ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2015
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
72
или
кодекса
,
но
проблема
структуры
и
содержания
такого
акта
остается
дискуссионным
и
спорным
.
Следует
отметить
,
что
увеличение
международных
частноправовых
отношений
с
участием
физических
и
юридических
лиц
Республики
Узбекистан
,
а
также
воз
-
никновение
и
развитие
информационных
отношений
,
требуют
постоянного
развития
норм
регулирования
таких
отношений
,
а
это
непосредственно
указывает
на
актуальность
изучения
и
дальнейшего
развития
МЧП
в
целом
и
его
институтов
в
отдельности
.
Список
литературы
:
1.
Каримов
И
.
А
.
Выступление
на
торжествах
,
по
-
священных
17-
летию
независимости
Республики
Узбе
-
кистан
. 31
августа
2008
года
//
Обеспечить
поступа
-
тельное
и
устойчивое
развитие
страны
—
важнейшая
наша
задача
.
Т
.17. –
Ташкент
, 2009. –C.9.
2.
Ануфриева
Л
.
П
.
Международное
частное
право
.
–
М
., 2002.
3.
Актуальные
проблемы
и
перспективы
развития
международного
частного
права
.
Монография
.
Коллек
-
тив
авторов
. –
Ташкент
, 2014. (
книга
издана
на
узбек
-
ском
языке
).
4.
Богуславский
М
.
М
.
Международное
частное
пра
-
во
. –
М
., 2002.
5.
Брун
М
.
И
.
Введение
в
международное
частное
право
. –
Петроград
, 1915;
Энциклопедический
словарь
.
Брокгауз
и
Ефрон
.
Т
.36. –
СПб
., 1896. –
С
. 922–923.
6.
Дмитриева
Г
.
К
.
Международное
частное
право
. –
М
., 2002.
7.
Звеков
В
.
П
.
Международное
частное
право
:
Курс
лекций
. –
М
., 2001.
8.
Исламходжаев
Х
.
Внешнеэкономическая
дея
-
тельность
Республики
Узбекистан
:
правовые
аспекты
//
Вестник
КазНУ
. –
Алматы
, 2009.
9.
Иссад
М
.
Международное
частное
право
. –
М
.,
1989. –
С
. 8–9.
10.
Лунц
Л
.
А
.
Курс
международного
частного
права
.
–
М
., 2002.
11.
Международное
частное
право
/
Ответ
.
ред
.
д
.
ю
.
н
.
Н
.
И
.
Марышева
. –
М
., 2000.
12.
Мировая
экономика
и
международные
экономи
-
ческие
отношения
.
В
2
ч
.
Ч
. 1.
Учебник
/
Под
ред
.
чл
.-
корр
.
РАН
,
д
-
ра
эконом
.
наук
,
проф
.
Р
.
И
.
Хасбулатова
.
–
М
.:
Гардарики
, 2006.
13.
Перетерский
И
.
С
.,
Крылов
С
.
Б
. 1940. –
С
. 5 (
изд
.
1959
г
.
С
. 7).
Перетерский
И
.
С
. «
Система
международного
частного
права
» //
Советское
государство
и
право
. –
М
.,
1946.
№
8–9).
14.
Рахманкулова
Н
.
Опыт
зарубежных
стран
по
кодификации
международного
частного
права
и
во
-
просы
совершенствования
национального
законода
-
тельства
//
Обзор
законодательства
Узбекистана
. –
Ташкент
, 2014.
№
1–2. –
С
.71–78 (
статья
опубликована
на
узбекском
языке
).
15.
Рашидов
К
.
К
.
О
развитии
международного
частного
права
в
Узбекистане
//
Материалы
междуна
-
родной
научно
-
практической
конференции
«
Актуаль
-
ные
проблемы
и
тенденции
развития
гражданского
законодательства
». –
Ташкент
, 2005. –
С
.214.
16. Morris J.H.C. The Conflict of Laws. – London,
2000.
Н
.
Рахманкулова
,
ТДЮУ
катта
-
илмий
ходим
изланувчиси
,
юридик
фанлар
номзоди
ТУРЛИ
МАМЛАКАТЛАРНИНГ
ХАЛҚАРО
ХУСУСИЙ
ҲУҚУҚ
ТЎҒРИСИДАГИ
ҚОНУН
ҲУЖЖАТЛАРИ
ТАҲЛИЛИ
Аннотация
:
мазкур
мақолада
турли
мамлакатларнинг
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатлари
ва
кодификацион
актлари
батафсил
таҳлил
қилинган
ва
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
ва
халқаро
фуқаролик
процесси
тўғрисидаги
автоном
комплекс
қонунларнинг
қабул
қилиниши
“
турли
миллатдаги
”
қонунлар
коллизияларини
бартараф
этишда
ҳуқуқни
қўллаш
амалиёти
вазифаларини
айтарли
даражада
осонлаштириши
тўғрисидаги
фикр
илгари
сурилган
.
Чет
эл
ҳуқуқ
тартиботи
билан
боғлиқ
ҳуқуқий
муносабатларнинг
тартибга
солинишига
ҳуқуқий
аниқликни
киритган
ҳолда
,
улар
ҳуқуқ
кризисини
,
янги
-
янги
фойдаси
кўп
бўлмаган
ҳуқуқий
актларни
қабул
қилиш
оқибатида
вужудга
келган
“
қонунчилик
инфляциясини
”
бартараф
этишга
кўмак
бериши
таъкидланган
.
Калит
сўзлар
:
комплекс
автоном
кодификация
,
соҳалараро
кодификация
,
замонавий
кодификацион
актлар
,
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжат
,
кодекс
,
қонун
.
Аннотация
:
в
данной
статье
проанализированы
законодательные
и
кодификационные
акты
о
между
-
народном
частном
праве
разных
государств
и
продви
-
нуто
мнение
о
том
,
что
принятие
автономно
-
комплексных
законов
о
международном
частном
праве
и
международном
гражданском
процессе
в
значитель
-
ной
степени
упрощает
задачи
практики
право
приме
-
нения
при
устранении
коллизий
«
разно
-
национальных
»
законов
.
Отмечено
,
что
,
внося
правовую
ясность
в
регулирование
правовых
отношений
связанных
с
иностранным
правопорядком
,
они
помогают
предотвратить
правовой
кризис
и
«
зако
-
нодательную
инфляцию
»,
возникшую
в
результате
применения
все
новых
и
новых
,
мало
полезных
нормативных
актов
.
Ключевые
слова
:
комплексная
автономная
кодификация
,
межотраслевая
кодификация
,
современные
кодификационные
акты
,
нормативно
-
правовой
акт
,
кодекс
,
закон
.
Annotation
: this article analyzes legislative acts and
codification of international private law of different coun-
tries and promotes the view that the adoption of autono-
mous complex legislation on private international law and
international civil procedure greatly simplifies the task of
practice the right to use in addressing conflicts " different-
national "laws. It is noted that, bringing legal clarity in the
regulation of legal relations associated with foreign law
and order, they help prevent legal crisis and "legislative
inflation" caused by the use of more and more, there is
little useful regulations.
Key words:
complex autonomous codification, codifi-
cation of inter-industry, modern codification acts, legal act,
codes, laws.
Бугунги
кунда
кодификация
жараёни
глобаллашув
ва
интернационализация
йўлидан
бормоқда
.
Учинчи
минг
йиллик
бошида
дунёнинг
кўпчилик
мамлакатларида
,
жумладан
,
Озарбайжон
,
Литва
,
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2015
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
73
Жанубий
Корея
,
Монголия
,
Эстония
,
Бельгия
,
Болгария
,
Украина
,
Македония
,
Тунис
,
Туркия
,
Китай
,
Польша
,
Тайван
ва
Нидерландияда
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
янги
кодификациялари
қабул
қилинди
.
Шу
билан
бир
қаторда
ушбу
кодификацияларнинг
учтаси
(
Бельгия
,
Болгария
,
Туркия
,
Тунис
)
кодекс
деб
номланади
.
Олтитасида
эса
(
Жанубий
Корея
,
Болгария
,
Бельгия
,
Украина
,
Македония
,
Туркия
)
нафақат
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
,
балки
халқаро
фуқаролик
процесси
масалалари
ҳам
акс
эттирилган
.
Соҳалараро
кодификация
Литва
(2001–2003),
Монголия
(2002),
Россия
(1996–2003),
нидерландлар
(2002–2012)
ва
Ўзбекистонда
(1996-1998)
амалга
оширилган
.
Халқаро
хусусий
ҳуқуқ
миллий
кодификациялари
жараёни
тарихида
учта
босқични
ажратиш
мумкин
:
1. XIX
асрнинг
90-–XX
асрнинг
60-
йиллари
.
Биринчи
босқичида
:
а
)
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
алоҳида
қонунлар
(
Швейцария
(1891),
Япония
(1898),
Польша
(1926));
фуқаролик
кодекслари
ёки
фуқаролик
ҳуқуқи
кодификацион
актига
кириш
қонунларига
киритилган
коллизион
тартибга
солиш
тўғрисидаги
махсус
бўлимлар
(
Германия
(1896),
Италия
(1942),
Египет
(1948),
Ливия
(1954));
турли
махсус
қонунларга
киритилган
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
тарқоқ
нормалар
(
устун
тенденциялардан
бири
) (
Финляндия
(1929))
қабул
қилинди
.
АҚШдаги
Америка
ҳуқуқ
институти
томонидан
биринчи
“
Қонунлар
тўқнашуви
тўғрисидаги
қонунлар
тўплами
”
(1934)
шаклидаги
суд
прецедентларининг
хусусий
кодификацияси
амалга
оширилди
. 1928
йил
Эронда
ва
1942
йил
Бразилияда
биринчи
марта
кодификация
жараёнида
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
ва
халқаро
фуқаролик
процесси
нормалари
бирлаштирилди
(1928-1936-
йй
.
Эрон
ФКга
Кириш
қоидалари
, 1942
йилги
ФКга
Кириш
қонуни
).
2. 1960-
йилнинг
бошлари
– 1978
йиллар
.
Иккинчи
босқич
Чехословакияда
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
ва
халқаро
фуқаролик
процесси
тўғрисидаги
биринчи
махсус
комплекс
қонунни
(1963)
қабул
қилиниши
,
ҳамда
автоном
(
Польша
(1965),
ГДР
(1975))
ва
соҳалараро
(
разделы
ГПК
Польша
ФПКнинг
(1964),
Португалия
(1966)
ва
Испании
ФКнинг
(1974)
бўлимлари
)
кодификацияларнинг
ривожланиши
билан
характерланади
.
Айрим
давлатларда
халқаро
фуқаролик
процессининг
айрим
жиҳатлари
тўғрисида
махсус
қонунлар
қабул
қилинган
(
Ливан
(1967)).
АҚШда
Бирхиллаштирилган
савдо
кодекси
(1962)
ва
иккинчи
“
Қонунлар
тўқнашуви
тўғрисидаги
қонунлар
тўплами
”
(1971)
қабул
қилинди
.
Кодификация
жараёнига
ССР
Иттифоқи
ва
иттифоқдош
республикалар
фуқаролик
қонунчилиги
Асослари
(1961),
ССР
Иттифоқи
ва
иттифоқдош
республикалар
фуқаролик
суд
юритуви
Асослари
(1961),
ССР
Иттифоқи
ва
иттифоқдош
республикаларнинг
никоҳ
ва
оила
тўғрисидаги
қонунчилиги
Асосларига
(1968)
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
нормаларини
киритган
ҳолда
СССР
ҳам
қўшилди
.
Иккинчи
босқич
энг
узвий
алоқа
принципини
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
асосий
асоси
сифатида
мустаҳкамлаган
Австрия
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
Қонунининг
(1978)
қабул
қилиниши
билан
якунланади
.
3. 1979-1998
йиллар
.
Учинчи
босқичда
қонун
чиқарувчининг
қизиқиши
8
та
мамлакатда
амалга
оширилган
комплекс
автоном
кодификцияга
нисбатан
ортди
:
Венгрия
(1979),
Югославия
(1982),
Турция
(1982),
Швейцария
(1987),
Руминия
(1992),
Италия
(1995),
Венесуэла
(1998),
Грузия
(1998).
Швейцариянинг
1987
йилги
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
Қонуни
шу
кунга
қадар
ҳам
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
энг
батафсил
кодификацион
акти
ҳисобланади
(201
та
модда
).
Бир
қатор
ислом
давлатлари
кодексларида
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
масалаларини
тартибга
солувчи
алоҳида
бўлимлар
қабул
қилинди
(
БАЭ
(1985),
Буркина
-
Фасо
(1989),
Яман
(1992)). 1986
йилда
Германия
Фуқаролик
Тузукларига
Кириш
қонунига
аҳамиятли
ўзгаришлар
киритилди
.
1992
йилда
Австралияда
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
масалаларининг
бутун
мажмуасига
бағишланган
қонун
лойиҳаси
ишлаб
чиқилди
.
Кодификация
жараёнида
фуқаролик
кодексларида
тегишли
бўлимларни
қабул
қилган
ҳолда
Квебек
ва
Луизиана
(1991)
ҳамда
“
Халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
Қонун
(
турли
қоидалар
)”
ни
қабул
қилган
ҳолда
Буюк
Британия
ҳам
иштирок
этди
. 1970
йилнинг
боши
1980
йилларда
СССРда
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
айрим
актлар
қайта
кўриб
чиқилди
,
ССР
Иттифоқи
ва
республикалар
фуқаролик
қонунчилиги
Асосларига
коллизион
тартибга
солиш
тўғрисида
бўлим
киритилди
(1991),
Россия
Федерациясида
халқаро
оилавий
муносабатларни
тартибга
солиш
тўғрисидаги
VII
бўлимни
ўз
ичига
олган
Оила
кодекси
қабул
қилинди
(1995),
Ўзбекистон
Республикасининг
тегишли
бўлимлардан
иборат
Фуқаролик
кодекси
(1996),
Оила
кодекси
(1998),
Фуқаролик
процессуал
кодекси
(1997)
қабул
қилинди
.
4. 1998/1999
йиллар
–
ҳозирги
давр
.
Тўртинчи
босқич
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
кодификацияси
миллий
актлари
мақомининг
ошиши
билан
характерланади
.
Бу
ҳолат
ушбу
актларни
“
кодекс
”
деб
номлаш
тенденциясида
акс
этади
(
Тунис
(1998),
Бельгия
(2004),
Турция
(2007)).
Туниснинг
1998
йилда
қабул
қилинган
ва
1999
йил
кучга
кирган
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
Кодекси
янада
омадлироқ
европа
қонунларидан
қолишмайдиган
,
мусулмон
давлатларида
амалга
оширилган
кодификация
актларининг
энг
мукаммалларидан
биридир
. XXI
асрнинг
бошларидан
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
кодификацияси
жараёнига
15
та
(
айтиб
ўтилганларидан
ташқари
)
мамлакат
тортилди
:
Озарбайжон
,
Литва
,
Эстония
,
Жанубий
Корея
,
Россия
,
Мўғулистон
,
Украина
,
Япония
,
Македония
,
Хитой
,
Тайвань
,
Польша
,
Нидерландлар
,
Чехия
,
Пуэрто
-
Рико
.
15
та
мамлакатдан
11
тасида
қабул
қилинган
янги
кодификацион
актлар
ўзида
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
тўғрисидаги
автоном
қонунларни
акс
эттиради
(
Озарбайжон
,
Жанубий
Корея
,
Эстония
,
Бельгия
,
Болгария
,
Украина
,
Македония
,
Туркия
,
Хитой
,
Польша
,
Тайвань
).
Шу
билан
бирга
,
улардан
6
таси
комплекс
автоном
кодификация
натижасидир
,
яъни
ўз
ичига
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
ва
халқаро
фуқаролик
процесси
масалаларини
қамраб
олади
(
Жанубий
Корея
,
Бельгия
,
Болгария
,
Украина
,
Македония
,
Туркия
).
Соҳалараро
кодификацион
актлар
Литва
(2001–2003),
Мўғулистон
(2002),
Россия
(1999–2003)
ваНидерландларда
(2002–2012)
амалга
оширилди
.
Миллий
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
замонавий
кодификацион
жараёнининг
жадаллиги
тўртинчи
босқичда
юқорироқ
ҳамда
ушбу
босқичда
қонун
чиқарувчи
соҳалараро
кодификациядан
воз
кечди
.
Бу
эса
,
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
ва
қонунчиликнинг
мустақил
соҳаси
сифатида
ажралиб
чиққанини
тасдиқлайди
.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2015
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
74
Шу
билан
бирга
,
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
махсус
масалаларининг
алоҳида
ҳуқуқий
ҳужжатларда
тартибга
солиниши
сақланиб
қолган
:
-
Болгария
халқаро
хусусий
ҳуқуқида
денгиз
сузишлари
савдо
Кодекси
(1970), “
Халқаро
савдо
арбитражи
тўғрисида
”
ги
Қонун
(1988),
ФПКнинг
“
ЕИ
ҳуқуқини
ҳисобга
олган
ҳолда
фуқаролик
ишлари
бўйича
иш
юритиш
тўғрисида
алоҳида
қоидалар
”
номли
VII
қисми
(2008),
Оила
кодекси
VIII
бобининг
“
Халқаро
фарзандликка
олиш
бўйича
алоҳида
қоидалар
”
номли
V
бўлими
(2009)
мавжуд
;
-
Бельгияда
Халқаро
хусусий
ҳуқуқ
кодексини
қабул
қилгандан
сўнг
ҳам
“
Тижорат
агентлик
келишувлари
тўғрисида
”
(1995),
“
Бир
жинс
вакилларининг
никоҳ
тузиши
ва
Фуқаролик
кодексининг
айрим
қоидаларини
ўзгартириш
тўғрисида
”
ги
(2003)
қонунлар
амалдадир
;
-
Украинада
–
“
Ташқи
иқтисодий
фаолият
тўғрисида
”
ги
Қонун
(1991),
Оила
кодексининг
“
Чет
эл
фуқаролари
ва
фуқаролиги
бўлмаган
шахслар
иштирокидаги
фарзандликка
олиш
хусусиятлари
”
номли
VI
бўлими
(2002);
-
Мўғулистонда
–
“
Чет
эл
инвестициялари
тўғрисида
” (1993), “
Ижро
этиш
тўғрисида
” (2002), “
Оила
тўғрисида
” (1999),
Меҳнат
кодекси
(1999);
-
Эстонияда
–
“
Ворислик
ҳуқуқи
”
(2009),
“
Инвестициявий
фондлар
” (2004),
ФПКнинг
“
Чет
мамлакат
судлари
ва
бошқа
органлари
актларини
тан
олиш
ва
ижро
этиш
тўғрисидаги
ишларни
юритиш
”
деб
номланган
62
боби
(2005);
-
Озарбайжонда
– “
Чет
эл
инвестицияларини
ҳимоя
қилиш
тўғрисида
” (1992), “
Инвестициявий
фаолият
тўғрисида
”
ги
қонунлар
(1995),
ФПКнинг
“
Чет
эллик
шахслар
иштирокида
иш
юритиш
” (2000);
-
Туркияда
– “
Тўғри
чет
эл
инвестициялари
тўғрисида
” (2003), “
Чет
эл
фуқароларига
тақдим
этиладиган
,
ишлашга
рухсатнома
тўғрисида
”
ги
(2003)
қонунлар
.
Ўзбекистон
Республикасида
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
хусусий
ҳуқуқий
муносабатларнинг
тартибга
солинишига
қуйидаги
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар
бағишланган
: 1)
соҳалараро
кодификация
актлари
(
Фуқаролик
кодексининг
VI
бўлими
(1996),
Оила
кодексининг
VIII
бўлими
(1998),
Фуқаролик
процессуал
кодексининг
V
бўлими
(1997)); 2)
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
алоҳида
масалаларини
тартибга
соладиган
алоҳида
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар
:
“
Мулкчилик
тўғрисида
”, “
Мулкни
давлат
тасарруфидан
чиқариш
ва
хусусийлаштириш
тўғрисида
”, “
Банклар
ва
банк
фаолияти
тўғрисида
”, “
Тадбиркорлик
фаолияти
эркинлигининг
кафолатлари
тўғрисида
”,
“
Ташқи
иқтисодий
фаолият
тўғрисида
”,
“
Чет
эл
инвестициялари
тўғрисида
”, “
Эркин
иқтисодий
зоналар
тўғрисида
”,
“
Хўжалик
ширкатлари
тўғрисида
”,
“
Масъулияти
чекланган
ва
қўшимча
масъулиятли
жамиятлар
тўғрисида
”, “
Акциядорлик
жамиятлари
ва
акциядорларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
тўғрисида
”,
“
Чет
эллик
инвесторлар
фаолиятининг
кафолатлари
тўғрисида
”, “
Ахборот
олиш
кафолатлари
ва
эркинлиги
тўғрисида
”, “
Суғурта
тўғрисида
”, “
Валютани
тартибга
солиш
тўғрисида
”,
“
Лизинг
тўғрисида
”,
“
Товар
бозорларида
монополистик
фаолиятни
чеклаш
ва
рақобат
тўғрисида
”, “
Ўзбекистоннинг
давлат
чегараси
тўғрисида
”, “
Истеъмолчиларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
тўғрисида
”, “
Хориждан
маблағ
жалб
қилиш
тўғрисида
”,
“
Темир
йўл
транспорти
тўғрисида
”,
“
Автомобил
транспорти
тўғрисида
”
ги
қонунлар
ва
ҳ
.
к
.
Миллий
кодификацияларнинг
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
ривожланишидаги
аҳамиятли
роли
XX
асрнинг
бошидаёқ
кўзга
ташланган
.
Мазкур
кодификациялар
миллий
ҳуқуқий
нормалар
ҳаракат
доирасини
кенгайишини
осонлаштиради
,
кодексларнинг
ўхшаш
моделларини
қўлланилиши
ва
миллий
ҳуқуқий
тизимларнинг
яқинлашишига
кўмак
беради
.
Улар
нафақат
ҳуқуқнинг
ички
манбалари
кризисини
балки
турли
ҳуқуқ
тартиботлар
коллизиясини
бартараф
этиш
имконини
беради
.
Замонавий
кодификациялар
таркибига
кирувчи
масалалар
доирасини
қиёсий
таҳлил
қилиш
натижасида
халқаро
хусусий
ҳуқуқнинг
умумий
ва
махсус
қоидалари
ҳамда
халқаро
фуқаролик
процесси
масалаларининг
тартибга
солинишини
максимал
даражада
деталлаштириш
тенденцияси
яққол
кўзга
ташланади
.
Тузилиши
нуқтаи
назаридан
замонавий
кодификацион
актлар
асосан
ҳуқуқий
нормаларни
изоҳлашнинг
пандект
тизимига
таянади
.
Учта
калит
бўлимларни
кўрсатиш
мумкин
: 1)
умумий
қоидалар
(
тартибга
солиш
предмети
,
асосий
тамойиллар
,
ҳуқуқий
баҳо
бериш
,
чет
эл
ҳуқуқи
нормаси
мазмунини
аниқлаш
,
қайта
ҳавола
,
қонунни
четлаб
ўтиш
,
оммавий
тартиб
тўғрисидаги
изоҳ
); 2)
махсус
муносабатларни
коллизион
-
ҳуқуқий
тартибга
солиш
(
ашёвий
-
ҳуқуқий
,
мажбурият
,
оилавий
,
меҳнат
,
ворислик
,
деликт
); 3)
халқаро
фуқаролик
процесси
масалалалари
(
суд
ва
бошқа
давлат
органларининг
ваколатлилиги
,
низо
иштирокчиларининг
процессуал
ҳуқуқлари
,
исботлаш
,
чет
эл
суд
қарорларини
тан
олиш
ва
ижро
этиш
).
Замонавий
кодификацияларнинг
норматив
таркиби
икки
томонлама
“
эгилувчан
”
коллизион
нормалар
ҳамда
кўп
бўлмаган
моддий
-
ҳуқуқий
нормалар
билан
характерланади
(
масалан
,
Болгария
кодексининг
Республика
ҳудудида
бўлган
эгасиз
қолган
мерос
мулкини
Болгария
давлати
томонидан
олиш
тўғрисидаги
92-
м
.).
Халқаро
хусусий
ҳуқуқ
бўйича
қонунчилик
актларини
қонун
эмас
кодекс
деб
номлашнинг
кўзга
кўринган
тенденциясига
алоҳида
эътибор
қаратиш
лозим
.
Дунёдаги
биринчи
Халқаро
хусусий
ҳуқуқ
Кодекси
1998
йил
Тунисда
қабул
қилинган
.
Ушбу
қонунчилик
акти
дарҳол
ўзига
эътибор
қаратди
ҳамда
ҳуқуқ
доктринасида
ниҳоятда
юқори
баҳоланди
: “
Тунис
қонун
чиқарувчиси
Европадаги
миллий
кодификацияларнинг
энг
яхши
намуналарига
асосланди
...
бу
каби
актнинг
қабул
қилиниши
саноати
ривожланган
давлатларга
ҳам
шуҳрат
олиб
келарди
.
Кодекс
нафақат
қизиқарли
норматив
акт
,
балки
XX
асрнинг
охирги
ўн
йиллигидаги
миллий
кодификацияларнинг
энг
яхши
намуналаридан
бири
бўлиб
ҳисобланади
”. (1, 560-
бет
.)
XXI
асрда
Тунис
қонун
чиқарувчиси
изидан
Бельгия
,
Болгария
ҳамда
Туркия
ҳам
эргашдилар
.
Шу
тариқа
, 2000-2007
йиллар
мобайнида
қабул
қилинган
7
та
автоном
кодификациялардан
3
тасига
кодекс
шакли
берилди
.
Ҳозирча
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
кодексларининг
қабул
қилинишини
умумий
тенденция
деб
бўлмаса
-
да
,
ушбу
соҳадаги
қонунчилик
мақоми
ошаётганлигини
таъкидлаш
мумкин
.
Кодекс
–
бу
кодификациянинг
“
тожи
”
дир
;
у
тармоқни
ифодалайди
,
унинг
“
визит
карточкаси
”
бўлиб
хизмат
қилади
,
нормалар
ва
актлар
тизимининг
таянчига
айланади
ҳамда
ўтмишдаги
нормалар
ва
актларни
ўрнини
босишга
мўлжалланган
. (2, 47-54-
бетлар
.)
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2015
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
75
Чухчиевнинг
фикрича
,
барча
ўзига
хос
хусусиятларига
қарамай
кодекс
қонуннинг
бир
кўринишини
ифодалайди
ва
ҳозирча
кодексни
қонуннинг
бир
шакли
сифатида
танлаш
мезонлари
аниқ
эмас
.
Кодекс
–
бу
фақатгина
норматив
кўрсатмаларнинг
тизимли
ифодаси
эмас
.
Унинг
қоидаларининг
мантиқий
алоқаси
уларнинг
зич
ва
лўндалигини
ифодалайди
.
Кодекснинг
структуравий
тугаллиги
тегишли
соҳада
қонунчиликнинг
янгиланиши
фақатгина
яратилган
кодексга
ўзгартиришлар
киритиш
ёки
янги
кодексни
қабул
қилиш
йўли
билан
амалга
оширилиш
мумкинлигини
тахмин
қилади
.
Ушбу
доирадаги
муносабатларни
тартибга
солувчи
янги
қонунларнинг
қабул
қилиниши
ортиқча
ҳисобланади
.
(3, 37-55-
бетлар
.)
Бундан
ташқари
,
ҳуқуқ
тармоғининг
автономлигига
,
ушбу
тармоқнинг
тизимини
ташкил
қилувчи
асоси
,
яъни
кодекс
бор
бўлган
тақдирда
амин
бўлмоқ
осонроқдир
.
Оддий
қонун
ҳуқуқ
тармоғини
қонуний
тартибга
солинишини
тизимлаштиришга
ярамайди
.
Унинг
шакли
тармоқли
ҳуқуқий
тартибга
солишнинг
предмети
бўлгани
каби
,
ҳатто
ижтимоий
муносабатларнинг
бундай
кенг
кўламдаги
мажмуасини
ҳуқуқий
тартибга
солиш
асосларини
ҳам
тизимли
ва
комплекс
акс
эттиришга
мослашмаган
. (3, 37-55-
бетлар
.)
Бельгия
,
Болгария
ва
Туркия
қонун
чиқарувчилари
ўзларининг
автоном
кодификацияларини
қайси
мезонлар
асосида
кодекс
деб
номлаганларини
аниқ
айтиш
қийиндир
.
Аммо
рус
олимларидан
Ю
.
А
.
Тихомиров
,
Э
.
В
.
Талапиналарнинг
фикрига
кўра
,
ушбу
норматив
ҳуқуқий
ҳужжатлар
кодексни
қонундан
фарқлайдиган
хусусиятларга
эгадирлар
:
ҳар
қандай
доирадаги
муносабатларнинг
тўлиқ
тартибга
солиниши
;
тартибга
солишнинг
бир
хиллиги
;
асосий
юридик
тамойиллар
,
тушунчалар
ва
конструкцияларнинг
мустаҳкамланиши
;
йирик
юридик
назария
ва
концепцияларнинг
акс
этганлиги
;
бошқа
қонунлар
ўртасидаги
юқори
даражаси
;
барча
ҳуқуқий
нормалар
ва
ҳуқуқни
қўллаш
жараёнига
бўлган
ўзига
хос
таъсири
. (4, 47-54-
бетлар
.)
Р
.
Кабриякнинг
фикрича
, “
Бизнинг
кунларда
,
миллий
ҳуқуқий
нормаларнинг
кенг
қўлланилишини
осонлаштирган
ҳолда
,
кодификация
аввалгидай
ҳуқуқий
шовинизимга
қарши
яхши
зарарсизлантирувчи
чора
бўлиб
ҳисобланади
,
чунки
,
муайян
даражада
давлат
чегараларини
бартараф
этишга
йўл
қўяди
”. (5,
391-
бет
.)
Хулоса
ўрнида
шуни
айтиб
ўтиш
жоизки
,
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
ва
халқаро
фуқаролик
процесси
тўғрисидаги
автоном
комплекс
қонунларнинг
қабул
қилиниши
“
турли
миллатдаги
”
қонунлар
коллизияларини
бартараф
этишда
ҳуқуқни
қўллаш
амалиёти
вазифаларини
айтарли
даражада
осонлаштиради
.
Бундан
ташқари
,
замонавий
кодификациялар
муҳим
ҳуқуқ
ижодкорлиги
вазифасини
бажаради
.
Чет
эл
ҳуқуқ
тартиботи
билан
боғлиқ
ҳуқуқий
муносабатларнинг
тартибга
солинишига
ҳуқуқий
аниқликни
киритган
ҳолда
,
улар
ҳуқуқ
кризисини
,
янги
фойдаси
кўп
бўлмаган
ҳуқуқий
актларни
қабул
қилиш
оқибатида
вужудга
келган
“
қонунчилик
инфляциясини
”
бартараф
этишга
кўмак
беради
.
Адабиётлар
рўйхати
:
1.
Международное
частное
право
:
Иностраннное
законодательство
/
Предисл
.
А
.
Л
.
Маковского
;
сост
.
и
научн
.
ред
.
А
.
Н
.
Жильцов
,
А
.
И
.
Муранов
. –
М
.:
Статут
,
2001.– 892
с
.
2.
Тихомиров
Ю
.
А
.,
Талапина
Э
.
В
.
О
кодификации
и
кодексах
//
Журнал
российского
права
. 2003. N 3.–
С
.
47-54.
3.
Чухвичев
Д
.
В
.
Перспективы
кодификации
в
со
-
временном
российском
законодательстве
//
Гражданин
и
право
. 2009. N 3. –
С
.37-55.
4.
Тихомиров
Ю
.
А
.,
Талапина
Э
.
В
.
О
кодификации
и
кодексах
//
Журнал
российского
права
. 2003. N 3.–
С
.
47-54.
5.
Кабрияк
Р
.
Кодификации
/
Пер
.
с
фр
.
Л
.
В
.
Го
-
ловко
. –
М
.:
Статут
, 2007. –
С
.476.
