiqdi.
Bu nazariyaga ko'ra, so'zlar ma'lum kontekstlarda takrorlanishi natijasida muayyan
kollokatsion muhitga "dasturlashtiriladi" (Hoey, 2005, 13-bet). Bu jarayon tilning
kognitiv asoslarini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
O'zbek tilida so'z birikmalari masalasi nisbatan kam o'rganilgan.
Abdujalilova (2021) o'zbek tilidagi iboralarning nazariy jihatlarini tahlil qilib,
ularning polisemiya, semantik teglar va sintaktik ma'no kabi xususiyatlariga e'tibor
qaratgan. O'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi so'z birikmalarining shakllanishiga
o'ziga xos ta'sir ko'rsatadi (Abdujalilova, 2021, 106-bet).
O'zbek tilida so'z birikmalari quyidagi xususiyatlarga ega:
Birinchidan, o'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi tufayli ko'p
hollarda ingliz tilidagi ko'p so'zli birikmalar o'zbek tilida bitta so'z ichida
morfologik vositalar orqali ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi "to make happy"
birikmasi o'zbek tilida "xursand qilmoq" deb tarjima qilinadi, lekin ko'pincha
"xursandlantirmoq" shaklidagi bitta so'z orqali ham ifodalanishi mumkin.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
308
Ikkinchidan, o'zbek tilida fe'l oxirida keluvchi so'z tartibi (SOV) so'z
birikmalarining tuzilishiga ta'sir qiladi. Ingliz tilidagi "read a book carefully"
birikmasi o'zbek tilida "kitobni diqqat bilan o'qimoq" shaklida bo'lib, ravish fe'ldan
oldin keladi.
Uchinchidan, o'zbek tilida kelishik qo'shimchalari so'z birikmalari
ichidagi munosabatlarni ifodalashda muhim rol o'ynaydi. Masalan, "uyga bormoq",
"maktabdan kelmoq", "do'st bilan gaplashmoq" kabi birikmalarda kelishik
qo'shimchalari ingliz tilidagi predloglar vazifasini bajaradi.
O'zbek elektron korpusi (uzbekcorpus.uz) so'z birikmalarini tizimli
o'rganish uchun muhim manba bo'lib xizmat qilmoqda. Ushbu korpus morfologik
teglash, sentiment tahlili va n-grammalar chastotasini aniqlash imkoniyatlarini
beradi (Abduraxmonova, 2021, 8-bet).
Ingliz tilida so’z birikmalalari keng o'rganilgan mavzu hisoblanadi. British
National Corpus (BNC) va Corpus of Contemporary American English (COCA)
kabi yirik korpuslar ingliz tilidagi so'z birikmalarini tizimli tahlil qilish imkonini
beradi. BNC 100 million so'zdan, COCA esa 1 milliarddan ortiq so'zdan iborat
bo'lib, turli janr va uslublardagi matnlarni o'z ichiga oladi (Davies, 2008, 12-bet).
Ingliz tilida kollokatsiyalar quyidagi turlarga bo'linadi:
1.
Leksik kollokatsiyalar:
o
Fe'l + ot (make a decision, take a photo)
o
Sifat + ot (heavy rain, strong coffee)
o
Ot + fe'l (the sun shines, birds sing)
o
Ot + ot (a bar of chocolate, a piece of advice)
o
Fe'l + ravish (speak fluently, walk slowly)
o
Ravish + sifat (utterly stupid, deeply concerned)
o
Fe'l + fe'l (make do, let go)
2.
Grammatik kollokatsiyalar:
o
Ot + predlog (reason for, interest in)
o
Sifat + predlog (afraid of, keen on)
o
Fe'l + predlog (depend on, consist of)
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
309
o
Fe'l + to-infinitiv (want to go, decide to stay)
o
Fe'l + gerund (enjoy swimming, avoid eating)
Ingliz tilining analitik tuzilishi tufayli so'z birikmalari asosan so'z tartibi va
predloglar orqali shakllanadi. Bu o'zbek tilidagi morfologik vositalardan farqli
ravishda, sintaktik vositalarning ustunligini ko'rsatadi (Hunston, Francis, 2000, 45-
bet).
O'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalarini qiyoslashda quyidagi asosiy
farqlar kuzatiladi:
Morfologik tuzilish farqlari
O'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi bitta so'z ichida murakkab ma'nolarni
ifodalash imkonini beradi. Masalan, "keltirilmoq" fe'li ingliz tilidagi "to make
come", "to bring" kabi birikmalarni o'z ichiga oladi. Ingliz tilida esa bunday
ma'nolar ko'pincha alohida so'zlar birikmasi orqali ifodalanadi. Durrant (2013)
turkiy tillardagi formulaik hodisalarni o'rganib, agglyutinativ tillarda "qotirilgan
morfologik to'plamlar" mavjudligini ko'rsatdi. Bu to'plamlar analitik tillardagi
leksik kollokatsiyalarga o'xshash vazifa bajaradi (Durrant, 2013, 15-bet).
Sintaktik tuzilish farqlari
O'zbek tilida SOV so'z tartibi, ingliz tilida esa SVO so'z tartibi mavjud. Bu
farq so'z birikmalarining joylashuviga ta'sir qiladi:
O'zbek: kitob o'qimoq (ot + fe'l) Ingliz: read a book (fe'l + ot)
O'zbek tilida sifatlar odatda otdan oldin keladi va ular o'rtasida kelishik
munosabati bo'lmaydi: O'zbek: qizil gul Ingliz: red flower
Semantik xususiyatlar
Ikki tilda ham metaforik kollokatsiyalar mavjud, lekin ularning kognitiv
asoslari turlicha bo'lishi mumkin. Kövecses (2020) kontseptual metafora
nazariyasini rivojlantirib, madaniy omillarning metaforik kollokatsiyalarga ta'sirini
ko'rsatdi (Kövecses, 2020, 115-bet).
Masalan: O'zbek: "vaqt o'tmoq" (vaqt harakatlanuvchi ob'ekt sifatida)
Ingliz: "time flies" (vaqt uchuvchi mavjudot sifatida)
Pragmatik jihatlar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
310
So'z birikmalarining qo'llanilishi madaniy kontekstga bog'liq. O'zbek tilida
hurmat bildiruvchi birikmalar ("Assalomu alaykum", "marhamat qiling") ingliz
tilidagiga qaraganda ko'proq institutsionallashgan va majburiy xarakterga ega.
Zamonaviy korpus lingvistikasi metodlari so'z birikmalarini statistik
jihatdan tahlil qilish imkonini beradi. Mutual Information (MI), t-score va log-
likelihood ratio kabi o'lchovlar kollokatsiyalarning mustahkamligini aniqlashda
qo'llaniladi (Deng, Liu, 2022, 195-bet).
O'zbek elektron korpusidan olingan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, eng
ko'p uchraydigan so'z birikmalari quyidagi turlarni o'z ichiga oladi:
1.
Fe'l + yordamchi fe'l birikmalari: "olib kelmoq", "qilib qo'ymoq",
"bo'lib qolmoq"
2.
Ot + fe'l birikmalari: "gap aytmoq", "ish qilmoq", "yo'l olmoq"
3.
Sifat + ot birikmalari: "katta shahar", "yaxshi odam", "yangi kitob"
Ingliz tilida COCA korpusi asosida eng ko'p uchraydigan kollokatsiyalar:
1.
Fe'l + ot: "make sense", "take place", "pay attention"
2.
Sifat + ot: "great deal", "long time", "good idea"
3.
Fe'l + ravish: "work hard", "think carefully", "speak clearly"
Statistik tahlil shuni ko'rsatadiki, ingliz tilida ko'p so'zli qotirilgan iboralar
(multi-word units) o'zbek tiliga qaraganda ko'proq uchraydi. Bu ingliz tilining
analitik xususiyatlari bilan bog'liq (Sinclair, 1991, 170-bet).
Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan so'z birikmalari tilning kontseptual
tizimini aks ettiradi. Construction Grammar nazariyasi so'z birikmalarini til va
tafakkur o'rtasidagi bog'lanish sifatida ko'rib chiqadi (Goldberg, 2019, 25-bet).
Hoey leksik priming nazariyasiga ko'ra, so'zlar ma'lum kontekstlarda takror
ishlatilishi natijasida muayyan birikmalar uchun "dasturlashtiriladi". Bu jarayon
ikki tilda turlicha kechadi. O'zbek tilida morfologik priming kuchli bo'lib,
qo'shimchalarning ma'lum o'zaklarga birikish tendentsiyasi kuzatiladi. Masalan, "-
lan" qo'shimchasi ko'pincha sifatlardan fe'l yasashda ishlatiladi: "xursandlanmoq",
"yaxshilanmoq". Ingliz tilida leksik priming asosan so'zlar darajasida ro'y beradi.
Masalan, "heavy" sifati "rain", "traffic", "smoker" kabi so'zlar bilan birikishga
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
311
moyil, lekin "strong" sifati bilan almashtirilmaydi.
So'z birikmalari nafaqat lingvistik, balki madaniy hodisa hamdir. Ular
tilning ijtimoiy-madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. O'zbek tilida oilaviy
munosabatlar bilan bog'liq so'z birikmalari boy va rang-barang:
"Tog'a-jiyan", "amaki-jiyan", "xola-jiyan" kabi birikmalar ingliz tilida bitta
"cousin" so'zi bilan ifodalanadi. Bu o'zbek madaniyatida qarindoshlik
munosabatlarining muhimligini ko'rsatadi.
Ingliz tilida biznes va texnologiya bilan bog'liq kollokatsiyalar ko'p:
"venture capital", "artificial intelligence", "user interface". Bu birikmalarning
ko'pchiligi o'zbek tiliga so'zma-so'z tarjima qilinadi yoki transkripsiya qilinadi.
Xulosa
O'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalari qiyosiy tahlili shuni ko'rsatdiki,
tillarning tipologik xususiyatlari kollokatsion tizimga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
O'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi morfologik vositalar orqali murakkab
ma'nolarni bitta so'z ichida ifodalash imkonini bersa, ingliz tilining analitik
xususiyatlari ko'p so'zli birikmalar orqali ma'no ifodalashni taqozo etadi.
Tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarga olib keladi:
1.
O'zbek tilida morfologik kollokatsiyalar ustunlik qilsa, ingliz tilida
leksik-sintaktik kollokatsiyalar ko'proq uchraydi.
2.
Ikki tilda ham idiomatik birikmalar mavjud, lekin ularning shakllanish
mexanizmlari turlicha.
3.
Madaniy omillar so'z birikmalarining semantik xususiyatlariga ta'sir
ko'rsatadi.
4.
Korpus lingvistikasi metodlari so'z birikmalarini ob'ektiv tahlil qilish
imkonini beradi.
5.
Tillarning qiyosiy o'rganilishi nazariy tilshunoslik va amaliy sohalar
uchun muhim ahamiyatga ega.
Kelgusida o'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalarining diaxronik
o'zgarishlarini, yangi texnologiyalar ta'sirida yuzaga kelayotgan neologik
kollokatsiyalarni va ikki tilli lug'atlar tuzish masalalarini o'rganish zarur.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
312
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdujalilova F. Features Of Phrases In Uzbek Language // International
Scientific and Current Research Conferences. - 2021. - № 1. - B. 105-107.
2.
Abduraxmonova N.Z. Linguistic functionality of Uzbek Electron Corpus:
uzbekcorpus.uz // Ilmiy nashr. - Toshkent, 2021. - 15 b.
3.
Benson M., Benson E., Ilson R. The BBI Combinatory Dictionary of
English: A Guide to Word Combinations. - Amsterdam: John Benjamins, 1986. -
286 b.
4.
Davies M. The Corpus of Contemporary American English: 450 million
words, 1990-present. - 2008. URL: https://corpus.byu.edu/coca/
5.
Deng Y., Liu D. A multi-dimensional comparison of the effectiveness and
efficiency of association measures in collocation extraction // International Journal
of Corpus Linguistics. - 2022. - № 27(2). - B. 191-219.
6.
Durrant P. Formulaicity in an agglutinating language: the case of Turkish //
Corpus Linguistics and Linguistic Theory. - 2013. - № 9(1). - B. 1-38.
7.
Firth J.R. A Synopsis of Linguistic Theory 1930-55 // Studies in Linguistic
Analysis. - Oxford: Blackwell, 1957. - B. 1-32.
8.
Goldberg A.E. Explain Me This: Creativity, Competition, and the Partial
Productivity of Constructions. - Princeton: Princeton University Press, 2019. - 195
b.
9.
Hoey M. Lexical Priming: A New Theory of Words and Language. -
London: Routledge, 2005. - 202 b.
10.
Hunston S., Francis G. Pattern Grammar: A Corpus-driven Approach to the
Lexical Grammar of English. - Amsterdam: John Benjamins, 2000. - 288 b.
11.
Johanson L., Csató É.Á. The Turkic Languages. - London: Routledge, 2022.
- 642 b.
12.
Kövecses Z. An extended view of conceptual metaphor theory // Review of
Cognitive Linguistics. - 2020. - № 18(1). - B. 112-130.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
313
13.
Li X., Zhang Y., Wang Q. Neural approaches to collocation extraction in
low-resource languages // Computational Linguistics. - 2023. - № 49(1). - B. 87-
115.
14.
Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. - Oxford: Oxford University
Press, 1991. - 179 b.
15.
Xusainov M. O'zbek tili frazeologiyasi. - Toshkent: Fan, 1989. - 156 b.
