66
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
TAʼLIMDA BAHOLASH TURLARI VA TINGLAB TUSHUNISH
KO‘NIKMAMSIGA OID TESTLARNI YARATISH VA
BAHOLAS
Abduraimova Dilobod G‘ulom qizi
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va adabiyoti
universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15813247
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada Ona tili ta’limida baholash turlari, ona
tilini o‘qitishda o‘quvchilarning tinglab tushunish
ko‘nikmasini shakllantirish va rivojlantirish ; eshitib
tushunish ko‘nikmasini baholash zarurati;
KEY WORDS
darslik, test, tinglab tushunish,
ko‘nikma ,malaka, tajriba, savol,
topshiriq
Taʼlimda baholash, o‘quv jarayonining muhim qismi bo‘lib, talabalarning bilim va
ko‘nikmalarini aniqlash, rivojlantirish va takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu
jarayon turli xil baholash usullari orqali amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan turlari
formativ, summativ va diagnostik baholash hisoblanadi.
Formativ baholash
Formativ baholash jarayon davomida o‘quvchilarni baholashga qaratilgan. Uning asosiy
maqsadi o‘quvchilarni o‘rganish jarayonida qo‘llab-quvvatlash va muvaffaqiyatlarini yanada
oshirishdir. Formativ baholash ko‘plab usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin,
masalan:
- Sinovlar va anketalar
- Guruh muhokamalari
- O‘z-o‘zini baholash
- O‘qituvchidan fikr olish
Formativ baholash natijalari ta’lim jarayonida imkon qadar tezkor ravishda ko‘rib
chiqilib, o‘quvchilarga o‘zlashtirishni kuchaytirish uchun kerakli takliflar beriladi.
Summativ baholash
Summativ baholash o‘quv jarayonining oxirida o‘tkaziladi va o‘quvchilarning
o‘zlashtirgan bilimlarini baholashga qaratilgan. Bu turdagi baholash kurs oxirida, semestr
yoki yil yakunida o‘tkaziladi. Summativ baholashning asosiy maqsadi o‘quvchilarning
o‘rganilgan materialni qancha darajada o‘zlashtirganini baholashdir. Ushbu baholash turlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Imtihonlar
- Testlar
- Kurs ishlar
- Mavzu bo‘yicha yakuniy baholar
67
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Summativ baholash natijalari ta’lim jarayonini baholashda va kelgusi ta’lim rejalarini
tuzishda muhim ahamiyatga ega.
Diagnostik baholash
Diagnostik baholash o‘quvchilarni o‘quv jarayonining boshida yoki muayyan
bosqichlarida baholash uchun qo‘llaniladi. Bunday baholashning maqsadi o‘quvchilarning
mavjud bilim darajasi va qobiliyatlarini aniqlash, shuningdek, ularning individual o‘rganish
ehtiyojlarini belgilab berishdir. Diagnostik baholash fikr almashish va aloqa qilish orqali
amalga oshirilishi mumkin, misol uchun:
- Yana qo‘shimcha javobli testlar
- Yoshlar nazorati
- O‘z-o‘zini baholash
Ushbu baholash turi o‘quvchilarni individual ravishda rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan
ma'lumotlarni to‘playdi.
Taʼlimda baholash turlari muhim rol o‘ynaydi. Formativ baholash jarayonning davomida
o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlasa, summativ baholash ularning o‘rganish natijalarini taqdim
etadi. Diagnostik baholash esa o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlashda yordam beradi. Ushbu
baholash turli tizimlar ta’lim jarayonini yanada samarali va natijali qilishga yordam beradi.
Baholash jarayoni – bu oʻquvchilarning bilimini aniqlash, taʼlimni tushunish va
yaxshilash uchun davom etadigan tizimli jarayon. Baho – taʼlim oluvchilar biz oʻrganishni
istagan narsalarni qanchalik yaxshi oʻrganganligini, oʻzlashtirganligini koʻrsatadigan natija.
Shuning uchun baholash jarayonini tashkil etishda baholash turlarini farqlash muhim
hisoblanadi. Umumiy oʻrta taʼlim tizimida baholash nima maqsadda amalga oshirilishiga
qarab uch turi farqlanadi: formativ (shakllanuvchi), diagnostik (tashxislovchi) va summativ
(jamlanuvchi) baholash.
Diagnostik Baholash – oʻqituvchi tomonidan oʻquvchilarning joriy oʻzlashtirish
jarayonini tashxislash jarayonidir. U vazifaviy jihatdan formative baholash singari
oʻquvchining bilimini yaxshilashga, rivojlantirishga qaratilgan boʻladi. Mazmuniy tomondan
esa summativ baholashga yaqin turadi. Bu nazorat turi oʻquv jarayoni davomida amalga
oshiriladi, uning natijalari oʻquvchiningmavjud darajasi haqida maʼlumot berib, oʻquv
jarayonidagi keyingi harakatini belgilash uchun xizmat qiladi.
Ona tili ta’limida 4ta ko‘nikma barobarida tinglab tushunish ko‘nikmasi ham muhim
hisoblanadi. Dilobod Abduraimova (PhD), [01.07.2025 12:16]
Taʼlimda baholash turlari
Taʼlimda baholash, o‘quv jarayonining muhim qismi bo‘lib, talabalarning bilim va
ko‘nikmalarini aniqlash, rivojlantirish va takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu
jarayon turli xil baholash usullari orqali amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan turlari
formativ, summativ va diagnostik baholash hisoblanadi.
Formativ baholash
Formativ baholash jarayon davomida o‘quvchilarni baholashga qaratilgan. Uning asosiy
maqsadi o‘quvchilarni o‘rganish jarayonida qo‘llab-quvvatlash va muvaffaqiyatlarini yanada
oshirishdir. Formativ baholash ko‘plab usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin,
masalan:
- Sinovlar va anketalar
- Guruh muhokamalari
68
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
- O‘z-o‘zini baholash
- O‘qituvchidan fikr olish
Formativ baholash natijalari ta’lim jarayonida imkon qadar tezkor ravishda ko‘rib
chiqilib, o‘quvchilarga o‘zlashtirishni kuchaytirish uchun kerakli takliflar beriladi.
Summativ baholash
Summativ baholash o‘quv jarayonining oxirida o‘tkaziladi va o‘quvchilarning
o‘zlashtirgan bilimlarini baholashga qaratilgan. Bu turdagi baholash kurs oxirida, semestr
yoki yil yakunida o‘tkaziladi. Summativ baholashning asosiy maqsadi o‘quvchilarning
o‘rganilgan materialni qancha darajada o‘zlashtirganini baholashdir. Ushbu baholash turlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Imtihonlar
- Testlar
- Kurs ishlar
- Mavzu bo‘yicha yakuniy baholar
Summativ baholash natijalari ta’lim jarayonini baholashda va kelgusi ta’lim rejalarini
tuzishda muhim ahamiyatga ega.
Diagnostik baholash
Diagnostik baholash o‘quvchilarni o‘quv jarayonining boshida yoki muayyan
bosqichlarida baholash uchun qo‘llaniladi. Bunday baholashning maqsadi o‘quvchilarning
mavjud bilim darajasi va qobiliyatlarini aniqlash, shuningdek, ularning individual o‘rganish
ehtiyojlarini belgilab berishdir. Diagnostik baholash fikr almashish va aloqa qilish orqali
amalga oshirilishi mumkin, misol uchun:
- Yana qo‘shimcha javobli testlar
- Yoshlar nazorati
- O‘z-o‘zini baholash
Ushbu baholash turi o‘quvchilarni individual ravishda rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan
ma'lumotlarni to‘playdi.
Xulosa
Taʼlimda baholash turlari muhim rol o‘ynaydi. Formativ baholash jarayonning davomida
o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlasa, summativ baholash ularning o‘rganish natijalarini taqdim
etadi. Diagnostik baholash esa o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlashda yordam beradi. Ushbu
baholash turli tizimlar ta’lim jarayonini yanada samarali va natijali qilishga yordam beradi.
Dilobod Abduraimova (PhD), [01.07.2025 13:04]
O'zbekiston Respublikasi Davlat ta'lim standartlari (DTS)da tinglab tushunish
ko'nikmasi nutqiy kompetensiyaning muhim tarkibiy qismi sifatida e'tirof etiladi. DTS
o'quvchilarda tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan aniq maqsad va
vazifalarni belgilab beradi.
DTSda tinglab tushunishga oid asosiy yo'nalishlar:
• Maqsad: O'quvchilarda ona tilida adekvat tinglab tushunish ko'nikmasini
shakllantirish, ularning muloqot qobiliyatini rivojlantirish va axborotni qayta ishlash
qobiliyatini oshirish.
• Vazifalar:
• Turli janrdagi va uslubdagi og'zaki nutqni (suhbatlar, ma'ruzalar, yangiliklar,
hikoyalar va boshqalar) tushunish qobiliyatini rivojlantirish.
69
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
• Og'zaki nutqdagi asosiy g'oyani, muhim detallarni va munosabatni aniqlash
qobiliyatini rivojlantirish.
• Og'zaki nutq asosida xulosalar chiqarish, baholash va fikr bildirish qobiliyatini
rivojlantirish.
• Og'zaki nutqning leksik va grammatik xususiyatlarini tushunish qobiliyatini
rivojlantirish.
• Turli vaziyatlarda (masalan, darsda, suhbatda, taqdimotda) adekvat tinglash va javob
berish qobiliyatini rivojlantirish.
DTSda tinglab tushunish ko'nikmasining darajalar bo'yicha taqsimlanishi:
DTSda tinglab tushunish ko'nikmasi o'quvchilarning yosh xususiyatlari va o'quv
dasturining talablariga muvofiq ravishda darajalar bo'yicha taqsimlanadi. Masalan,
boshlang'ich sinflarda o'quvchilar oddiy suhbatlarni, qisqa hikoyalarni va e'lonlarni
tushunishga o'rgatiladi. Yuqori sinflarda esa o'quvchilar murakkabroq ma'ruzalarni,
munozaralarni va radioeshittirishlarni tushunishga o'rgatiladi.
DTSda tinglab tushunishni baholashga oid talablar:
• Tinglab tushunishni baholashda turli baholash usullaridan foydalanish tavsiya etiladi,
jumladan:
• Og'zaki savol-javob
• Yozma testlar (ko'p variantli javoblar, to'g'ri/noto'g'ri, gapni to'ldirish va boshqalar)
• Leksik-grammatik testlar
• Xulosa yozish
• Leksik-grammatik testlar
• Leksik-grammatik testlar
• Baholash topshiriqlari o'quvchilarning yosh xususiyatlariga va o'quv dasturining
talablariga mos bo'lishi kerak.
• Baholashda haqiqiy hayotdagi vaziyatlarga o'xshash materiallardan foydalanish
tavsiya etiladi.
• Baholash natijalari o'quvchilarning o'quv jarayonini yaxshilash uchun ishlatilishi
kerak.
DTSning ahamiyati:
DTS ona tili ta'limida tinglab tushunish ko'nikmasini rivojlantirishning asosiy
yo'nalishlarini belgilab beradi. DTSga rioya qilish o'qituvchilarga o'quvchilarda samarali
tinglab tushunish ko'nikmasini shakllantirishga va ularning muloqot qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradi.
Misol:
5-sinf ona tili DTSda o'quvchilar quyidagilarni bajarishlari kerak:
• Oddiy suhbatlarni va qisqa hikoyalarni tushunish.
• Matndagi asosiy g'oyani va muhim detallarni aniqlash.
• Berilgan savollarga javob berish.
• Oddiy xulosalar chiqarish.
Yuqoridagi talablarni hisobga olgan holda, o'qituvchi o'quvchilarda tinglab tushunish
ko'nikmasini rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va topshiriqlar tuzishi kerak.
O'zbek tilidagi darslarda tinglab tushunishni rivojlantirish uchun bir qator samarali usul
va metodlardan foydalanish mumkin. Quyida ularning ayrimlarini keltirib o'taman:
70
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
1. Tinglab tushunish matnlari
- O'quvchilarga turli muloqot, hikoya va tabiiy nutq namunalari (audio yoki video
materiallar) tinglatiladi. Bu, tinglash va tushunish qobiliyatlarini oshiradi.
2. Mavzuga oid savollar
- Tinglagan matndan keyin o'quvchilarga savollar berish. Bu savollar matnning
mazmuni, asosiy g'oyasi yoki detallariga oid bo'lishi mumkin. Bunaqa savollar teran fikrlashni
talab qiladi.
3. Guruh muhokamaları
- O'quvchilarni kichik guruhlarga bo'lib, tinglagan matn haqida fikr almashishga
undash. Bu, tinglab tushunish va fikrlarni izhor etish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
4. Rol o'ynash
- Tinglangan matn asosida o'quvchilar o'rtasida rolli o'yinlar o'ynash. Bu, tinglagan
kontentni amaliyotda qo'llash imkonini beradi va o'quvchilarning qiziqishini oshiradi.
5. Visual materiallar bilan ishlash
- Tinglagan matndagi asosiy fikrlarni tushunishni osonlashtirish uchun diagrammalar,
rasmlar yoki slaydlar orqali taqdimot qilish. Bu usullar vizual yordam beradi.
6. Tinglashga qaratilgan o’yinlar
- "Qaytar" o'yinlari, "Eshitib chorraha" kabi qiziqarli o’yinlarni tashkil etish.
O'quvchilar matnni tinglab, muayyan amallarni bajarishi yoki javoblarini topishi lozim.
7. Savol javob sessiyalari
- O'quvchilar tomonidan tinglangan matn bo'yicha bergan javoblarga asoslangan
muhokama o’tkazish. Bu, o'quvchilarga o'z fikrlarini ifoda etishda yordam beradi.
8. Muallif va matn faoliyatlari
- O'qituvchi matn muallifi kimligini muhokama qilish, bu yordamida o'quvchilar
matnning kontekstini va uning maqsadini yaxshiroq tushunadis.
9. Qayta ishlab chiqish
- O'quvchilardan tinglangan matnni o'z so'zlari bilan qayta ifodalash yoki qissa, hikoya
shaklida yozish so'ralishi. Bu, tinglagan matnni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
10. Jamoaviy ishlar
- O'quvchilarning birgalikda muayyan matn ustida ishlashlarini ta'minlash, shu orqali
ular bir-biridan o'rganishadi va faol ishtirok etishadi.
Ushbu metodlar yordamida o'quvchilarning tinglab tushunish qobiliyatini yanada
rivojlantirish mumkin. Har bir usulni darslarning maqsadlari va o'quvchilarning
imkoniyatlarini hisobga olgan holda mos ravishda qo'llash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jalilov K. (2022) Baholash nazariyasi asoslari. Toshkent. Akademnashr.
2. Lord F. and Novick M. (1968) Statistical Theories of Mental Test Scores. – Reading, MA:
Addison-Wesley Pub.
3. Dr. Bob Kizlik. Measurement, Assessment, and Evaluation in Education.
[http://www.adprima.com/measurement.htm]
4. Bastanfar, Ali. “Alternatives in assessment” Islamic Azad University, Khoy, Iran
(2012).[https://www.academia.edu/download/
43362488/DrJJ-Measure-assess-evaluate-
ADPRIMAn-more-7052012.pdf
5. Sh.Egamberdiyev v.b. (2024) 4K koʻnikmalarini baholash rubrikalari. Uslubiy qoʻllanma.
71
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Toshkent. Bookmany print.
6. Bloom, B. S., Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of
Educational Objective
