ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
234
SAMARQAND AN’ANAVIY BADIIY KULOLCHILIGINING O‘ZIGA HOS
USLUB VA YO‘NALISHLARINING ILMIY ASOSLARI
Dominjonov Komoliddin Faxriddin o‘g‘li
Namangan davlat pedagogika instituti
о‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Samarqand an’anaviy badiiy kulolchiligining o‘ziga
xos uslubi va yo‘nalishlarini tarixiy, texnik va estetik jihatlari bilan ilmiy asosda tahlil
qiladi. Maqolada kulolchilikning neolit davridan boshlab paydo bo‘lishi, qadimiy
jamiyatlarda ayollar tomonidan boshlangani, keyinchalik erkaklarning ham bu hunarga
qo‘shilgani qayd etiladi. Ayniqsa, O‘rta Osiyoda, jumladan, Samarqandda kulolchilik
san’atining IX–XII asrlarda rivoj topib, Temuriylar davrida o‘zining eng yuqori
cho‘qqisiga chiqqani ta’kidlanadi.
Afrosiyob qazilmalari natijalari asosida Samarqand kulolchilik uslublarining
badiiy-texnik xususiyatlari, naqshlar, shakllar, ranglar uyg‘unligi ilmiy asosda yoritiladi.
Idishlarning ochiq va yopiq shakllari, ularning funksional va estetik vazifalari tafsilotlari
bilan tahlil qilinadi. Shuningdek, Samarqand maktabining boshqa kulolchilik
markazlariga (Toshkent, Buxoro, Farg‘ona, Namangan, G‘urumsaroy, Shahrisabz va
boshqalar) bo‘lgan ta’siri ham yoritilgan.
Maqola yakunida XX asrga kelib kulolchilikning inqirozi, sanoatlashtirish bosimi
va ustaxonalarning kamayib borishi qayd etiladi. Shu bilan birga, Samarqand kulolchilik
maktabining madaniy meros sifatida davom etishi, uning uslubiy xususiyatlari, ustalari va
hududiy ta’sir doirasi ilmiy-nazariy jihatdan asoslab beriladi. Maqola, umuman olganda,
Samarqand kulolchilik maktabining o‘ziga xosligi va tarixiy-madaniy ahamiyatini
yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Samarqand kulolchilik maktabi, badiiy kulolchilik, Afrosiyob
arxeologik qazilmalari, Temuriylar davri san’ati, ochiq va yopiq shakldagi idishlar,
geometrik va o‘simlik naqshlari, sirli sopol idishlar, Neolit va Eneolit davri kulolchilik,
O‘zbekiston kulolchiligi, hunarmandchilik tarixi, Farg‘ona kulolchilik maktabi, Buxoro
kulolchilik maktabi, Xorazm kulolchilik maktabi, mahalliy bezak uslublari, idish dizayni
va rangi, san’at va amaliy hunar, XX asrda kulolchiligining tanazzuli.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
235
Kirish
Inson kulolchilik bilan neolit davridan shugʻullangan. Maxsus loydan buyumlar
qoʻlda yasalgan, quritib olovda qizdirilgan. Kulolchilikda ishlatiladigan tuproq jahonning
hamma yerlarida mavjudligi deyarli hamma xalqlarda kulolchilikning keng tarqalishini
taʼminladi. Kulolchilik bilan dastlab ayollar shugʻullangan, keyinchalik kulollik
charxining paydo boʻlishi bilan erkaklar ham bu ishga jalb qilingan. Yasalgan idishlar esa
maxsus oʻchoq va xumdonlarda pishirilgan. Kulolchilikning sodda usullari Osiyoning
togʻliq hududlarida yashovchi xalqlarda hozir ham mavjud. Neolit davriga oid
qarorgohlarning qazib topilgan qoldiqlari oʻsha davrda idishlarning tagi uchli qilib
tayyorlanganligini koʻrsatadi Bunga sabab o‘sha davirda yer yuzini aksariyat joylar saxro
va qumilikdan iboratligi sababli (idishlar yerga suqib qoʻyilgan). Eneolit davrida Sharq
mamlakatlarida, Yunonistonda vafis sopol idishlar tayyorlash, sopoldan meʼmorlikda
foydalanish avj oladi. Sirlash usullari kashf etilgach, kulolchilik buyumlarining badiiy
qimmati osha bordi.
Oʻrta asrlar Tahrirlash Afrosiyob va Oʻrta Osiyoning boshqa yerlarida topilgan
arxeologik qazilmalar IX-XII-asrlarda kulolchilik bu yerlarda ancha rivojlanganligini
koʻrsatadi, XIII asrda moʻgʻullar hujumlari oqibatida kulolchilik nisbatan sekin
rivojlangan XIV-XVI asrlara kelib kulolchilik ancha taraqqiy etdi. Oʻrta Osiyoning
boʻlinib ketishi oʻzaro aloqalar susayishini keltirib chiqardi, lekin hunarmandchilik
(ayniqsa, kulolchilik) rivojlanishda davom etdi. Turli joylarda kulolchilikning turlicha
uslublari vujudga keldi. Xalq ustalari koʻplab idishlar tayyorlash bilan birga ularni yuksak
did bilan bezadilar. Rossiyadan koʻplab chinni mahsulotlar keltirilishi Oʻrta Osiyo
kulollari bozorini birmuncha susaytirdi. Biroq arzon sopol idishlarga boʻlgan talab,
ayniqsa, meʼmorlikda kulolchilik mahsulotlarining keng qoʻllanilishi kulolchilikning
uzluksiz rivojlanishini taqozo etdi.
Oʻrta Osiyoda, ayniqsa, O‘zbeklar va Tojiklar yashaydigan joylarda kulolchilik
taraqqiy etdi. Qoratogʻ, Panjakent, Samarqand, Kitob, Shahrisabz, Gʻijduvon, Xorazm,
Toshkent, Gʻurumsaroy, Rishtonda sopol idishlarni sirlab bezatishning oʻziga xos
uslublari vujudga keldi. Bu markazlarda tayyorlangan kulolchilik buyumlari pishiq,
chiroyli, nafis siri, koʻrkam naqshlari bilan diqqatni tortadi. XX-asrning 20-yillaridan
kulollar mexnatini tashkil etishga eʼtibor berildi. Toshkentda tajriba kulollik,
Samarqandda kulollik ustaxonalari ochildi, Toshkentda oʻquv ishlab chiqarish, badiiy
kulolchlik ishga tushdi (1932), qisqa muddatli kurslar tashkil qilindi, kulollar tayyorlash,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
236
ularning malakalarini oshirish yoʻlga qoʻyildi. T. Miraliyev (Toshkent), R. Egamberdiyev,
A. Hazratqulov (Shahrisabz), Muhammad Siddiq, Usmon Umarov (Gʻijduvon) singari
kulollar yoshlarga taʼlim berdi. Kulolchilikni tadqiq etish, rivojlantirish hamda yoshlardan
kulollar tayyorlashda Oʻzbekiston xalq rassomi Muhiddin Rahimovning xizmatlari katta.
Arxeologik materiallar kulolchilik mahsulotlarining asrlar davomida takomillashib
borganini koʻrsatadi. Davr kulolchilik mahsulotlariga, uning turi va bezaklariga katta
oʻzgarishlar kiritdi.
Oʻtmishda tayyorlangan shamdon, qorachiroq, sarxona, jomashov, xum singari
sopol idishlarga ehtiyoj qolmadi. Guldon, tovoq, lagan kabi sopol idishlar va buyumlarga
ehtiyoj katta. Meʼmorlikda ham kulolchilik mahsulotlari (koshin, parchin va boshqalar)
keng koʻllanilmoqda. Sopol lagan (X-asr, Afrosiyob). Budrochtepadan topilgan sopol
idishlar (Surxondaryo). Kulollik buyumlari (XX-asr). Hozirgi kunda badiiy bezatish usuli,
shakli va tayyorlanish usullariga koʻra quyidagi kulolchilik maktablari mavjud: Fargʻona
(asosiy markazlari - Rishton, G’urumsaroy), Buxoro-Samarqand (asosiy markazlari
Samarqand, Urgut, Gʻijduvon, Uba), Xorazm (asosiy markazlari - Madir, Kattabogʻ
qishloqlari), Toshkent. Har bir maktab oʻzining rivojlanish va ijodiy tamoyillari, yetakchi
markaz va ustalari, oʻziga xos xususiyatlariga ega boʻlish bilan birga asosiy badiiy
umumiylikni ham saqlagan.
Samarqand kulolchilikgi
ehtimol, O‘zbekistonning kulolchilik arxivining eng
qadimiy diqqat markazida birnecha ming yil oldin Samarqand viloyatida tashkil etilgan
bo‘lishi mumkin. Bizning vaqtimizga, Afrosiyob xarobalarida, kulolchilik idishlar va
afsonaviy “So‘g‘diyonaliklar qo‘llari bilan yaratilgan” mahalliy xudolar va ajoyib nolalar
saqlanib qoldi. Buyerda shakllangan uslubda musulmon uyg‘onish davri (XIII-asrlarning
boshi) sifatida tanilgan butun davrning badiiy an‘anasining o‘zigaxos xususiyatlarini
aksettiradi va viloyatlarning ko‘plab kulolchilik markazlariga ta‘sir qiladi. “Afrosiyob”
turkumidagi arxeologik ishlar paytida olingan natijalar, oddiy mahsulotlar va uning noyob
namunalarini
ishlab
chiqaradigan
kulollarning
butun
kvartallari
mavjud
bo‘lgan.Afrosiyobning badiiy kulolchiligi badiiy va texnik mukammaligi bilan ajralib
turadi, chunki yuqori sifati, porloq va bo‘yoqlarning yuqori sifati va shakllar bezakni
to‘ldiradi. Tayyorlanadigan idishlar ochiq va yopiq shaklda bo‘lgan. Yopiq shakldagi,
ko‘zalar va kozaga o‘xshash idishlar, ochiq shakldagi idishlarga - turlixil taomlarga
mo‘ljallangan (Lagan, kosa, nimkosa, piyola va boshqalar). Mahsulotlani bezashda,
nafislik va ranglarni hissi etish xarakterli bo‘lgan. U asbob idishning bo‘yin va gorizontal
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
237
kamarlarida qo‘llanilgan. Bu, asosan, o‘simlik shaklida yoki geometrik bezak, ba‘zida
qushlar, hayvonlar va odamlar shaklida, ramzlar tili bilan mahalliy ramzlar va xalq
og‘zaki ijodida tasvir etilgan. Ochiq shakldagi badiiy kulolchilik idishlar ko‘zasimon
idishlarga nisbattan ko‘proq bo‘lgan. Samarqand badiiy kulolchiligina yangi yuksalish
davri Temuriylar davri bilan chambarchas bog’liqdir. Ayni paytda, XIV-XV asrlarda
Samarqandda eng katta kulolchilik markazi mavjud bo‘lgan. Bu yerda, poytaxtda yangi
sopol bezakning yangi uslubi paydo bo‘lgan va bu boshqa markazlarning kulolchilik
buyumlari ishlab chiqishga - Toshkent, Buxoro, Farg’ona, Shahrisabz, Merva, Nisa va
boshqa kulolchilik markazlariga o‘z ta‘sirini ko‘rsatgan. Afrosiyobning kulolchiligidan
farqli o‘laroq, ular dizaynda o‘simlik va geometrik naqshlar ustunlik qilishdi, yangi uslub
haqiqiy boshlanishning hukmronligi bilan ajralib turadi. Idishlar va idishlarda siz
ishonchli mahorat va ishonchlilik bilan qilingan qushlar va o‘simliklarning rasmlarini
ko‘rishingiz mumkin. Shuningdek, rasmni o‘zgartirib, oq, qizil va to‘q jigarrang
kompleksning o‘zgarishi, ko‘k-oq gamma yoki siluuet qora bezaklari singari, yorqin ko‘k
sug‘orish ostida o‘zgarishi o‘zgaradi. Temuriyalar idishlarining ba‘zi nusxalari Xitoyning
ta‘siri ostida amalga oshiriladi. Vaqt o‘tishi bilan mahalliy xo‘jayinlar taqlid qilib,
o‘zlarining uslublarini yaratib, yangi motiflarni joriy etishadi.XIX-XX asr boshlarida
sanoat ishlab chiqarishining faol o‘sishi tufayli an‘anaviy san‘at hunarmandlarining
an‘anaviy turlari, birinchi navbatda yirik shaharlarda yo‘q bo‘lib keta boshladi. Shunday
qilib, Samarqandda atigi 14 ta kulolchilik ustaxonalari bor edi.
Zavod ishlab chiqarishining rivojlanishi bilan Samarqand badiiy kulolchiligi aslida
1950-1960 yillargacha butunlay g‘oyib bo‘ldi. Endi ustalar an‘anaviy kulolchilik idishlar
o‘rnida boshqach yodoshib loydan turli xel an‘anaviy va souvenir buyumlar yasashni
boshlashdilar. Shunday qilib, avval an‘anaviy kulolchilikning mashhur ustasi usto Umar
Jo‘raqulov, keyinchalik yangi yo‘nalish Samarqandda muvaffaqiyatli rivojlanayotgan
kichik dekorativ haykalchlar va an‘anaviy milliy kulolchilik rivojlanib, Samarqand
kulolchilik maktabi qayta tiklandi. Bugun Samarqand kulollari yaratilayotgan
mahsulotlarida sariq va yashil rangli bo‘yash bilan qoplangan, btzaklarda er, suv, osmon,
quyosh, yulduzlarning qadimiy ramzlarini o‘rganamiz. Ustra Umar Jo‘raqulov shogirdlari
va izdoshlari, idishlar, shamdonlar, kuldonlar, turli shakldagi kompozitsion haykalchalar
bilan bezatilgan suvenirlar, juda ajoib uslubda yaratilgan bo‘lib ularni chertganda uziga
xos jarangdor ovoz chiqaradi. Ushbu shogirdlardan biri usto
Haydar Boturov
.1949 yilda
Samarqand yaqinidagi Galaous qishlog‘ida tug‘ilgan. O‘rta maktabda o‘qish tugaganidan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
238
so‘ng, u 1966 yilda Samarqand Badiiy fonda ishga kiradi. Samarqand Badiiy fondaning
kulolchilik ustoxonasida samarqandlik taniqlo usta-kulol, O‘zbekiston xalq rassomi usto
Umar Jo‘raqulov ishlar edi. U Samarqand kulolchilik maktabini qayta tiklagan shaxs edi.
U ko‘pgina shogirdlari qatori Haydar Boturovga ham ustozlik qilgan.
Haydar Boturovga kulolchilik ustoxonasida ishlash bilan birga 1969-1975 yillarda
Samarqand davlat universitetining tarixiy fakultetida tahsil olgan, u unga qadimiy
Samarqand tarixi bo‘yicha boy bilim olgan.Shuning uchun u an‘anaviy kulolchilik
shakllarini tanladi va bu sohada ko‘p izlanishlar olib bordi. U Afrosiyob kulolchilik
mahsulotlari namunalari shakllari va chizmalarini tikladi. Haydar Boturovning ishi yorqin
shaxsiyat bilan ajralib turadi. U Afrosiyob arxeologik topilmalarini o‘rganib, avlodlar
tomonidan yaratilgan asarlarni o‘rganib o‘zi ham ko‘pgina ularga o‘xshash ajoyib va
original asarlar yaratdi va bu asarlar ko‘pgina o‘zbek va xorijda muzey to‘plamlarida
munosib o‘rin egallaydigan. Uning asarlari eng taniqli o‘zbek va xorijiy muzeylar,
shuningdek ko‘plab shaxsiy to‘plamlarning asoslarida saqlanadi.1968 yildan beri yosh
bo‘lishiga qaramay u turli viloyat, respublika, umumittifoq va xorijiy ko‘rgazmalarda
qatnashib keldi. 1970 yildan beri u Germaniya, Frantsiya, Niderlandiya, Belgiya, Daniya,
Vengriya, Polshada bo‘lib o‘tganko‘rgazmalarda, shuningdek, Yaponiyadagi Expo-70
ko‘rgazmasida qatnashgan.
1973 yilda Sobiq Ittfoq rassomlari uyushmasining a‘zosi bo‘lgan. Bu vaqtlarda xar
bir respublikadan sanoqli ustalarni ushbu uyushmaga a’zolikka qabul qilishni inobatga
oladigon bo‘lsak, ustaning maxorati nechog’lik yuqori ekanligini tasavvur qilishimiz
mumkun bo‘ladi.
1997 yilda Mustaqil O‘zbekistonda Badiiy Akademiyasini tashkil qilishi
munosabati bilan Haydar Boturov uzoq yillar sermaxsul ijod va o‘zbek kulolchlik san’ati
rivojiga qo‘shgan ulkan xissalarini inobatga olib, o‘sha yilning o‘zidayoq birinchlardan
bo‘lib O‘zbekiston Badiiy akademiyasi a’zoligiga qabul qilingan. U bizning
respublikamizda va xorijda turli xil nufuzli san‘at ko‘rgazmalarida doimiy ishtirok etgan.
Uning asarlari ko‘plab muzeylarning kollektsiyalarida joy olgan, masalan, O‘zbekiston
madaniyati tarixi davlat muzeyi, O‘zbekiston davlat san’at muzeyi, O‘zbekiston davlat
amaliy san‘at muzeyi, Moskvadagi Sharq xalqlari davlat muzeyi, Sankt-Peterburgdagi
Amaliy san‘at muzeyi, Belorussiya davlat san‘at muzeyi va boshqa joylarda saqlanmoqda.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
239
Haydar Boturov 2018 yil yanvar oyida Samarqandda vafot etdi . Hozirda ustaning islarini
shogirtlari davometirib kelishmoqada.
1
Xulosa
Samarqand an’anaviy badiiy kulolchiligi O‘zbekistonning boy madaniy merosining
ajralmas qismi bo‘lib, asrlar davomida shakllanib, o‘ziga xos uslub va badiiy ifoda
vositalariga ega bo‘lgan. Afrosiyobdagi arxeologik topilmalar, Temuriylar davridagi
yuksak san’at namunalaridan tortib, zamonaviy davrgacha bo‘lgan jarayon Samarqand
kulolchiligini mintaqadagi eng muhim hunarmandchilik maktablaridan biriga aylantirgan.
Ushbu maktab nafaqat texnik mukammallik, balki estetik go‘zallik, rang va shakl
uyg‘unligi bilan ajralib turadi. Bugungi kunda bu qadimiy san’at turini o‘rganish, asrash
va yosh avlodga o‘rgatish – madaniy merosimizni saqlash yo‘lida muhim vazifalardan
biridir. Shu bois, Samarqand kulolchilik maktabining tarixiy ahamiyati va badiiy
qiymatini chuqur ilmiy asosda o‘rganish dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Adhamjon
о‘g‘li,O.M.(2025).Natyurmort
tuzish
va
uni
tasvirlash
usullari.
intellectual education technological solutions and innovative digital
tools
,
3
(33), 75-80.
2.
Oktyabrov, M., & Ibrohimjonova, S. (2025). OʻQUVCHILARGA RANGLARNI
OʻRGATISHDA
FOYDALANISH
UCHUN
TAVSIYA
ETILGAN
METODLAR. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 2(4.3), 150-156.
3.
Adhamjon о‘g‘li, O. M. (2025). INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA
BOLALARINI DEKORATIV RASM CHIZISHGA O ‘RGATISHNING
DIDAKTIK AHAMIYATI. IMRAS, 8(6), 142-147.
4.
Mohirjon,O.(2023). Tasviriy sanat mashgulotlarining oziga xosligi.
o'zbekistonda
fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali
,
2
(15), 464-470.
5.
Nabiyev,B.(2022). Natyurmort kompozitsiyasini tuzish va tasvirlashda bosqichlar
asosida ishlashning ahamiyati.
academic research in educational sciences
,
3
(12),
334-338.
1
https://telegra.ph/SAMARQAND-KULOLCHILIGI-01-04
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
240
6.
Hoshimjon o‘g‘li,Q.N.(2025). Ta’limda gamifikatsiya: powerpoint asosida didaktik
o‘yinlarni yaratish texnologiyasi.
formation of psychology and pedagogy as
interdisciplinary sciences
,
3
(36), 316-322.
7.
Oripov B. Tasviriy san’atni o‘qitishning zamonaviy pedagogic texnologiyasi,
didaktikasi va metodikasi //Toshkent.” Ilm ziyo. – 2013.
8.
Taxirovich S. N. BO’LAJAK TASVIRIY SAN’AT O’QITUVCHILARIDA
ETNOMADANIY
KOMPYETYENSIYANI
MILLIY-HUDUDIY
MATYERIALLAR VOSITASIDA RIVOJLANTIRISH.
9.
Rakhimov, K. (2023). THE ROLE OF PORTRAIT ARTISTS IN FINE ARTS.
Models and methods in modern science, 2(2), 13-19.
10.
Rakhimov, K. (2023). THE SIGNIFICANCE OF SCULPTURE IN THE
DEVELOPMENT OF MODERN FINE ART OF UZBEKISTAN. Current
approaches and new research in modern sciences, 2(2), 5-9.
11.
Komoldinov, S. (Jomoldin o’g’li, K. S. (2022, April). RANGTASVIRDA
MANZARA ISHLASHNING AMALIY AHAMIYATI. In International Conference
on Research Identity, Value and Ethics (pp. 101-104)
12.
Komoldinov, S., & Sattarov, F. (2024). Ijodiy asar yaratish bo ‘yicha
metodik tavsiyalar. Scientific-theoretical journal of International education
research, 2(1), 42-46.
13.
Sattarov, F. (2024). SCIENTIFIC-THEORETICAL FOUNDATIONS OF
LEARNING THE RULES OF COMPOSITION AND DEPICTION IN
PAINTING. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(10), 379-382.
14.
Farxod, S. (2023). STILL LIFE GENRE CHARACTERISTICS AND
EDUCATION PLACE IN THE PROCESS. Academia Science Repository, 4(04),
416-422
15.
Boltaboev, A. K., & Abdirasilov, S. F. (2023). METHODOLOGICAL BASIS OF
DEVELOPMENT OF PROFESSIONAL-PEDAGOGICAL COMPETENCE IN
STUDENTS BY MAKING PENCIL DRAWINGS AND DRAFTS. Экономика и
социум, (3-2 (106)), 57-60.
16.
Boltaboev, A. (2023). HEORETICAL BASIS OF THE DEVELOPMENT OF THE
SPATIAL PERSPECTIVE IMAGERY IN THE PERFORMANCE OF PENCIL
AND DRAFT IN THE PROCESS OF STUDENT EDUCATIONAL
PROCESS. Solution of social problems in management and economy, 2(2), 12-17.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
241
17.
Nabiyev, B., & Usmonova, Y. (2025). NATYURMORT JANRINING
RIVOJLANISH
TARIXI
VA
BOSQICHLARINI
O‘RGANISHNING
AHAMIYATI .
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
,
2
(4.3), 196–200. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/universaljurnal/article/view/105134
18.
Bobur Abdug‘ani o‘g‘li Nabiyev, & Xonzodaxon Isroiljon qizi Anvarova. (2025).
Ranglarning xususiyatlari va insonlarga ta’siri .
Science and Education
,
6
(6),753–
757.Retrievedfrom
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/7867
