46
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
ANDRAGOGIK YOSHDAGI O‘ZBEK TILI
O‘RGANUVCHILARNING GAPIRISH KO‘NIKMASINI
RIVOJLANTIRISHDA RASMLI TOPSHIRIQLARDAN
FOYDALANIS
Xurramova Charos
Nizomiy nomidagi o‘zbekiston milliy pedagogik
universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Fan va texnologiyalar universiteti o‘zbek tili
va adabiyot o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771232
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada andragogik yoshdagi o‘zbek tili
o‘rganuvchilarning
og‘zaki
nutq
ko‘nikmalarini
shakllantirish va rivojlantirishda rasmli topshiriqlardan
samarali foydalanish masalasi yoritilgan. Nutq
faoliyatining asosiy ko‘rinishlaridan biri bo‘lgan gapirish
ko‘nikmasi
o‘quvchilarning
tilni
real
hayotiy
vaziyatlarda qo‘llay olish malakasini shakllantirishda
muhim omil hisoblanadi. Maqolada rasmli topshiriqlar
vositasida til o‘rganuvchilarning so‘z boyligini
kengaytirish, mantiqiy fikrlashini faollashtirish va
mustaqil ifoda qilishga undash imkoniyatlari tahlil
qilinadi.
KEY WORDS
O‘zbek tili, xorijiy til sifatida
o‘qitish, GPA metodikasi, Growing
Participator
Approach,
til
o‘rganish,
nurturer,
aysberg
prinsipi, tabiiy yondashuv, til
o‘rgatish metodikasi. Androgogik
ta’lim, Knowles, andragogik tizim.
Bugungi kunda dunyoni innovatsion g‘oyalarsiz,ilm-fan yutuqlarisiz hech bir sohani
rivojlanish yo‘lidan bora olmasligimizni prezdentimiz bot bot takrorlaydilar, Shuningdek, biz
ham o‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda turli metod va yondashuvlar asosida dars
jarayonlarini tashkil qilib borilmoqda, O‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘rganishga ko‘plab
xorijiy fuqarolar o‘z qiziqishlari bildirmoqda. Shuni takidlab o‘tish kerakki, xorijiy
fuqorolarning ko‘pchiligi katta yoshdagi o‘rganuvchilarni tashkil etgan bo‘lib, ularga o‘zbek
tilini o‘rgatishda Andragogik yondashuvlar asosida ta’lim jarayoni olib boriladi. Bunda biz
o‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘rgatayotganimizda aynan andragogik yoshdagilarning
ehtiyojini qondira oladigan dasturlardan foydalanish kerak. Chunki ular O‘zlarini o‘zlari
boshqara oladi, O‘zining sohasi va yashash prinsiplari asosida til o‘rganish metodini erkin
tanlay va mustaqil ravishda ta’lim jarayonida ishtirokini ta‘minlay oladi. Androgogik
yondashuvlar asosida o‘rgatish jarayonini olib borganda aynan kattalarning ehtiyojlariga
moslashtiriladi. GPA metodida bu yo‘nalishda har bir inson erkin xorijiy til (egalarining)
muhitini o‘rganayotganida erkinlik berishadi, va bu vaqtda o‘quvchilar o‘qituvchini
tinglashdan tashqari,o‘rgangan bilimlarini eslab qolishlari va amaliyotda qo‘llashlari ehtimoli
ancha yuqori bo‘ladi shuningdek, o‘z atrofidagi muhit bilan faol aloqada bo‘lishga undaydi.
Knowles pedagogikaning – ya’ni bolalarni o‘qitish san’atining – kattalar ta’limiga mos
kelmasligini ta’kidlab, andragogikani muqobil yondashuv sifatida ilgari surgan. Uning fikricha,
bolalarga mo‘ljallangan an’anaviy metodlar – ma’ruza, mashq, test, imtihon va yodlash –
kattalar uchun samarasizdir.
Shuning uchun, Knowles “bilim va ko‘nikmalarni passiv yetkazish” uslubini rad etib,
47
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
kattalar ta’limi faol ishtirok va o‘rganilgan bilimlarni hayotiy holatlarda qo‘llashga asoslanishi
kerak deb hisoblagan. U norasmiy muhitlar — masalan, jamoat markazlari yoki ish joylarini
— yangi qiziqishlar rivoji va amaliy ko‘nikmalarni o‘zlashtirish uchun eng mos joy deb bilgan.
Knowles o‘z andragogik tizimini beshta asosiy faraz yoki prinsipga asoslagan
1.
Kattalar mustaqil o‘quv muhitlarida yaxshi natijaga erishadi.
2.
Kattalar tajriba orqali yaxshi o‘rganadi, xatolarni ham o‘z ichiga olgan holda.
3.
Kattalar o‘rganilayotgan mavzuning hayotiga, ishiga yoki ijtimoiy holatiga
qanday ta’sir qilishini tushunganidagina o‘rganishga tayyor bo‘ladi.
4.
Kattalar kontentga emas, balki muammo yechimlariga yo‘naltirilgan o‘qitish
uslubini afzal ko‘radi.
5.
Kattalarni ichki omillar (qiziqish, o‘sish istagi) o‘rganishga undaydi, tashqi
bosimlar emas.
Knowles turmush o‘rtog‘i Hulda bilan birgalikda norasmiy ta’lim va o‘z-o‘zini o‘rgatish
bo‘yicha mashhur asarlar yozgan. U kattalar o‘qituvchilarining e’tiborini “odamlarni
shunchaki o‘qitish”dan “ularni yaxshiroq o‘rganishga yordam berish”ga yo‘naltirgan.
Andragogikani himoya qilgan holda, Malkolm Knowles ushbu yondashuvni qo‘llashni
istagan o‘qituvchilar uchun olti asosiy prinsipni ilgari surgan. Bu prinsiplar quyidagilardan
iborat: O‘zini anglash, Kattalar o‘rganuvchining tajribasi, O‘rganishga tayyorgarlik,
O‘rganishga yo‘naltirilish, O‘rganishga motivatsiya, va Faol o‘rganish.
1-prinsip: O‘zini anglash
Oddiy qilib aytganda, odamlar ulg‘aygan sari, nimani, qanday va qachon o‘rganishni
o‘zlari belgilashni istaydilar. Bu —
o‘zini anglash
prinsipidir. Ya’ni, yetuk odam mustaqil va
o‘z-o‘zini boshqaruvchi shaxsga aylanadi.
Ko‘pincha o‘qituvchilar o‘rganuvchilarga nima kerakligini o‘zlari belgilab qo‘yadi, bu esa
pedagogik (bolalarga xos) yondashuvdir. Andragogikada esa o‘rganuvchilarga tanlov erkinligi
beriladi — masalan, yangi ma’lumotni qanday olishni tanlash, test tuzishni o‘zlari belgilash
yoki hamkorlikka asoslangan o‘rganish muhitida ishlash imkoniyati beriladi.
Masalan, o‘rta maktabdagi pedagogik yondashuvda agronomiya o‘qituvchisi doskada
urug‘ning tuproqda qanday unishi va daraxtga aylanishini chizmalar bilan tushuntiradi.
Andragogik yondashuvda esa o‘rganuvchilardan xohlagan meva yoki ekin urug‘ini olib,
istalgan idishga ekib, har kuni parvarish qilishi va bir necha hafta yoki oy davomida
kuzatishlarini yozib borish so‘raladi.
Darsning qanday o‘tishini o‘rganuvchilar o‘zlari belgilaganda, ular ta’lim jarayoniga
ko‘proq jalb qilinadi.
2-prinsip: Kattalar o‘rganuvchining tajribasi
Kattalar o‘z hayot davomida yig‘gan boy tajribaga ega bo‘lib, bu tajriba ularning
o‘rganishida muhim rol o‘ynaydi. Bu tajriba rasmiy ta’lim, ish tajribasi va hayotiy voqealarni
o‘z ichiga oladi.
Bolalar o‘zlarining oz tajribasi tufayli ko‘proq boshqalarning tajribasiga tayansa, kattalar
o‘zlarining noyob tajribasidan foydalanib, guruhli muhokamalarda ishtirok etishlari va
mavzuni chuqurroq tushunishlari mumkin. Hatto yangi tushunchalar taqdim etilganida ham,
kattalar o‘z hayotiy tajribalariga murojaat qilib, yangi bilimlar bilan bog‘lanish yo‘lini
topadilar.
Shu sababli, o‘qituvchi sifatida siz kattalar o‘rganuvchilarning darsga olib kelgan
48
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
tajribalarini tushunishingiz kerak. Bu tajribalarni darsdagi muhokamalar, tushuntirishlar va
fikr almashuvlarga qo‘shish orqali o‘rganuvchilarni qadrlanganini his qilishlariga yordam
berishingiz mumkin. Buning natijasida ular yangi ma’lumotni selektiv tarzda qabul qilishadi
— ya’ni o‘z tajribalari bilan qamrab olinmagan bilim bo‘shliqlarini aniqlab, ilgari qilgan
xatolariga yechim topishadi.
Masalan, siz ishchi kattalar uchun yetakchilik bo‘yicha trening o‘tkazyapsiz. Ularga
shunchaki qanday qilib yetakchilik ko‘nikmalarini yaxshilash haqida ma’ruza o‘qib berish
o‘rniga, ilgari rahbarlik lavozimida ishlagan ishtirokchilardan o‘z ish faoliyatlarini tahlil
qilishni so‘rang. Bu mashg‘ulot ularga qanday to‘g‘ri ishlaganliklarini va nimalarni yaxshilash
mumkinligini aniqlashga yordam beradi.
3-prinsip: O‘rganishga tayyorgarlik
“Kattalar nima uchun bu narsani o‘rganishim kerak?” — degan savolni tez-tez berishadi.
Bolalar odatda har qanday ma’lumotni qiziqish bilan qabul qilsa, kattalar o‘z vaqtini va
kuchini qayerga sarflashni tanlab, ehtiyotkorlik bilan yondashadilar. Ular uchun o‘rganishning
foydasi aniq bo‘lishi kerak.
Shuning uchun, siz kattalarga biror mavzuni o‘rgatishdan avval, uning ularning shaxsiy
hayoti, ishi yoki ijtimoiy rollariga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tushuntirishingiz kerak
bo‘ladi. Aynan shu izoh ularni o‘rganishga tayyorlaydi.
Kattalar hayotda turli rollarni egallashadi — xodim, turmush o‘rtog‘i, ota-ona, qarovchi
— va bu rollarga mos yangi ko‘nikmalarga ehtiyoj sezishadi. Masalan, yaqinda ishga
joylashgan kishi kasbiy muvaffaqiyat uchun zarur bo‘lgan bilimlarga intiladi, yangi ota-ona
esa chaqaloqqa g‘amxo‘rlik qilish bo‘yicha ma’lumot izlaydi.
O‘rganishga tayyorgarlikni oshirish uchun, o‘rgatayotgan mavzuning o‘rganuvchilarning
hayotiga bevosita aloqadorligini aniqlang. So‘ngra darslarda haqiqiy hayotdagi holatlarga
o‘xshash faoliyatlarni ishlab chiqing va interaktiv uslublardan foydalaning. Bu orqali
o‘rganuvchilar yangi bilimlarni kundalik hayotda osongina qo‘llay olishadi.
4-prinsip: O‘rganishga yo‘naltirilish
Odamlar ulg‘aygan sayin, mavzuga asoslangan o‘rganishdan muammoni hal qilishga
qaratilgan o‘rganishga o‘tadilar. Ya’ni, ular nazariy bilimdan ko‘ra, uni amalda qanday qo‘llash
mumkinligiga ko‘proq e’tibor qaratadilar. Bu o‘zgarish bilimni “keyin kerak bo‘lishi mumkin”
deb yig‘ishdan ko‘ra, “hozir darhol kerak bo‘ladigan” shaklda o‘rganishga o‘tishni anglatadi.
Masalan, o‘rta maktabda algebra o‘rganayotgan o‘quvchi bu bilimni real hayotda qachon
qo‘llashi noma’lum bo‘lishi mumkin, balki hech qachon kerak ham bo‘lmaydi. Lekin katta
yoshli o‘rganuvchi, o‘rganyotgan har qanday bilim yoki ko‘nikma ishida yoki hayotida darhol
kerak bo‘lishiga ishonchi bo‘lmas ekan, unga vaqt ajratmaydi.
Shuning uchun, kattalar mavzuning o‘ziga emas, balki uning qanday qo‘llanilishiga
e’tibor berishadi. Ular uchun ta’limning amaliy foydasi muhim. Darslar hayotiy muammolarni
hal qilishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, kattalar o‘rganishga ko‘proq qiziqish bilan yondashadilar.
5-prinsip: O‘rganishga motivatsiya
Ehtimol, bolaligingizda maktab avtobusi kelganida maktabga borishni istamay, sekin
yurganingiz yodingizdadir. Ammo ota-onangiz sizni baribir maktabga jo‘natgan. Darsda esa
e’tiborli bo‘lishingiz kerak edi, chunki ota-onangiz yoki o‘qituvchilaringiz sizdan yaxshi
baholar kutishardi. Siz maktabdagi bilim sizga kelajakda yaxshi ish topishda yordam berishini
ham tushunardingiz.
49
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Bu holat shuni ko‘rsatadiki, bolaning o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasi ko‘pincha tashqi
manbalarga tayanadi — ota-ona, o‘qituvchi yoki jamiyat bosimi. Ular maktabga borishga
majbur, bormaslik esa jazo yoki salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Kattalarda esa aksincha — ularning o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasi ko‘proq
ichki
omillarga
asoslanadi. Masalan, o‘zini rivojlantirish, o‘z hayot sifatini yaxshilash, yangi
maqsadlarga erishish istagi.
Demak, kattalarni o‘qitishda tashqi bosim yoki mukofotlar emas, balki ularning ichki
ehtiyojlarini tushunish va shu ehtiyojlarni ta’lim orqali qondirish asosiy motivator bo‘lib
xizmat qiladi.
6-prinsip: Faol o‘rganish
Kattalar bilimni eng yaxshi tarzda faol ishtirok orqali o‘zlashtiradilar. Ya’ni, ular bilim va
ko‘nikmalarni shunchaki tinglab yoki o‘qib emas, balki ularni amalda qo‘llash orqali
o‘rganadilar. Andragogik yondashuvda o‘rganuvchi markazda bo‘ladi — u passiv tinglovchi
emas, balki faol ishtirokchi bo‘lishi kerak.
Kattalar uchun darslarda interaktiv faoliyatlar, muammolarni hal qilish, real holatlarni
modellashtirish, guruhda ishlash, tajriba asosida o‘rganish juda muhimdir. Bu ularga
o‘rganilayotgan bilimni real hayotga qanday tatbiq qilishni anglashga yordam beradi.
Masalan, biror dasturiy ta’minotni o‘rganayotgan kattaga uning funksiyalarini shunchaki
ko‘rsatishdan ko‘ra, dasturni o‘z qo‘li bilan sinab ko‘rish imkoniyatini berish — faol
o‘rganishning ayni ko‘rinishidir.
Shuningdek, o‘rganuvchilarga o‘z fikr va tajribalarini baham ko‘rish imkoniyati
yaratilganda, ular o‘zlarini qadrlangandek his qilishadi va bu bilimni yanada chuqurroq
o‘zlashtirishga sabab bo‘ladi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Ergasheva G. O'ZBEK TILINI XORIJIY TIL SIFATIDA O'QITISHNING MAVJUD HOLATI VA
O'QITISH JARAYONLARI TAHLILI. Zamonaviy filologiya masalalari: muammo va yechimlar
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallar toʻplami 2025-yil 1-may.
2.Xurramova Ch.A. O‘zbek tilini xorijiy til va ikkinchi til sifatida o‘qitish xususida. ACADEMIC
RESEARCH IN MODERN SCIENCE INTERNATIONAL scientific-online conference-2025 132-
134bet.
3.Xurramova Charos, O‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda shaxs ishtirokini rivojlantirish
(gpa- growing participator approach) yonadashuvining nazariy asoslari . Zamonaviy
filologiya masalalari: muammo va yechimlar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani
materiallar toʻplami 2025-yil 1-may.
4. https://www.uis.edu/colrs/foundations-course-design/pedagogies-and-learning-theories
