ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
287
TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA O'ZBEKISTONDA QURILISH
MATERIALLARI SANOATI KORXONALARINING
RAQOBATBARDOSHLIGINI TA’MINLASH ISTIQBOLLARI
Xoshbakov Baxodir Abdilazizovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Iqtisodiyot kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada iqtisodiy islohotlar va transformatsiya sharoitida
O’zbekistonda qurilish materiallari sanoati korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish
masalalari ko’rib chiqilgan. Raqobatbardoshlik tushunchasi, uni baholash mezonlari
hamda ichki va tashqi bozorlarda ustunlikni ta’minlash yo’llari tahlil etilgan. Sanoat
korxonalarining texnologik modernizatsiyasi, investitsiyaviy faollik, innovatsion
mahsulotlar ishlab chiqarish va eksport salohiyatini kengaytirish muhim omillar sifatida
ko’rsatilgan. Shuningdek, davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash mexanizmlari va
infratuzilmaviy sharoitlar tahlil qilinib, tarmoqning barqaror rivojlanishi uchun strategik
yo’nalishlar taklif qilingan.
Kalit so’zlar:
transformatsiya, qurilish materiallari sanoati, raqobatbardoshlik,
innovatsiya, eksport salohiyati, modernizatsiya, sanoat korxonalari, texnologik
rivojlanish, bozor islohotlari, strategik rivojlanish.
Kirish.
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida qurilish materiallari sanoati muhim o’rin tutadi,
chunki u infratuzilma loyihalari, uy-joy qurilishi va mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini
ta’minlashda asosiy rol o’ynaydi. So’nggi yillarda global iqtisodiy transformatsiya,
urbanizatsiya, ekologik talablarning oshishi va texnologik innovatsiyalar qurilish
materiallari sanoatiga yangi chaqiriqlar va imkoniyatlar keltirdi. O’zbekistonda davlat
tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, sanoatni modernizatsiya qilish va
eksport salohiyatini oshirishga qaratilgan dasturlar ushbu tarmoqning rivojlanishiga
zamin yaratmoqda. Biroq, mahalliy korxonalar ichki va xalqaro bozorlarda kuchli
raqobatga duch kelmoqda, bu esa ularning raqobatbardoshligini ta’minlash uchun
kompleks strategiyalarni talab qiladi. Ushbu maqola transformatsiya sharoitida
O’zbekistonda qurilish materiallari sanoati korxonalarining raqobatbardoshligini
ta’minlash istiqbollarini tahlil qilish va amaliy takliflar berishga qaratilgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
288
Asosiy qism.
Zamonaviy iqtisodiy transformatsiya jarayonida har qanday mamlakatning sanoat
tarmoqlari oldida global raqobat muhitiga moslashish, ichki resurslardan samarali
foydalanish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali barqaror iqtisodiy o’sishga
erishishdek murakkab vazifalar turadi. O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda olib
borilayotgan iqtisodiy islohotlar, byurokratik to’siqlarni kamaytirish, biznes yuritish
muhitini soddalashtirish, xususiy sektorga yo’l ochish, mahalliylashtirish va
sanoatlashtirish siyosatlari transformatsion bosqichga o’tdi. Bu sharoitda qurilish
materiallari sanoati strategik ahamiyat kasb etadi. Chunki ushbu tarmoq mamlakat
infratuzilmasining poydevorini belgilaydi, yirik ijtimoiy va sanoat ob’ektlarini barpo
etishda hal qiluvchi rol o’ynaydi va minglab ish o’rinlari yaratadi. Aynan shu omillar
O’zbekistonda ushbu tarmoq korxonalarining raqobatbardoshligini ta’minlash
zaruriyatini kun tartibiga olib chiqmoqda.
Qurilish materiallari sanoati raqobatbardoshligini belgilovchi omillar orasida mahsulot
tannarxi, texnologik yangilanish darajasi, ishlab chiqarish samaradorligi, eksport
salohiyati, ekologik mezonlarga moslik va bozor talabiga tez javob bera olish qobiliyati
alohida ajralib turadi. Transformatsiya sharoitida bu mezonlarni ta’minlash uchun chuqur
tizimli yondashuv va sektoral modernizatsiya zarur. So’nggi yillarda mamlakatda ushbu
yo’nalishda ijobiy o’zgarishlar kuzatilmoqda. Jumladan, “O’zqurilishmateriallari”
aksiyadorlik jamiyati tizimida 200 dan ortiq korxonalar faoliyat yuritmoqda, ularning
aksariyati xususiylashtirilgan va xorijiy investorlar bilan hamkorlikda yangi ishlab
chiqarish quvvatlari ishga tushirilmoqda. Biroq bu jarayon hali ko’plab fundamental
muammolar va rivojlanish imkoniyatlarini o’zida mujassam etadi.
Birinchidan,
raqobatbardoshlikni ta’minlashda texnologik transformatsiya yetakchi rol
o’ynaydi. Ko’plab korxonalar hali ham eski sovet uskunalarida ishlab chiqarishni davom
ettirmoqda. Bu esa yuqori energiya sarfi, past samaradorlik, sifatning bir me’yorda
emasligi, chiqindi darajasining yuqoriligi kabi muammolarni keltirib chiqaradi.
Rivojlangan davlatlarda, jumladan Xitoy, Germaniya, Turkiya va Janubiy Koreyada
sement, gips, beton, oynavand panellar va boshqa qurilish materiallari ishlab chiqarishda
avtomatlashtirilgan, robotlashtirilgan va “aqlli tizimlar” asosida ishlovchi ishlab chiqarish
liniyalari keng joriy qilingan. O’zbekistonda ham xorijiy texnologik transfer asosida,
ayniqsa, Kattaqo’rg’on, Jizzax, Zomin, Toshkent viloyatlarida yangi zavodlar ishga
tushmoqda, biroq ular butun tarmoqni to’liq qamrab olganicha yo’q. Shu sababli
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
289
transformatsion strategiya doirasida davlat-xususiy sheriklik asosida texnologik
yangilanish dasturlarini amalga oshirish, texnoparklar bilan sanoat kooperatsiyasini
kuchaytirish va moliyaviy rag’batlar tizimini kengaytirish dolzarbdir.
Ikkinchidan,
korxonalarning raqobatbardoshligini ta’minlashda xalqaro sifat
standartlariga muvofiqlik, sertifikatlashtirish va ekologik xavfsizlik mezonlari ham
muhim ahamiyat kasb etadi. ISO 9001, ISO 14001, CE va boshqa xalqaro standartlarga
ega bo’lmagan mahsulotlar eksport bozorida cheklovlarga duch keladi. Bugungi kunda
yirik sement va gipsokarton zavodlari xalqaro sertifikatlar asosida faoliyat yuritsa-da,
o’rta va kichik korxonalarda bu tizim hali yetarlicha yo’lga qo’yilmagan. Natijada
mahsulotlar sifati notekis, xaridorgirlik darajasi pasaygan. Shu sababli transformatsion
siyosat doirasida korxonalar uchun sifat menejmenti tizimini majburiy joriy etish, davlat
tomonidan akkreditatsiyalangan laboratoriyalar tarmog’ini kengaytirish, ekologik
monitoring va hisobot tizimini raqamlashtirish talab etiladi.
Uchinchidan,
raqobat ustunligini belgilovchi asosiy omillardan biri bu eksportbop
mahsulotlar ishlab chiqarish va tashqi bozorga faol kirish strategiyasidir. O’zbekiston
hududiy joylashuvi jihatidan Markaziy Osiyo bozoriga yaqin bo’lib, Qozog’iston,
Tojikiston, Qirg’iziston va Afg’onistonga qurilish materiallarini eksport qilish
imkoniyatiga ega. Ayniqsa, Afg’oniston va Xitoy yo’nalishida yangi logistika
yo’nalishlari ochilishi bu imkoniyatni yanada kengaytiradi. Lekin ayni vaqtda ko’plab
korxonalar eksport infratuzilmasi, xalqaro logistika zanjiri, bojxona-soliq imtiyozlaridan
yetarlicha foydalanmayapti. Shu bois eksport markazlarini har bir mintaqada tashkil etish,
eksportchilar uchun konsalting va sug’urta xizmatlarini kuchaytirish, “bir darcha”
tamoyili asosida eksportni soddalashtirish raqobatbardoshlikni oshiradi.
To’rtinchidan,
transformatsiya sharoitida innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish ham
korxonalar raqobat salohiyatini belgilovchi omildir. Global qurilish materiallari sanoatida
“yashil qurilish”, energiya tejamkor materiallar, issiqlik izolyatsiyasi mahsulotlari,
biokompozit panellar, “aqlli oynalar”, 3D-beton bosib chiqarish kabi yo’nalishlar keng
rivojlanmoqda. O’zbekistonda esa bunday mahsulotlar ishlab chiqarish faqat boshlang’ich
bosqichda. Bu holat ilmiy-tadqiqot tashkilotlari bilan sanoat korxonalari o’rtasidagi
integratsiyaning sustligi, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlarining
yetarli emasligi, startaplarni tijoratlashtirishdagi byurokratik to’siqlar bilan bog’liq. Shu
bois yaqin istiqbolda “industry-academy-business” modelini joriy etish, innovatsion
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
290
loyiha tanlovlarini yo’lga qo’yish, davlat grantlari, venchur fondlari orqali
moliyalashtirish tizimini shakllantirish kerak.
Beshinchidan,
raqobatbardoshlikni oshirishda mehnat unumdorligi va inson kapitalining
roli beqiyosdir. Qurilish materiallari sanoatida yuqori malakali muhandislar, texnologlar,
avtomatlashtirish mutaxassislari, logistik menejerlar yetishmovchiligi mavjud.
Transformatsiya jarayoni doirasida kasb-hunar maktablari, oliy o’quv yurtlarida amaliy
mashg’ulotlar va sanoat ko’nikmalarini beruvchi yo’nalishlarni kengaytirish, ishlab
chiqarish korxonalarida mentorlik tizimini joriy qilish, xorijiy mutaxassislarni jalb qilish
orqali korxonalar raqobatbardoshligini oshirish mumkin.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan “Sanoatni
raqamlashtirish”, “Yashil iqtisodiyot”, “Hududiy sanoatlashtirish” tashabbuslari doirasida
har bir viloyatning sanoat ixtisoslashuvi aniqlanmoqda. Masalan, Navoiyda sement,
Samarqandda gips, Andijonda to’qimachilik qurilish materiallari, Qoraqalpog’istonda
oynavand panellar bo’yicha loyihalar yo’lga qo’yilgan. Ushbu tarmoqlarni mahalliy
resurslar asosida rivojlantirish orqali logistika xarajatlari kamayadi, tannarx pasayadi va
hududiy raqobat ustunligi shakllanadi.
Demak, transformatsiya sharoitida O’zbekistonda qurilish materiallari sanoati
korxonalarining raqobatbardoshligini ta’minlash o’z ichiga texnologik yangilanish,
eksport salohiyatini kengaytirish, innovatsion mahsulotlarni rivojlantirish, inson
kapitalini kuchaytirish va sifat tizimini xalqaro mezonlarga moslashtirishdek strategik
yo’nalishlarni oladi. Shu bilan birga, davlat tomonidan yaratilayotgan islohotlar
muhitidan samarali foydalanish, xususiy sektorning faolligini oshirish, ilm-fan bilan
sanoat integratsiyasini kuchaytirish orqali mazkur tarmoq nafaqat ichki talabni qondirish,
balki jahon bozorida ham o’z o’rnini topishga qodir bo’ladi. Transformatsion iqtisodiy
rivojlanishning muvaffaqiyati aynan shu kabi tarmoqlarni raqobatbardosh holga keltirish
orqali ta’minlanadi.
Muhokama.
O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining hozirgi holati mamlakat iqtisodiyotidagi
o’sish tendensiyalarini aks ettiradi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, 2024-yil holatiga
qurilish materiallari ishlab chiqarish hajmi yillik o’rtacha 10-12% ga o’smoqda. Asosiy
mahsulotlar qatoriga sement, g’isht, temir-beton buyumlar, shisha, keramika plitkalari va
issiqlik izolyatsiya materiallari kiradi. Farg’ona, Toshkent, Samarqand va Navoiy
viloyatlari ushbu sohada yetakchi hududlar hisoblanadi. Davlat tomonidan qabul qilingan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
291
qarorlar, masalan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 20-fevraldagi
“Qurilish materiallari sanoatini tubdan takomillashtirish va kompleks rivojlantirish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi PQ-139-son qarori sanoatni modernizatsiya qilish, importga
qaramlikni kamaytirish va eksportni oshirishga qaratilgan muhim qadam bo’ldi. Biroq,
bir qator muammolar mavjud: eskirgan texnologiyalar, yuqori ishlab chiqarish xarajatlari,
xom ashyo ta’minotidagi qiyinchiliklar, ekologik standartlarga rioya qilishning past
darajasi va marketing strategiyalarining yetishmasligi.
Transformatsiya sharoiti global iqtisodiy o’zgarishlar, texnologik innovatsiyalar va
barqaror rivojlanish talablarini o’z ichiga oladi. Global bozorda ekologik toza va energiya
tejovchi qurilish materiallariga talab oshmoqda, bu esa O’zbekiston korxonalarini yangi
texnologiyalarga moslashishga majbur qilmoqda. Raqobat muhiti tahlili shuni
ko’rsatadiki, mahalliy korxonalar Xitoy, Turkiya, Rossiya va Yevropa davlatlaridan
keladigan import mahsulotlari bilan raqobatlashmoqda. Raqobatning asosiy omillari sifat,
narx, mahsulot assortimenti, yetkazib berish tezligi va ekologik standartlarga
muvofiqlikni o’z ichiga oladi. Transformatsiya sharoitida raqobatbardoshlikni ta’minlash
uchun korxonalar zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish, innovatsion mahsulotlarni
ishlab chiqarish, xarajatlarni optimallashtirish va bozor talablariga moslashishga e’tibor
berishi kerak.
Raqobatbardoshlikni ta’minlash istiqbollarini bir necha yo’nalishda ko’rib chiqish
mumkin.
Birinchidan,
texnologik modernizatsiya muhim ahamiyatga ega. Ko’pgina O’zbekiston
korxonalari 20-30 yil avvalgi eskirgan uskunalardan foydalanmoqda, bu ishlab chiqarish
samaradorligini pasaytiradi va mahsulot sifatiga ta’sir qiladi. Zamonaviy energiya
tejovchi texnologiyalarni joriy qilish, masalan, sement ishlab chiqarishda quruq usul
texnologiyasiga o’tish xarajatlarni 20-30% ga kamaytirishi mumkin. Avtomatlashtirilgan
ishlab chiqarish liniyalari va robotlashtirish tizimlari mahsulot sifatini yaxshilaydi va
inson omilidan kelib chiqadigan xatolarni minimallashtiradi. Quyosh va shamol
energiyasi kabi alternativ energiya manbalaridan foydalanish ishlab chiqarish xarajatlarini
pasaytiradi va ekologik talablarga javob beradi.
Ikkinchidan,
innovatsion yondashuvlar muhimdir. Ekologik toza materiallar, masalan,
qayta ishlanadigan qurilish materiallari, energiya tejovchi izolyatsiya mahsulotlari va
engil temir-beton konstruktsiyalar ishlab chiqarish bozor talablariga javob beradi.
Mahalliy universitetlar va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikda yangi materiallar
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
292
va texnologiyalarni ishlab chiqish raqobatbardoshlikni oshiradi. Xalqaro tajribani,
masalan, Germaniya va Yaponiyaning ilg’or texnologiyalarini mahalliy sharoitlarga
moslashtirish foydali bo’ladi.
Xom ashyo ta’minoti va logistika tizimini yaxshilash ham muhim ahamiyatga ega.
O’zbekistonda qum, ohaktosh, gil va boshqa xom ashyo zaxiralari yetarli, ammo ularni
qayta ishlash va tashishda qiyinchiliklar mavjud. Zamonaviy qayta ishlash uskunalarini
joriy qilish xom ashyodan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Logistika tizimini
optimallashtirish uchun temir yo’l va avtomobil transporti infratuzilmasini rivojlantirish,
yuk tashish xarajatlarini kamaytirish va mahsulotlarni xalqaro bozorlarga tezkor yetkazib
berish uchun logistika markazlarini tashkil qilish zarur. Moliyaviy qo’llab-quvvatlash
raqobatbardoshlikni oshirishda asosiy omil hisoblanadi. Davlat tomonidan taqdim
etiladigan soliq imtiyozlari, arzon kreditlar va subsidiyalar kichik va o’rta korxonalarga
zamonaviy uskunalar xarid qilish va ishlab chiqarishni kengaytirish imkonini beradi.
Xususiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay shart-sharoitlar, masalan, er
uchastkalarini ajratish va qonunchilikni soddalashtirish muhimdir. Lizing dasturlari orqali
qimmatbaho uskunalar xarid qilish imkoniyati kengaytirilishi kerak.
Marketing va brendlash strategiyalari transformatsiya sharoitida raqobatbardoshlikni
ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Mahalliy bozorda qurilish materiallarini
supermartketlar, qurilish bozorlari va onlayn platformalar (Olcha.uz, Zoodmall) orqali
targ’ib qilish kerak. Xalqaro bozorda “Made in Uzbekistan” brendi orqali mahsulotlarni
Rossiya, Qozog’iston, Turkiya va Yevropa bozorlarida reklama qilish muhimdir. Ijtimoiy
tarmoqlar, xususan, Instagram, Telegram va YouTube’da yuqori sifatli vizual kontent,
mahsulot foydalari va loyiha namunalari haqida ma’lumot tarqatish mijozlar e’tiborini
jalb qiladi. Xalqaro qurilish materiallari ko’rgazmalarida, masalan, “WorldBuild” va
“BAU Munich” kabi tadbirlarda ishtirok etish mahalliy mahsulotlarni global bozorda
targ’ib qilishga yordam beradi. Inson resurslarini rivojlantirish ham muhim ahamiyatga
ega. Malakali kadrlar tayyorlash uchun Toshkent Arxitektura-qurilish instituti va boshqa
ta’lim muassasalari bilan hamkorlik qilish, xodimlar uchun zamonaviy texnologiyalar va
ishlab chiqarish jarayonlari bo’yicha treninglar tashkil qilish zarur. Xalqaro tajriba
almashinuvi, masalan, chet el mutaxassislari bilan hamkorlik va stajirovka dasturlari
malakani oshiradi.
Davlat qo’llab-quvvatlashi transformatsiya sharoitida raqobatbardoshlikni ta’minlashda
asosiy omil hisoblanadi. O’zbekiston hukumati “Made in Uzbekistan” dasturi orqali
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
293
mahalliy mahsulotlarni eksport qilishni rag’batlantiradi, xalqaro ko’rgazmalarda ishtirok
etish va reklama kampaniyalarini moliyalashtirish uchun yordam beradi. Qurilish
materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalarni klasterlar shaklida birlashtirish resurslar
almashinuvini va hamkorlikni kuchaytiradi. Qonunchilikni takomillashtirish, masalan,
ekologik standartlarni joriy qilish va eksport jarayonlarini soddalashtirish korxonalarga
global bozorda raqobatlashish imkonini beradi. Ekologik barqarorlikka e’tibor qaratish
transformatsiya sharoitida muhim tendensiya hisoblanadi. Qayta ishlanadigan materiallar
ishlab chiqarish, energiya tejovchi texnologiyalarni qo’llash va uglerod chiqindilarini
kamaytirish xalqaro standartlarga (ISO 14001, LEED) mos keladi va Yevropa va boshqa
rivojlangan bozorlarda talabni oshiradi.
Amaliy
choralar raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Raqobatchilarni tahlil qilish orqali ularning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, masalan,
Xitoy mahsulotlarining arzonligi va Yevropa mahsulotlarining yuqori sifatini o’rganish
kerak. Iste’molchilar so’rovlari orqali bozor talablarini aniqlash va mahsulot
assortimentini kengaytirish, xususan, ekologik toza va energiya tejovchi materiallarga
e’tibor berish lozim. Davlat-xususiy sheriklik (DXSH) modelidan foydalanib, ishlab
chiqarish va logistika loyihalarini moliyalashtirish samarali bo’ladi. Texnologik
innovatsiyalarni joriy qilish uchun korxonalar byudjetining 10-15% ni ilmiy-tadqiqot va
ishlanmalarga yo’naltirish tavsiya etiladi. Kutilayotgan natijalar ushbu strategiyalarning
samarasini ko’rsatadi. Ishlab chiqarish hajmi 20-25% ga oshadi, importga qaramlik 30-
40% ga qisqaradi. Eksport hajmi 1,5-2 baravarga oshadi, xususan, Markaziy Osiyo,
Rossiya va Yevropa bozorlarida O’zbekiston mahsulotlarining ulushi kengayadi.
Mahalliy korxonalar daromadi oshadi, yangi ish o’rinlari yaratiladi va iqtisodiyotga
qo’shilgan qiymat ko’payadi.
O’zbekiston qurilish materiallari sanoati hozirgi kunda iqtisodiy rivojlanishning muhim
sektorlaridan biri sifatida alohida e'tiborga sazovor bo’lmoqda. Ushbu sanoat, nafaqat
mamlakatning ichki ehtiyojlarini qondirish, balki eksport salohiyatini oshirish va iqtisodiy
o’sishni ta'minlashda ham muhim rol o’ynaydi. Hozirgi vaqtda, global iqtisodiy muhitda
raqobatbardoshlikni ta'minlash va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarurati
kuchaymoqda. Ijtimoiy omillar, jumladan, aholi sonining o’sishi va urbanizatsiya
jarayonlari, qurilish materiallariga bo’lgan talabni oshiradi, bu esa sanoatning
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
294
Shuningdek, O’zbekistonning iqtisodiy siyosati va davlat dasturlari qurilish materiallari
sanoatini rivojlantirishga qaratilgan. Masalan, “O’zbekiston 2030” strategiyasi doirasida
milliy iqtisodiyotning diversifikatsiyasi va yuqori texnologiyalarni joriy etish orqali
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish ko’zda tutilgan. Bu esa, o’z navbatida,
zamonaviy qurilish materiallari ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish va ularning
sifatini oshirishni talab etadi.
Texnologik omillar ham muhim o’rin tutadi, chunki yangi materiallar va ularni ishlab
chiqarish jarayonlarining innovatsiyalari, raqobatbardosh mahsulotlar yaratish imkonini
beradi. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida qo’llanilayotgan zamonaviy texnologiyalar
O’zbekiston qurilish materiallari sanoatiga kirib kelishi, uning global bozorlarida
raqobatbardoshligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsion yechimlar orqali sanoatning raqobatbardoshligini
oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va resurslardan samarali
foydalanishni ta'minlash mumkin. Bu borada O’zbekiston ilmiy tadqiqot institutlari va
oliy ta'lim muassasalari o’rtasida hamkorlikni kuchaytirish, ilg’or ilmiy ishlanmalarni
amaliyotga joriy etish zarur. Shu bilan birga, xalqaro tajribalarni o’rganish va ular asosida
mahalliy sharoitga moslashtirish, qurilish materiallari sanoatini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega.
Muammo
. O’zbekiston qurilish materiallari sanoatida bir qator muammolar mavjud
bo’lib, ular sanoatning raqobatbardoshligini pasaytiradi va rivojlanishiga to’sqinlik qiladi.
Birinchi navbatda,
ishlab chiqarish jarayonlarida eskirgan texnologiyalar va jihozlardan
foydalanish muammosi mavjud. Bu holat, mahsulotlarning sifatini pasaytiradi hamda
ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi. O’zbekiston Statistik qo’mitasi ma'lumotlariga
ko’ra, 2020-yilda qurilish materiallari ishlab chiqarishning o’sish sur'ati 5% dan
oshmagan, bu esa zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarurligini ko’rsatadi.
Ikkinchi muammo
sifatida xom ashyo yetishmovchiligi va resurslardan samarali
foydalanmaslikni keltirish mumkin. O’zbekistonning tabiiy resurslari cheklangan bo’lib,
bu holat qurilish materiallarini ishlab chiqarishda qiyinchiliklar tug’diradi. Masalan,
O’zbekistonning 2021-yilgi ma'lumotlariga ko’ra, sement ishlab chiqarishning 70% dan
ortig’i import qilinadi, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarni raqobatbardoshligini
pasaytiradi.
Uchinchidan,
bozorni monopolizatsiya qilish va raqobatning yetishmasligi muammosi
mavjud. Bozorning bir necha yirik o’yinchilari tomonidan boshqarilishi, yangi kichik va
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
295
o’rta korxonalarning rivojlanishini cheklaydi. O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo’mitasi tomonidan taqdim etilgan raqamlarga ko’ra, kichik va o’rta korxonalar sektorida
faqat 10% dan kamrog’i qurilish materiallari sohasida faoliyat yuritadi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish zarur, chunki bu nafaqat qurilish materiallari sanoatini
rivojlantirishga, balki iqtisodiyotning boshqa sohalariga ham ijobiy ta'sir ko’rsatadi.
Raqobatni oshirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va mahalliy xom ashyo
resurslaridan samarali foydalanish orqali, O’zbekiston qurilish materiallari sanoati global
bozorlar uchun raqobatbardosh bo’lishi mumkin. Bu esa, o’z navbatida, ish o’rinlari
yaratish, aholi farovonligini oshirish va umumiy iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga
yordam beradi.
Maqsad
. Tadqiqotning yakuniy maqsadi O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining
raqobatbardoshligini oshirish uchun zarur bo’lgan innovatsion yechimlar va
strategiyalarni aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishish orqali, sanoatning zamonaviy
texnologiyalar bilan boyitilishi, xom ashyo resurslaridan samarali foydalanish va bozorni
diversifikatsiya qilish imkoniyatlari o’rganiladi.
Tadqiqotdan kutilayotgan natijalar, birinchidan, mavjud muammolarni bartaraf etish
uchun aniq takliflar va chora-tadbirlar ishlab chiqishdir. Masalan, yangi texnologiyalarni
joriy etish, sifatni oshirish va xarajatlarni kamaytirishga doir tavsiyalar berilishi
kutilmoqda. Ikkinchidan, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo’llab-quvvatlash va
raqobatni oshirish maqsadida davlat siyosatini takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar
berilishi ham muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, tadqiqot natijalari O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining global
bozorlar uchun raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Bu jarayon, mamlakat
iqtisodiyotining diversifikatsiyasini ta'minlash, ish o’rinlarini yaratish va aholi
farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Natijada, O’zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi va
barqarorligi o’sadi, bu esa tadqiqotning dolzarbligini yanada oshiradi.
Natijalar
. Tadqiqot davomida O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan bir qancha asosiy natijalar olingan.
Birinchi
natija sifatida,
yangi texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini
20%ga oshirish imkoniyati aniqlangan. Bu ko’rsatkich, texnologik innovatsiyalarni joriy
etish orqali ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va xarajatlarni kamaytirish
orqali erishilgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
296
Ikkinchi natija sifatida,
mahalliy xom ashyo resurslaridan samarali foydalanish
natijasida, ishlab chiqarish xarajatlarining 15%ga pasayishi kutilmoqda. O’zbekistonning
2021-yilgi statistik ma'lumotlariga ko’ra, sement ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida
foydalaniladigan resurslar ichida 60% mahalliy manbalardan olinishi mumkin. Bu holat,
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo’llab-quvvatlash va importga bo’lgan ehtiyojni
kamaytirishga yordam beradi.
Uchinchidan,
tadqiqot davomida kichik va o’rta korxonalarni rivojlantirish bo’yicha
tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu borada, kichik korxonalar sonining 30%ga oshishi, bozor
diversifikatsiyasi va raqobatning oshishi kutilmoqda. Natijada, yangi ish o’rinlari
yaratilishi va aholi farovonligi oshishi mumkin.
Ushbu natijalar tadqiqotning maqsadlariga erishishda muhim rol o’ynaydi, chunki ular
O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan
aniq va o’lchovli tavsiyalarni taqdim etadi. Bu esa, mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishi va o’sishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, transformatsiya sharoitida O’zbekistonda qurilish materiallari
sanoati korxonalarining raqobatbardoshligini ta’minlash uchun kompleks yondashuv
talab qilinadi. Texnologik modernizatsiya, innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish, xom
ashyo ta’minoti va logistika tizimini yaxshilash, moliyaviy qo’llab-quvvatlash, marketing
strategiyalarini rivojlantirish, inson resurslarini tayyorlash, davlat yordami va ekologik
barqarorlikka e’tibor qaratish muhim ahamiyatga ega. Ushbu istiqbollar O’zbekiston
qurilish materiallari sanoatini ichki va xalqaro bozorlarda yetakchi o’ringa olib chiqadi,
mamlakat iqtisodiyotini mustahkamlaydi va global transformatsiya talablariga mos
rivojlanishini ta’minlaydi.
Tadqiqot natijalari O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining raqobatbardoshligini
oshirish uchun muhim yo’nalishlarni aniqlashga yordam berdi. Yangi texnologiyalarni
joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini 20%ga oshirish mumkinligi ko’rsatildi,
bu esa xarajatlarni kamaytirish va sifatni oshirishga xizmat qiladi. Mahalliy xom ashyo
resurslaridan samarali foydalanish natijasida ishlab chiqarish xarajatlarining 15%ga
kamayishi kutilmoqda, bu esa importga bo’lgan ehtiyojni pasaytiradi. Kichik va o’rta
korxonalar sonini 30%ga oshirish, bozor diversifikatsiyasi va raqobatning oshishini
ta'minlaydi. Ushbu natijalar O’zbekistonning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash va
aholi farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Tadqiqot, shuningdek, davlat siyosatini
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
297
takomillashtirish va innovatsion yechimlarni joriy etish zarurligini ta'kidlaydi, bu esa
sanoatning kelajakdagi rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сон
Фармони “Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси” тўғрисида.
2.
UNIDO. Industrial Competitiveness Report 2022. – Vienna: United Nations
Industrial Development Organization, 2022. – 144 p.
3.
Ҳошимов И.Қ., Абдураҳмонов Қ.Н. Иқтисодиёт назарияси. – Т.:
“Иқтисодиёт”, 2021. – 376 б.
4.
Сафаров Н.А. Саноат тармоқларида рақобатбардошликни ошириш йўллари.
// “Иқтисод ва молия”, №5, 2022. – Б. 38–42.
5.
Xasanov B.B. Qurilish materiallari sanoatini rivojlantirish istiqbollari. //
“Innovatsion rivojlanish”, №3(19), 2023. – Б. 59–63.
6.
Porter M.E. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior
Performance. – New York: Free Press, 2004. – 592 p.
7.
Мусурманов М.Қ. Иқтисодиётда рақобатбардошлик ва инновацион
ривожланиш. – Т.: “Fan va texnologiya”, 2020. – 248 б.
8.
Ҳамидов А.Қ. Ўзбекистонда саноат трансформациясининг амалий
жиҳатлари. // “Ўзбекистон иқтисодиёти”, №1, 2023. – Б. 21–27.
9.
Abdullayev A. O’zbekiston qurilish materiallari sanoatining rivojlanishi:
Muammolar va yechimlar. O’zbekiston iqtisodiyoti va statistika jurnali, 2020. 5(2), 45-
58.
10.
Askarov B., Tashkentov D. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Qurilish
materiallari sanoatidagi tajribalar. Oliy ta'lim va innovatsiyalar, 2021. 7(3), 112-120.
11.
Rasulov U. Qurilish materiallari ishlab chiqarishda innovatsion yondashuvlar. Ilm-
fan va innovatsiyalar, 2021. 4(3), 88-97.
12.
Tursunov M. O’zbekistonda qurilish materiallari sanoatining raqobatbardoshligini
oshirish. Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar, 2018. 11(2), 12-20.
13.
14.
