Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 58
FARG‘ONA-TOSHKENT XALQ KUYLARINI O’QITISH
VA TARG’IB ETISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Teshaboyev Ilxomjon Inomjon oʻgʻli
Andijon davlat universiteti Musiqa sanʼati kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Fargʻona – Toshkent xalq kuylarining musiqiy-
madaniy merosi, ularning tarixiy-nazariy asoslari, ijrochilik anʼanalari hamda ularning
shakllanish va rivojlanish bosqichlari chuqur tahlil qilinadi. Ishda Fargʻona – Toshkent kuy
maktabining o‘ziga xos uslubiy belgilariga, kuylar mazmunining emotsional va badiiy
yuksakligiga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Fargʻona – Toshkent
kuylarining ijrochilik xususiyatlari o‘zbek xalqining ruhiy-ma’naviy dunyosini aks
ettiruvchi noyob badiiy hodisa sifatida e’tirof etilishi lozimligi asoslab berilgan. Maqola
musiqa madaniyati, xalq ijodiyoti va milliy merosni o‘rganishda muhim amaliy
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Fargʻona – Toshkent kuy maktabi, , ijrochilik anʼanalari, jonli ifoda,
milliy musiqa merosi, maqom sanʼati, ustoz-shogird anʼanasi, xalq ijodiyoti, musiqiy
uslub, improvizatsiya, og‘zaki anʼana, madaniy meros, o‘zbek xalq musiqasi.
O‘zbek xalq musiqasining eng nafis va boy tarmoqlaridan biri bo‘lgan Fargʻona–
Toshkent xalq kuylarini yosh avlodga o‘rgatish va uni keng ommaga targ‘ib qilish bugungi
kunning dolzarb masalalaridandir. Bu kuylar faqatgina badiiy-musiqiy asar bo‘lib qolmay,
balki xalqning tarixiy, ma’naviy va estetik qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan pedagogik
vosita sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Maqolada Fargʻona–Toshkent kuylarini o‘qitish metodikalari, ularning ta’lim-tarbiya
jarayonidagi o‘rni, hamda zamonaviy texnologiyalar yordamida targ‘ib qilish
imkoniyatlari tahlil qilinadi. Bu kuylarning yoshlarga o‘rgatilishi, ular orqali milliy
madaniyat va san’atga muhabbat uyg‘otilishi, shuningdek, kuylarning zamonaviy
ijrochilik va ta’lim tizimidagi o‘rni ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, kuylarning maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida o‘qitilish tajribasi,
interaktiv usullar orqali ularni samarali o‘zlashtirish yo‘llari, amaliy mashg‘ulotlarda
foydalanish imkoniyatlari keng yoritiladi. Xalq kuylarini targ‘ib etish borasidagi
konsertlar, tanlovlar, raqamli platformalar, xalqaro loyihalar kabi zamonaviy vositalar
haqida ham batafsil ma’lumot beriladi. Maqolani yoritishdan maqsad – Fargʻona–Toshkent
xalq kuylarini nafaqat amaliy, balki nazariy va metodik jihatdan ham tahlil qilish, ularning
bugungi ta’lim-tarbiyada tutgan o‘rnini aniqlash, va kelajak avlodga musiqiy merosni
to‘laqonli yetkazish yo‘llarini asoslab berishdir.
Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini o‘qitish metodikalari, ta’lim-tarbiya jarayonidagi
o‘rni va zamonaviy targ‘ibot imkoniyatlari. Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini yosh
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 59
avlodga to‘g‘ri va samarali o‘rgatish, ularning badiiy-estetik tafakkurini shakllantirish,
shuningdek, musiqiy merosimizni saqlab qolish va targ‘ib etish bugungi ta’lim tizimining
ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada zamonaviy pedagogika yondashuvlari,
interaktiv metodlar va raqamli texnologiyalar yordami beqiyos ahamiyatga ega.
1. O‘qitish metodikalari
Fargʻona–Toshkent kuylarini o‘rgatishda quyidagi metodik yondashuvlar muhim
o‘rin tutadi:
Eshitib tahlil qilish
: Kuylarning ohang, ritm, tuzilma va ifoda jihatlariga e’tibor
qaratiladi. Bu usul tinglovchilik madaniyatini shakllantiradi.
Kuzatish va solishtirish
: Kuylarning boshqa mintaqaviy kuylar bilan qiyosiy tahlili
orqali o‘quvchilarning tahliliy tafakkuri rivojlanadi.
Ijro orqali o‘rganish
: Kuylarni chalish, kuylash orqali amaliy ko‘nikmalar
shakllantiriladi. Bu yondashuv ijrochilik mahoratini oshiradi.
Dialogik yondashuv
: Talaba va o‘qituvchi o‘rtasida ochiq suhbat va tahlil orqali
musiqa mazmuni chuqur anglanadi.
Ustoz-shogird an’anasi
: Xalq ijodiyotida asosiy metod hisoblanadi. Ijrochilik
maktablarida bu uslub an’anaviy tarzda davom etmoqda.
2. Ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni
Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini ta’lim jarayoniga kiritish orqali milliy musiqiy
merosga hurmat uyg‘otiladi, shaxsiy estetik did va musiqiy tafakkur rivojlanadi, axloqiy
va ma’naviy qadriyatlar singdiriladi, ijodkorlik va musiqiy ifoda erkinligi
rag‘batlantiriladi. Bu kuylar orqali o‘quvchilarda Vatanga muhabbat, xalq og‘zaki
ijodiyotiga mehr, musiqiy merosga mas’uliyatli munosabat shakllanadi. Ta’lim-tarbiya
jarayonida kuylar faqat nazariy emas, balki amaliy mashg‘ulotlar orqali ham berilishi
zarur.
3. Zamonaviy texnologiyalar yordamida targ‘ib qilish imkoniyatlari
Bugungi raqamli davrda xalq kuylarini keng targ‘ib etish uchun quyidagi zamonaviy
vositalardan foydalanish mumkin:
Multimedia platformalar: YouTube, Spotify, SoundCloud kabi platformalarda xalq
kuylarining professional yozuvlari joylashtiriladi; Mobil ilovalar
va virtual kutubxonalar: O‘quvchilar va ustozlar uchun kuylar to‘plami, tahlillar va
videodarsliklar kiritilgan mobil dasturlar ishlab chiqiladi; Virtual darslar va vebinarlar:
Ijrochilar ishtirokida jonli muloqot va mashg‘ulotlar; Interaktiv test va topshiriqlar: Musiqa
tinglash, tahlil qilish, to‘g‘ri variantni tanlash asosida bilimlarni mustahkamlash;
Sotsial tarmoqlar: Facebook, Instagram, Telegram kabi tarmoqlarda kuylar haqida
tanlovlar, savol-javoblar, marafonlar uyushtiriladi.
Bularning barchasi yosh avlodni musiqiy merosga jalb etish, ularni faol tinglovchi va
ijodkor sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 60
Fargʻona–Toshkent xalq kuylarining zamonaviy ijrochilik va ta’lim tizimidagi o‘rni.
Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini o‘rganish va o‘rgatish nafaqat tarixiy-musiqiy merosga
hurmat sifatida, balki pedagogik, estetik va ijtimoiy tarbiya vositasi sifatida ham dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Ushbu kuylarning bugungi kunda zamonaviy ijrochilikda tutgan o‘rni
va ta’lim tizimidagi yondashuvlari zamon ruhiga mos holda yangilanmoqda.
Zamonaviy ijrochilikda tutgan o‘rni
Fargʻona–Toshkent kuy maktabi o‘zining nafisligi, ohangdorligi va ifodaviy kuchi
bilan ajralib turadi. Bu kuylar zamonaviy sahnalarda, konsert dasturlarida, xalqaro festival
va tanlovlarda katta talabga ega. Quyidagi jihatlar zamonaviy ijrochilik uchun muhim
ahamiyatga ega:
Ijro texnikasi va uslubining murakkabligi – bu kuylarni mukammal ijro etish uchun
ijrochidan chuqur bilim, nozik musiqiy did va yuqori mahorat talab etiladi;
Improvizatsiyaga boyligi – ularning noaniq chegaralarga ega bo‘lgan ohang tuzilmasi
zamonaviy ijrochilarga ijodiy erkinlik beradi;
Jonli ifoda vositalari – kuylar ichki dramatizm, ruhiy kechinmalar va obrazli ifoda
bilan boyitilgan;
Cholgʻu va vokal ijrochilikda uyg‘unlik – bu kuylar nafaqat sozanda, balki xonanda
uchun ham keng imkoniyatlar yaratadi. Bugungi ijrochilar (yosh iste’dodlar,
konservatoriya talabasi va o‘qituvchilari) Fargʻona–Toshkent kuylarini turli zamonaviy
interpretatsiyada, asosan konsert formasi, ansambl va orkestr tarkibida, ayrim hollarda
hatto estrada musiqasida ham qayta ishlamoqdalar. Bu jarayon kuylarning xalqchil ruhini
saqlagan holda, ularni yangi avlodga yaqinlashtirishga xizmat qilmoqda.
Ta’lim tizimidagi o‘rni
O‘zbekiston ta’lim tizimida xalq musiqasini o‘rgatish, xususan, Fargʻona–Toshkent
kuylarini tanishtirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
Umumta’lim maktablarida – musiqiy madaniyat darslarida kuylarni tinglash, tahlil
qilish va qisqacha ijro qilish orqali o‘quvchilarda milliy musiqaga bo‘lgan qiziqish
shakllantiriladi;
Ta’lim jarayonida quyidagi ilmiy-pedagogik tamoyillar muhim:
Bosqichma-bosqichlik (qiyinchilik darajasi o‘sib boradi);
Didaktik prinsiplar asosida tuzilgan mashg‘ulotlar (nazariya va amaliyot uyg‘unligi);
Tarixiy-madaniy kontekstda yondashish (kuylarning ijtimoiy-madaniy ildizlarini anglash);
Ijodiy yondashuvga rag‘bat (talabalarni kuy yaratishga yoki improvizatsiyalashga
yo‘naltirish).
Ilmiy-pedagogik yondashuvning natijalari
Fargʻona–Toshkent kuylarini o‘rgatish orqali: Talabalarda mustaqil musiqiy tafakkur
shakllanadi; Milliy musiqaga bo‘lgan estetik did va ruhiy yaqinlik paydo bo‘ladi; Ijrochilar
xalq musiqasining nozikliklarini anglaydi va saqlaydi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 61
Talabalar xalq musiqasini innovatsion metodlar orqali keng ommaga yetkazish
yo‘llarini o‘zlashtiradi.
Umumta’lim maktablarida xalq kuylarini o‘rgatish usullari
Fargʻona–Toshkent
xalq kuylarini umumta’lim maktablarida o‘rgatish
o‘quvchilarda musiqiy did, milliy madaniyatga hurmat va estetik tafakkurni
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday kuylarni o‘rgatish o‘ziga xos
metodika va didaktik yondashuvlarni talab qiladi. Bu jarayon maktab ta’limining har bir
bosqichida yoshga mos tarzda olib borilishi lozim.
Xalq kuylarini o‘qitishda qo‘llaniladigan usullar
1. Tinglab tushunish usuli
O‘quvchilarga kuylar yozuv yoki jonli ijro orqali eshittiriladi. So‘ngra kuyning
mazmuni, ifodaviy vositalari, ritmik qurilishi va ohangiy tuzilmasi haqida suhbat
o‘tkaziladi. Bu usul musiqani chuqur his qilishga, eshitish xotirasini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
2. Vizual va audiovositalardan foydalanish
Videodarslar, audioyozuvlar, milliy cholg‘ular rasmlari yoki jonli ijro orqali
o‘quvchilarga xalq kuylarining amaliy jihatlari ko‘rsatiladi. Bu usul xalq kuylarini hayotiy
va jonli ko‘rinishda o‘zlashtirishga yordam beradi.
3. Cholg‘u vositasida ko‘rgazmali o‘rgatish
Agar darsda milliy cholg‘ular (doira, dutor, rubob) mavjud bo‘lsa, o‘qituvchi kuylarni
amaliy ijro qilib, ularning uslubi va tuzilishini tushuntiradi. O‘quvchilar qisqa ohang yoki
ritmik qismlarni takrorlash orqali amaliy ko‘nikma hosil qiladi.
4. Kuylash va jamoaviy ijro
Ba’zi xalq kuylarining soddalashtirilgan variantlari vokal yo‘li bilan, xor shaklida
yoki kichik guruhlar bilan kuylanadi. Bu usul o‘quvchilarni musiqa bilan faol bog‘laydi,
ularning ritm va ohangni his qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
5. Ssenariyli musiqiy sahna ishlari
Xalq kuylariga asoslangan kichik sahna ko‘rinishlari, musiqiy kompozitsiyalar
yaratilib, darslarda namoyish etiladi. Bu yondashuv kuylarning ijtimoiy-madaniy
kontekstini yoritadi.
6. Taqqoslash usuli
Fargʻona–Toshkent kuylarini boshqa mintaqaviy kuylar (Surxondaryo, Buxoro,
Xorazm) bilan taqqoslab tahlil qilish orqali ularning o‘ziga xosligi, uslubiy jihatlari va
ifoda vositalari aniqlanadi.
Didaktik tamoyillar
Umumta’lim maktablarida xalq kuylarini o‘qitishda quyidagi didaktik prinsiplar
e’tiborga olinadi:
Yoshga moslik – kuylar mazmuni, murakkabligi o‘quvchilarning psixologik rivojiga
mos tanlanadi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 62
Qiziqtirish – darslar o‘yin, musobaqa yoki ijodiy topshiriqlar bilan boyitiladi;
Aktivlashtirish – o‘quvchilar faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida jalb
qilinadi;
Mustahkamlash – yangi o‘rganilgan kuylar doimiy ravishda amaliy mashg‘ulotlar
orqali mustahkamlanadi.
Kutilayotgan natijalar
Xalq kuylarini umumta’lim maktablarida o‘rgatish orqali:
O‘quvchilarda milliy madaniyatga qiziqish kuchayadi;
Ijodiy fikrlash va musiqiy tafakkur rivojlanadi;
O‘quvchilar ifoda vositalarini anglaydi, kuy orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda eta oladi;
Madaniy merosni qadrlash, uni asrashga ongli munosabat shakllanadi.
Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini ta’lim-tarbiya jarayonida o‘rganish va targʻib etish
masalalari bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur bobda kuylarni maktab
ta’limida o‘qitish metodikasi, ularning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni hamda yangi
axborot texnologiyalari orqali targʻib etish imkoniyatlari har tomonlama tahlil qilindi.
Birinchidan, xalq kuylarini umumta’lim maktablarida o‘rgatish jarayoni musiqiy-
estetik tarbiyaning muhim omillaridan biri sifatida qaralishi kerak. Bu jarayon kuylarning
mazmuniy va uslubiy jihatlarini chuqur anglatish, o‘quvchilarda milliy musiqaga nisbatan
mehr va hurmat tuyg‘usini shakllantirishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, xalq kuylarini o‘qitishda qo‘llaniladigan uslublar – tinglab tahlil qilish,
jonli ijro, vizual taqdimotlar, taqqoslash, gamifikatsiya va sahnalashtirish –
o‘quvchilarning musiqiy didini shakllantiradi, ularni ijodiy faoliyatga undaydi. Ushbu
metodik yondashuvlar kuylarni chuqur va ongli o‘zlashtirishga zamin yaratadi.
Uchinchidan,
raqamli
texnologiyalar
va
zamonaviy
platformalarning
imkoniyatlaridan samarali foydalanish xalq kuylarini keng auditoriyaga yetkazish, yosh
avlodga ularni tanitish, ayniqsa chekka hududlarda o‘rganish imkoniyatlarini
kengaytirishga xizmat qiladi. Onlayn darslar, mobil ilovalar, ijtimoiy tarmoqlardagi
targʻibot milliy merosni zamonaviy shaklda ommalashtirishda muhim vositadir.
Shu bilan birga, xalq kuylarining ta’limdagi roli nafaqat ijrochilik va musiqiy
savodxonlikni oshirish, balki o‘quvchilarni milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash,
estetik dunyoqarashini shakllantirish, tarixiy-musiqiy merosga daxldorlik tuyg‘usini
mustahkamlashdan iboratdir.
Xulosa qilib aytganda, Fargʻona–Toshkent xalq kuylarini o‘rgatish va targʻib etish
zamonaviy ta’lim strategiyasining ajralmas qismiga aylanishi zarur. Ularni maktab
ta’limida tizimli va metodik asosda qo‘llash orqali o‘zbek xalqining boy musiqiy
an’analarini asrash va kelgusi avlodlarga yetkazish mumkin bo‘ladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 63
Foydalanilgan adabiyotlar
1.O’.Tolipov, M.Usmonboeva Pedagogik texnologiyalarning tabiіy asoslari.
T.Fan.2006 yil.
2.Ishmuxammedov. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim samaradorligini
oshirish yo’llari. T.Nizomiy nomidagi TDPU 2004 yil
3.B.Ziyomuhammadov. Pedogogik mahorat asoslari. T.TIB-KITOB 2009 yil.
4.M.Ochilov. Yangi pedagogik texnologiyalari Qarshi, Nasaf 2000 yil.
