Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 76
ZAMONAVIY TA'LIMDA O'QUVCHILARNING MOTIVATSIYASI:
MOTIVATSIYA TURLARI VA ULARNI TA'LIM JARAYONIDA QO'LLASH
Usmonova Oyxon Boltayevna
Surxondaryo viloyati Qiziriq tumani
2-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy ta'limda o'quvchilarning motivatsiyasi,
uning turlari va ta'lim jarayonida qanday qo'llanilishi ko'rib chiqiladi. Motivatsiya
o'quvchilarning o'qishga qiziqishini oshirish, muvaffaqiyatlarini ta'minlash va ta'limda
ijobiy natijalarga erishish uchun muhimdir. Ichki va tashqi motivatsiya, o'qituvchilar
tomonidan motivatsiyani oshirish uchun qo'llaniladigan usullar va strategiyalar,
shuningdek, motivatsiyaning ta'lim jarayonidagi ahamiyati keng yoritiladi.
I. Kirish
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarning motivatsiyasi ta'lim jarayonining muhim
jihatlaridan biridir. O'quvchilarni o'qishga undash, ularning qiziqishini oshirish va
muvaffaqiyatlarini ta'minlash uchun motivatsiya zarur. O'quvchilarning rag'batlantirilishi
va ularga ta'lim jarayonida yordam berish, ularning o'z-o'zini anglashiga va ijtimoiy
ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
II. Motivatsiya TurlariA. Ichki Motivatsiya
Ichki motivatsiya – bu shaxsning ichki qiziqishlari, ehtiyojlari va maqsadlari asosida
yuzaga keladi. O'quvchilar o'z bilimlarini oshirish, yangi narsalarni o'rganish yoki shaxsiy
rivojlanish uchun o'qishadi. Ichki motivatsiyaning asosiy xususiyatlari:
Qiziqish: O'quvchilar o'quv materialiga qiziqish bilan yondashadilar.O'z-o'zini
anglash: O'quvchilar o'z qobiliyatlari va qiziqishlarini anglashadi.Ma'naviy qoniqish:
O'quvchilar o'z bilimlarini oshirishdan ma'naviy qoniqish olishadi.B. Tashqi Motivatsiya
Tashqi motivatsiya – bu tashqi omillar, masalan, mukofotlar, baholar yoki
o'qituvchilarning rag'batlantirishi bilan bog'liq. O'quvchilar o'z muvaffaqiyatlari uchun
tashqi rag'batlar orqali motivatsiya olishadi. Tashqi motivatsiyaning asosiy xususiyatlari:
Mukofotlar: O'quvchilar baho yoki mukofot olish uchun o'qishadi.Raqobat:
O'quvchilar boshqa o'quvchilar bilan raqobatlashish orqali motivatsiya olishadi.Ijtimoiy
ta'sir: O'quvchilar o'qituvchilarning yoki ota-onalarning kutishlariga javob berishga
intilishadi.III. Motivatsiyani Ta'lim Jarayonida Qo'llashA. O'qituvchilarning Roli
O'qituvchilar o'quvchilarning motivatsiyasini oshirishda muhim rol o'ynaydilar.
Ular o'quvchilarga ichki va tashqi motivatsiyani rivojlantirishda yordam berishlari kerak.
O'qituvchilar quyidagi usullarni qo'llashlari mumkin:
Qiziqarli Darslar: O'quvchilarning qiziqishini oshirish uchun darslarni qiziqarli va
interaktiv tarzda o'tkazish.Ma'lumotlarni Shaxsiylashtirish: O'quvchilarning shaxsiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 77
qiziqishlariga mos keladigan materiallarni tanlash.Mukofotlash: O'quvchilarning
muvaffaqiyatlarini tan olish va mukofotlash orqali motivatsiyalarini oshirish.B.
O'quvchilarning O'z-o'zini Motivatsiyasi
O'quvchilar o'z-o'zini motivatsiya qilish qobiliyatini rivojlantirishlari kerak. Buning
uchun quyidagi usullarni qo'llash mumkin:
Maqsadlar Qo'yish: O'quvchilar o'zlariga aniq va o'lchovli maqsadlar qo'yishlari
kerak.O'z-o'zini Baholash: O'quvchilar o'z muvaffaqiyatlarini baholash va o'z-o'zini tanqid
qilish orqali motivatsiyalarini oshirishlari mumkin.O'z-o'zini Rag'batlantirish: O'quvchilar
o'zlarini rag'batlantirish uchun ijobiy fikrlar va tasavvurlarni ishlatishlari kerak.C. Ta'lim
Muassasalarida Motivatsiya Dasturlari
Ta'lim muassasalari o'quvchilarning motivatsiyasini oshirish uchun turli dasturlarni
joriy etishlari mumkin. Bular:
Emotsional Ta'lim Dasturlari: O'quvchilarga emotsional intellektni rivojlantirishga
yordam beradigan dasturlar.Mentorlik Dasturlari: Tajribali o'qituvchilar yoki
mutaxassislar yordamida o'quvchilarga motivatsiya berish.Raqobatbardosh Dasturlar:
O'quvchilar o'rtasida raqobatni rag'batlantirish orqali motivatsiyalarini oshirish.IV.
Motivatsiyaning Ta'limdagi AhmiyatiA. O'qish Natijalari
O'quvchilarning motivatsiyasi ta'lim jarayonidagi natijalariga bevosita ta'sir qiladi.
Motivatsiya yuqori bo'lgan o'quvchilar ko'proq muvaffaqiyatga erishadilar va o'z
bilimlarini yanada kengaytiradilar.
B. Ijtimoiy Ko'nikmalar
Motivatsiya o'quvchilarning ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
O'quvchilar o'zaro munosabatlar o'rnatish va guruh ishlarida muvaffaqiyatli bo'lish uchun
motivatsiyaga ega bo'lishlari kerak.
C. Psixologik Salomatlik
Yuqori motivatsiya o'quvchilarning psixologik salomatligini yaxshilaydi.
O'quvchilar o'z maqsadlariga erishish orqali o'z-o'zini anglash va qoniqish his qilishadi.
V. Motivatsiyani Rivojlantirish Usullari
A. O'qituvchilar uchun Tavsiyalar
O'qituvchilar o'quvchilarning motivatsiyasini oshirish uchun quyidagi tavsiyalarni
ko'rib chiqishlari mumkin:
O'quvchilarning Qiziqishini Tushunish: O'quvchilarning qiziqishlarini aniqlash va
darslarni shunga mos ravishda tashkil etish.Interaktiv O'qitish: O'quvchilarning faol
ishtirokini ta'minlash uchun interaktiv metodlardan foydalanish.Ijobiy Muhit Yaratish:
O'quvchilarning o'zini erkin his qilishlari uchun ijobiy muhit yaratish.
B. O'quvchilar uchun Tavsiyalar
O'quvchilar o'z-o'zini motivatsiya qilish uchun quyidagi tavsiyalarni amalga
oshirishlari mumkin:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 78
Qiziqarli Maqsadlar Qo'yish: O'zlariga qiziqarli va muhim maqsadlar qo'yish.O'z-
o'zini Rag'batlantirish: O'z muvaffaqiyatlarini tan olish va o'z-o'zini rag'batlantirish.O'z-
o'zini Baholash: O'z bilimlarini baholash va o'z-o'zini tanqid qilish.
VI. O'qitish Metodlari va Motivatsiya
A. O'qitish Metodlarining Motivatsiyaga Ta'siri
O'qitish metodlari o'quvchilarning motivatsiyasiga katta ta'sir ko'rsatadi. Zamonaviy
va interaktiv metodlar o'quvchilarning qiziqishini oshirishda samarali bo'ladi. Bunday
metodlar:
Guruh Ishlari: O'quvchilar o'rtasida hamkorlikni rag'batlantiradi.
Muammoli O'qitish: O'quvchilarga muammolarni hal qilish imkonini beradi.
Loyihaviy O'qitish: O'quvchilarning ijodkorligini va mustaqil fikrlashini
rivojlantiradi.
B. O'qituvchilarning Motivatsiyaga Ta'siri
O'qituvchilar
o'zlari
qanday
motivatsiya
ko'rsatishlari,
o'quvchilarning
motivatsiyasiga bevosita ta'sir qiladi. O'qituvchilar quyidagi jihatlarga e'tibor berishlari
kerak:
Ijobiy Muloqot: O'quvchilar bilan ijobiy va ochiq muloqot o'rnatish.
Rag'batlantirish: O'quvchilarning harakatlarini rag'batlantirish va ularni qo'llab-
quvvatlash.
Shaxsiy Yondashuv: O'quvchilarning shaxsiy ehtiyojlariga mos yondashish.
VII. O'quvchilarning Motivatsiyasini O'lchash
A. Motivatsiyani O'lchash Usullari
O'quvchilarning motivatsiyasini o'lchash uchun turli usullar mavjud. Bular:
So'rovnomalar:
O'quvchilarning
motivatsiya
darajasini
aniqlash
uchun
so'rovnomalar o'tkazish.
Intervyular: O'quvchilar bilan suhbatlar o'tkazish orqali motivatsiya darajasini
aniqlash.
Baholash: O'quvchilarning muvaffaqiyatlarini baholash orqali motivatsiya
darajasini o'lchash.
B. O'lchash Natijalarini Tahlil Qilish
O'quvchilarning motivatsiya darajasini o'lchash natijalarini tahlil qilish,
o'qituvchilarga ularning ta'lim jarayonidagi muvaffaqiyatlarini yaxshilashga yordam
beradi. Tahlil natijalari asosida o'qituvchilar o'z darslarini takomillashtirish va
o'quvchilarning motivatsiyasini oshirish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqishlari
mumkin.
VIII. Motivatsiya va Ta'limning Kelajagi
A. Texnologiyalar va Motivatsiya
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 79
Zamonaviy texnologiyalar ta'lim jarayonini o'zgartirishda katta rol o'ynamoqda.
Onlayn ta'lim platformalari va interaktiv dasturlar o'quvchilarning motivatsiyasini
oshirishda samarali vosita bo'lishi mumkin.
Texnologiyalar:
Interaktiv O'qitish: O'quvchilarga qiziqarli va interaktiv ta'lim materiallari taqdim
etish.
O'z-o'zini O'rganish: O'quvchilarga mustaqil ravishda o'rganish imkoniyatini berish.
Ma'lumotlarga Kirish: O'quvchilarga keng ma'lumot bazalariga kirish imkoniyatini
taqdim etish.
B. Ta'lim Tizimidagi O'zgarishlar
Ta'lim tizimida motivatsiyani oshirish uchun yangi yondashuvlar va metodlar joriy
etilishi zarur. O'qituvchilar va ta'lim muassasalari o'quvchilarning ehtiyojlariga mos
ravishda o'z darslarini takomillashtirishlari kerak.
IX. Xulosa
Zamonaviy ta'limda o'quvchilarning motivatsiyasi ta'lim jarayonining muhim
jihatlaridan biridir. Ichki va tashqi motivatsiya turlari, o'quvchilarning muvaffaqiyatlarini
ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. O'qituvchilar o'quvchilarning motivatsiyasini
oshirish uchun turli usullar va strategiyalarni qo'llashlari kerak. Motivatsiya, shuningdek,
o'quvchilarning ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirish va psixologik salomatligini
yaxshilashda muhim rol o'ynaydi.
X. Foydalanilgan Adabiyotlar
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). "Intrinsic and Extrinsic Motivations: Classic
Definitions and New Directions". Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54-
67.Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2008). "Self-Determination Theory: A Macrotheory of
Human Motivation, Development, and Health". Psychological Inquiry, 11(3), 227-
268.Schunk, D. H. (2012). Learning Theories: An Educational Perspective.
Pearson.Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random
House.Hattie, J., & Timperley, H. (2007). "The Power of Feedback". Review of
Educational Research, 77(1), 81-112.
