Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 30
SURXON DAVLAT QO‘RIQXONASI HUDUDIDA TARQALGAN
CAREX
L.
TURKUMI TURLARINING BIOEKOLOGIYASI VA TARQALISHI
Ibragimov Akram Javliyevich¹,
Rajapova Nilufar Po’lat qizi
2
Rustamova Farzona Ilhom qizi
2
1.
Termiz Davlat universiteti Botanika kafedrasi dotsenti
2.
Termiz Davlat univertiteti talabasi
Annotatsiya.
Cyperaceae L.
(hiloldoshlar) oilasi dunyodagi gulli o‘simliklar oilalari
orasida eng yirik turkumlardan biri bo‘lib,
Carex
L. turkumining yer yuzida 2328 ta turi
[12], O'rta Osiyoda 81ta turi [1], Ozbekistinda 43ta turi [2], Surxondaryoda 21 ta turi
mavjud. Ushbu turkum har qanday sharoitga moslashuvchan kosmopolit tarqalishga ega
bo‘lib, bu turkumni areali cheklanmagan. Shimoliy yarimsharning mo‘tadil mintaqalarida
nisbatan yuqori tur boyligiga ega. Ushbu maqola Surxon davlat qoʻriqxonasida tarqalgan
Carex
L
.
turkumining taksonomik sharhini taqdim etadi, shu jumladan, ushbu fitogeografik
hududda mavjud bo‘lgan tur boyligini va ularning subgenera bo‘yicha taqsimlanishini
ko‘rib chiqadi. Surxon davlat qoriqxonasi hududida ushbu turkumning 6 ta turi uchraydi va
quyida bu turlarga biologik tavsif berib o'taman.
Kalit so‘zlar
:
Cerex
L., turkum,
Surxon,
oila, flora, tog’, adir, turkum, tur, qoʻriqxona,
qorabosh.
Аннотация.
Семейство
Cyperaceae
L. является одним из крупнейших родов
среди семейств цветковых растений в мире, с родом
Carex
L. в мире насчитывается
2328 видов [12], в Средней Азии - 81 вид[1], в Узбекистане - 43 вида[2], в Сурхандарье
- 21 вид. Этот род имеет космополитическое распространение, приспособленное к
любым условиям, и ареал этого рода неограничен. Обладает относительно высоким
видовым богатством в умеренных поясах Северного полушария. В данной статье
представлен таксономический обзор рода
Carex
L., обитающего в Сурхандарьинском
государственном заповеднике, включая видовое богатство, присутствующее в
данном фитогеографическом районе, и их распределение по подродам. На
территории Сурханского государственного заповедника встречается 6 видов этого
рода, и ниже я предоставлю биологическое описание этих видов.
Ключевые слова:
Cerex
L., род, Сурхандарья, семейство, флора, гора, холм, род,
вид, заповедник, карабаш.
Annotation.
The
Cyperaceae
L. family is one of the largest genera among flowering
plant families in the world, with the genus
Carex
L. having 2328 species on Earth [12], 81
species in Central Asia [1], 43 species in Uzbekistan [2], and 21 species in Surkhandarya.
This genus has a cosmopolitan distribution, adaptable to any conditions, and the range of
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 31
this genus is unlimited. It has relatively high species richness in the temperate regions of the
Northern Hemisphere. This article presents a taxonomic overview of the genus
Carex
L.,
distributed in the Surkhan State Reserve, including an overview of the species richness
present in this phytogeographic area and their distribution across subgenres. Six species of
this genus are found in the Surkhan State Reserve, and I will provide a biological description
of these species below.
Keywords
:
Cerex
L., genus, Surkhan, family, flora, mountain, foothill, genus, species,
reserve, blackhead.
Kirish. S
urxon davlat qo‘riqxonasi Pomir-Oloy tog‘ tizimining Janubi-G‘arbiy qismi
hisoblangan Ko‘hitang tizmasining sharqiy yonbag‘rida joylashgan. Ma’muriy jihatdan
Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududiga qarashli. Qo‘riqxona hududi
shimoldan Tangidara soyi bilan chegaralanadi. Sharqiy chegarasi Xatak, Xo‘janqo,
Qizilolma, Shalqon, Kampirtepa, Sherjon va Vandob qishloqlari bilan, janubiy hududi
Xo‘jaikon tuz koni bilan tutashib ketgan. Surxon qo‘riqxonasining umumiy yer maydoni
24554 ga bo‘lib, murakkab geomorfologik tuzilishga ega. Areal tiplari bo‘yicha
taqsimlanishi. O‘rta Osiyoning tog‘li hududlari floralaridagi turlarning areal tiplari bo‘yicha
taqsimlanishini R.V. Kamelin taklif etgan tasnif asosida amalga oshirish qabul qilingan. Biz
qo‘riqxonada uchrovchi turlarning tabiiy tarqalish chegarasini o‘rganish asosida 41 ta areal
tiplari bo‘yicha ajratdik.
Carex
L. turkumi turlari quyidagi 3 ta areal tiplarida tarqalgan:
Oltoy-himolay oldi tipi –
Carex
turkestanica
Regel.
Sharqiy-qadimiy o‘rta yer tipi –
Carex
pachystylis
J. Gay.
Pontik-sharqiy qadimiy o‘rta yer tipi –
Carex
diluta
M. Bieb. va boshqalar.
Surxondaryo viloyati florasi bo‘yicha turli yillarda bir qator botanik olimlar, jumladan,
S.A. Nevskiy [3], K.Sh. Tojibaev [4], F.O. Xasanov [5], A.J. Ibragimov [6]lar tomonidan
tadqiqotlar olib borilgan va gerbariy namunalari yig’ilgan.
Carex pachystylis
J.Gay.
(Yo‘g‘on ustunchali qorabosh) Yashil o‘simlik, balandligi
7–30 sm. Yupqa va sudraluvchi ildizpoyali. Poyasi uch qirrasi noaniq, silliq, asosida qora-
jigarrang yoki kashtan rangli eski barg qinlarining bo‘laklari bilan qoplangan.Barglari
yumshoq, yassi yoki yarim o‘ralgan, kengligi 1–2 mm, poyadan qisqaroq, biroz jingalak
va dag‘al. To‘p gul to‘plamlari 4–6 ta, zich romb shaklida yoki uchburchak-tuxumsimon
boshoq hosil qiladi, uzunligi 0,8–2 sm. Gultojbarglari tuxumsimon, to‘liq zang-jigarrang
yoki kashtan rang, o‘tkir, va deyarli tuxumchalar bilan teng uzunlikda. Urugʻchilari:
tuxumsimon, shishmagan, yupqa po‘stloqli, uzunligi 4–4,5 mm, zang-jigarrang yoki
kashtan rang, deyarli tomirsiz, burilgan va ikki tishli tumshug‘i bor. Fevral-aprelda
gulaydi, mart-iyunda mevasi pishib yetiladi. Bu o'simlik tuproqli, qumoq va qumli (o‘sgan
qumlarda) yarim cho‘llarda, quruq mayda tuproqli yonbag‘irlarda, lyossli tepaliklarda,
archa o‘rmonlarida, shuningdek, bo‘sh yer maydonlarida, tog‘ etaklari va oldi
tekisliklaridan (keng tarqalgan va mustaqil assotsiatsiyalar hosil qiladigan joylarda)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 32
tog‘larning o‘rta va yuqori mintaqalarigacha uchraydi. Bu turkum turlari chorvachilikda
qimmatbaho yem-xashak manbai va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida katta
ahamiyatga ega hisoblanadi. Pomir-Oloy togʻ tizmalari —, Samarqand tog‘lari, Turkiston,
Nurota, Zarafshon, Hisor, Janubiy Tojikistonning past tog‘larida tarqalgan.
Carex turkestanica
Regel.
(Turkiston qoraboshi) Kulrang-yashil o‘simlik, bo‘yi 15–
30 sm, ildizi sudraluvchi va bir buta shaklida to‘p bo‘lib o‘sadi. Poyasi tik, deyarli butun
uzunligi bo‘ylab g‘adir-budir, keyinchalik silliq bo‘ladi. Barglari yassi, qattiq, eni 2–3,5
mm, uchlari uchburchak shaklda o‘tkir, quriganda kuchli bukiladi. Pastki qizg‘ish-
jigarrang po‘choqlari bo‘linib ketadi. 3–5 dona boshoq, yuqoridagilarning 1–2 tasi erkak,
tayoqchasimon-lanset shaklida, uzunligi 1–2,5 sm, qirralari parda shaklidagi o‘tkir
po‘stloq bilan qoplangan. Qolganlari urg‘ochi, cho‘ziq, uzunligi 1–2 sm, siyrak
joylashgan, qisqa sopli. Pastki gullarga yaqin barg po‘choq shaklida, plastinkasi
guldastadan qisqaroq. Gulli po‘stloqlar cho‘ziq tuxumsimon shaklda, uzunroq uchi o‘tkir,
yengil tomirli, qirralari oq parda shaklida. Ko‘pincha urug‘ po‘stloqlaridan uzunroq. Urug‘
po‘stloqlari teskari tuxumsimon shaklda, terisimon, bo‘rtma uchburchakli, zang-jigarrang.
Dastlab biroz g‘adir-budir, keyinchalik silliq va yaltiroq, tomirsiz. Tezda silindrsimon
shaklga torayadi, yuqorisi qiyshaygan, ikki tishli va parda bilan o‘ralgan uchga ega. Aprel
martda gulaydi, mart iyulda mevasi pishib yetiladi. Quruq tog‘li toshloq yonbag‘irlarda,
3000 metr balandlikkacha o‘sadi.
Dalalarda, yarim cho‘llarda, mayda tuproqli va toshloq
yonbag‘irlarda, archazorlarda, itmoringzorlar va boshqa daraxt-butazorlarida, subalp
o‘tloqlarida, ba’zan qoyalar, qulagan joylar va ariqlar bo‘yida, tog‘ etaklaridan o‘rtacha,
kamdan-kam hollarda esa tog‘larning yuqori qismlarigacha uchraydi. Bu turkum turlari
chorvachilikda qimmatbaho yem-xashak manbai va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida
katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Turkiya, Livan, Isroil, Iroq, Ozarbayjon, Qozogʻiston,
Turkmaniston, Oʻzbekiston, Xitoy, Afgʻoniston hududlarida tarqalgan.
Carex diluta
M. Bieb.
(Yorqin qorabosh) Kulrang-yashil o‘simlik bo‘lib, bo‘yi 30–
120 sm, ildizi zich butalar shaklida tarqalgan. Poyalari uchburchak shaklda, silliq. Barglari
yassi, eni 2–6 mm, ingichka uchlanadi, poya uzunligidan qisqaroq. Boshoqlari 3–8 ta,
pastga qarab joylashgan; yuqoridagilari 1–2 tasi erkak, uzunligi 1,5–5 sm, uzunasiga
tuxumsimon, bo‘yi tevaraklari rang-barang va qizg‘ish, qolganlari urg‘ochi, cho‘zilgan va
silindrsimon, uzunligi 0,8–4 sm, eni 5–7 mm, zich joylashgan, pastki qismlari esa uzunroq
sopli. Pastki gullarga yaqin barg po‘choq shaklida, plastinkasi guldastadan qisqaroq
bo‘lgan. Gulli po‘stloqlar tuxumsimon shaklda, chiqib turgan, qattiq tishli shoxli, jigar
rangli, orqa tomoni yashil rangda va urug‘ po‘stloqlaridan qisqaroq bo‘lgan. Urug‘
po‘stloqlari tuxumsimon, eliptik yoki cho‘zilgan-eliptik, ingichka terili, uchburchak
shaklda qotib ketgan, uzunligi 3–4 mm, kulrang-yashil va zang rangli nuqtalar bilan,
qiyshiq tomirlar bilan, asta-sekinlik bilan yumshoq va tekis, konus shaklida, yuqori qismi
o‘tkir tishli bo‘lgan. Aprel-martda gulaydi, mart-iyulda mevasi pishib yetiladi. Nam va
botqoqlangan, odatda sho‘rxok o‘tloqlarda, daryo va soylar bo‘yida, buloq chiqadigan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 33
joylarda, ariqlar, pastqamliklar va botqoqliklarda, tekisliklardan tog‘larning o‘rta
qismigacha uchraydi. Bu turkum turlari chorvachilikda qimmatbaho yem-xashak manbai
va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida katta ahamiyatga ega hisoblanadi. O‘rta
Osiyoning barcha davlatlarida keng tarqalgan.
Carex orbicularis
Boott
.
(Yumaloq qorabosh) Yorqin yashil oʻsimlik, 10–20 sm
balandlikda, oʻrmalovchi ildizpoyasi bilan, siyrak gʻaramchalar hosil qiladi. Poyalar uch
qirrali, qoʻpol. Barglari yassi, 3–5 mm kenglikda, tez oʻtkirlashgan, deyarli poyaga teng;
pastki poʻchoqlari kashtan tusida, bargsiz. Boshoqlar soni 3–4 ta, zich joylashgan; yuqorigi
boshoq erkak, choʻziq, 2 sm gacha uzunlikda, qoʻngʻir rangdagi qoplovchi poʻchoqlar
bilan; qolganlari urgʻochi, choʻziq, zich, 0,6–1,5 sm uzunlikda, kuchsiz ifodalangan
bandlarda. Quyi qoplovchi barg junon shaklida, boshoqdan qisqaroq. Qoplovchi
poʻchoqlar tuxumsimon, toʻmtoqlashgan, qora-qoʻngʻir, mevalardan deyarli ikki baravar
qisqaroq. Mevalar keng tuxumsimon, deyarli dumaloq, 2,5–3 mm uzunlikda, ikki yoqlama
boʻrtma, yuqorisi qora-qoʻngʻir, tomirsiz, tepasi yumaloq, qisqa, silliq, silindrsimon
tumshugʻli. Iyun-iyulda gulaydi, iyul-sentyabrda mevasi pishib yetiladi. Botqoqlik va nam
o‘tloqlarda, botqoqlik qirg‘oqlarida, suv havzalari bo‘ylarida, toshloqlarda, buloq
yonlarida, botqoqlangan, ko‘pincha qirg‘oqdagi tolzorlar, qayinzorlar va terakzorlar
orasida; ba'zan toshloq so‘qmoqlarda va ariq bo‘ylarida; asosan tog‘larning o‘rta va yuqori
belbog‘larida keng tarqalgan, ko‘pincha mustaqil o‘tloq-botqoq assotsiatsiyalarini hosil
qiladi, kamdan-kam hollarda tog‘larning pastki belbog‘larida va tog‘ etaklarida, juda kam
hollarda tog‘oldi tekisligida uchraydi. Bu turkum turlari chorvachilikda qimmatbaho yem-
xashak manbai va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida katta ahamiyatga ega
hisoblanad
i.
Deyarli butun O‘rta Osiyo tog‘larida uchraydi.
Carex popovii
V.I.Krecz.
(Popov qoraboshi) Sizovgʻich-yashil oʻsimlik, balandligi
15–35 sm, qisqa oʻrmalovchi ildizpoyasi bilan, siyrak gʻaramchalar hosil qiladi. Poyalar
uch qirrali, yuqoridan qoʻpol, biroz egilgan; pastki qismida binafsha-qoʻngʻir, bargsiz
poʻchoqlar bilan qoplangan. Barglari yassi, 1,5–3 mm kenglikda, poyadan qisqaroq.
Boshoqlar soni (2)-3–5 ta; yuqorigi boshoq ginekandrik, qolganlari urgʻochi, pastki
qismida tarqalgan, pastki boshoqlar bandda joylashgan, choʻziq yoki choʻziq-tuxumsimon,
uzunligi 0,8–1,7 sm, kengligi 3–5 mm, toʻmtoqlashgan. Quyi qoplovchi barg deyarli gul
toʻpguliga teng. Qoplovchi poʻchoqlar tuxumsimon, oʻtkir, quyuq kashtan rangda, orqa
tomonidan ochroq, mevalardan sezilarli darajada qisqaroq. Mevalar tuxumsimon-elliptik
yoki elliptik, yupqa, 3–3,5 mm uzunlikda, yassilangan uch qirrali, tomirsiz, qoʻngʻir-
yashil, bandda oʻtirgan, tez torayib qisqa qoʻngʻir, chuqur ikkitalashgan tumshuq hosil
qiladi. Butasimon o‘simlik.
Iyunda gulaydi, sentyabrda mevasi pishib yetiladi. Kserofit
butazorlarning yuqori chegarasida, butazorlar va qayinzorlar orasida, 1800–2260 m
balandlikda va Subalp nam buloqli joylarda o'sishga moslashgan. Bu turkum turlari
chorvachilikda qimmatbaho yem-xashak manbai va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida
katta ahamiyatga ega hisoblanadi
.
Oʻrta Osiyo, Pomir-Oloy togʻ tizmasi, Zarafshon
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 34
tizmasi, Hisor tizmasi, Buxoro viloyati, Koʻhitang tizmasining Kampirtepa bo‘limitation
tarqalgan.
Carex serotina
Ten.
(Kechki qorabosh) Nam maysazorlarda, daryo va soy bo‘ylarida,
buloq botqoqlarida, to‘qaylarda, sharshara yon bag‘irlarida, tog‘ oldi, past va o‘rta tog‘
zonalarida, kamdan-kam hollarda tog‘ oldi tekisliklarda uchraydi. Qoplovchi qopqoq
shakli va rangi bo‘yicha ikkala tur ham farq qilmaydi. V. I. Krechetovich
C
.
philocrena
ni
C
.
serotina
dan qisqa ikki tishli tumshuqlari va cho‘ziq-tuxumsimon, o‘tkir, och-jigarrang
qoplovchi qopqog‘i bilan farqlagan. Mening kuzatishlarim bo‘yicha, tumshuqlar ikkala
turi uchun ham bo‘lingan va qisqa ikki tishli bo‘lib, qoplovchi qopqoqlari odatda to‘mtoq,
juda kamdan-kam hollarda (ham
C
.
serotina
, ham
C
.
philocrena
) o‘tkir va uchli. May-
iyunda gulaydi, iyun-avgustda mevasi pishib yetiladi. Bu turkum turlari chorvachilikda
qimmatbaho yem-xashak manbai va xoʻjalikda xashakbop oʻsimlik sifatida katta
ahamiyatga ega hisoblanadi. Oʻrta Osiyo hududida keng tarqalgan.
Xulosa.
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatining tabiiy-geografik sharoitlari
Cyperaceae
L. oilasiga mansub o‘simliklarning xilma-xilligiga ta’siri o‘rganilgan. Surxon
davlat qo‘riqxonasida uchraydigan
Carex
L. turlarining morfologik va ekologik
xususiyatlari tahlil qilinib, ularning moslashuvchanligi va kosmopolit tarqalishi qayd
etildi. Shu bois, mazkur oila vakillarini tizimli o‘rganish bugungi kundagi floristik
tadqiqotlar uchun dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi.Tadqiqot davomida O‘zbekistoning
Surxon davlat qo'riqxonasida uchraydigan
Carex
L. turlarini tizimlashtirish, vegetatsiya
davridagi farqlari aniqlanib, bu turkum o‘zining ekologik xilma-xilligi bilan ajralib turib,
amaliy maqsadlarda qo‘llash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishda muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, floristik boyliklarni o‘rganish va saqlashga xizmat qiladi.
1-rasm.
Surxon davlat qo‘riqxonasi hududida tarqalgan Carex L. turkumiga mansub
turlar: A-
Carex
pachystylis
J.Gay.; B-
Carex
turkestanica
Regel.; C-
Carex
diluta
M.
Bieb.; D-
Carex
orbicularis
Boott.; E-
Carex
popovii
V.I.Krecz.; F-
Carex
serotina
Ten.(
rasmlar
https://www.plantarium.ru/
va
https://www.gbif.org/
saytidan olingan).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 35
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Определитель растений Средней Азии. T.5. Ташкент Фан, 1974.
2.
Флора Узбекистана том 1. Издательство "Маьнавият" Ташкент 1955.
3.
Невиский. К.Ш., Бешко Н.Ю., Попов В.A. Ботaник геогрaфичеcкое невский С.А.
Материалы к флоре Кугитангтау и его предгорий. В кн. Флора и систематика
высших растений – М., Л.: Изд. АН СССР, 1937– С.
4.
Тожибaев К.Ш., Бешко Н.Ю., Попов В.A. Ботaнико-геогрaфичеcкое
рaйонировaние Узбекиcтaнa // Ботaничеcкий журнaл, т. 101, вып. 10, 2016. – C.
1105-1132.
5.
Хасанов Ф.О. Краткий очерк растительности Кугитанга // Тез. докл. юбил. науч.
конф. молодых ученых и спец-тов посев 60-летию ЛКСМ Узб-на, 1985. – С. 167-
168.
6.
Ибрагимов Акрам Жавлиевич. Сурхон Давлат Қўриқхонасининг Флораси
(Кўҳитанг Тизмаси), Дис канд. биол. наук., Тошкент-2010.
7.
Флора СССР том 3. В 6-е годы. – М., Л.: Изд. Академия наук СССР, 1934-1964.
8.
Ачилова Наргиза Тухтаназаровна. Сурхон-Шеробод ботаник-географик раиони
флораси. Дис канд. биол. Наук. 03.00.05-Ботаника, Карши-2021.
9.
Juramurodov, I., Uralov, R., Makhmudjanov, D., et all. (2025). Assessment of plant
diversity in the Surkhan-Sherabad Region, Uzbekistan by grid mapping. Journal of
Arid Land, 17(3), 394–410.
Foydalanilgan internet saytlari
10.
https://powo.science.kew.org/
11.
https://www.plantarium.ru/
12.
https://www.The World Flora Online.org/
13.
https://www.gbif.org/
