13
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
KELBETLIK MÁNILI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ DÚZILISI
BOYÍNSHA TÚRLERI
Uzaqbaeva Nazira
Ellikqala rayonı MShMBB ne qaraslı 11-mekteptiń
qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860400
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 07-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 11-Iyul 2025 yil
Maqolada qoraqalpoq badiiy adabiyotining tili keng
tarzda o‘rganilgan. Asosan, asarlardagi frazemalar va
ularning
ma’noviy
xususiyatlari
tahlil
qilinib,
yozuvchilarning asarning ma’nosini ochib berishda
sifatlovchi frazeologizmlarni qo‘llashi asoslab berilgan.
KEY WORDS
Lingvistika,
leksikologiya,
so’z
ma’nosi, frazeologiyaz, fraza.
Вbедение (introduction/kirish).
Frazeologizmlerdiń dúzilisin formaların úyrenbey
turıp, olardıń tábiyatı ózine tán ózgesheliklerin qásiyetin anıqlaw qıyın. Sonlıqtan da,
frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń leksika-semantikalıq tárepi menen bir qatarda olardıń
grammatikalıq dúzilisin anıqlaw eń áhmiyetli máselelerden esaplanadı.
Frazeologizmler quramındaǵı sózler hám olardıń ornalasıw tártibi belgili bir sistemanı
payda etip, olardıń struktura-semantikalıq tiplerin keltirip shıǵaradı. Bir frazeologizm eki
atlıqtan tursa, ekinshi bir frazeologizm atlıq hám kelbetlikten, atlıq hám feyilden yamasa
kelbetlik hám atlıqtan ya bolmasa ráwish penen feyilden turadı. Olar usı qurılısı menen bir
tutas túrinde máni ańlatadı. Bunday dúzilisti payda etetuǵın tipler frazeologizmlerdiń
struktura-semantikalıq tipleri bolıp esaplanadı.
Литература (materials и метод and methods/adabiyotlar tahlili va metodlar).
Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń strukturalıq tipleri oǵada kóp. Olardan atawısh
frazeologizmlerdiń strukturası S.Naurızbaeva tárepinen 11 tipke bólip úyrenildi. Qaraqalpaq
tilinde frazeologizmlerdiń strukturalıq tiplerin úlken izertlewler arqalı tallap, anıqlap, baha
beriw kerek.
Обсуждение
(discussion/muhоkаmа).
Ilimiy
izertlewler
tájiriybesinde
frazeologizmlerdi dúzilisi boyınsha eń tiykarǵı eki grammatikalıq tipke ajıratıp qaraw
kóbirek kózge túsedi. Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler hám gáp túrindegi
frazeologizmler. Ilimiy baqlawlar nátiyjesinde qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń
dúzilisi jaǵınan olardıń morfologiyalıq belgileri boyınsha hár qıylı formada ushırasatuǵınlıǵı
belgili boldı. Prof. E.Berdimuratov házirgi qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin
úsh túrge bólip qaraydı:
1. Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler: telegey teńiz, asqar taw, kóz benen qastıń
arasında, tulıpqa móńirew, asıǵı alshı, awzı ashıq, qulaq túriw, sırdanday dala, qızıl qanat
bolıw hám t.b.
14
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
2. Jay gáp túrindegi frazeologizmler: isler bes, waqıt xosh, deni saw, kewli ál aspanda
t.b.
3. Qospa gáp túrindegi frazeologizmler: ún joq, tún joq; tamaǵı toq, kóylegi kók; altı
alasım joq, bes beresim joq, aldı bar da, artı joq; aytarı bar da, derligi joq hám t.b.
Результаты (results/nаtijаlаr).
Qaraqalpaq tilinde dúzilisi jaǵınan sóz dizbegi túrinde
ushırasatuǵın frazeologizmler morfologiyalıq jaqtan alıp qaraǵanımızda, olardıń hár qıylı
formalarda ushırastuǵınlıǵın kóremiz.
Tilimizde kelbetlik mánili frazeologizmler tómendegi formalarda jasaladı:
1) 1. Eki atlıqtıń dizbeginen jasaladı. Mısalı: tas bawır, dáw júrek, suw kóz, at ayaq,
toń moyın, qum gelle, látte pám, er júrek, qabaq bas, qazıq bas, kepek bas, qoyan júrek, pil
taban t.b.
-
Tas bawır
xan esitse, oshaǵımızdıń kúlin kókke suwıradı. (T.Qayıpbergenov).
- …maǵan qarsı sóyleytuǵın qanday
dáw júrek
adam eken? (“Bozuǵlan“ dástanı).
…burınǵı qatallıq qalmadı, bos kókirekke,
suw kózge
aylandı. (T.Qayıpbergenov).
2) Atlıq penen dórendi kelbetliktiń dizbeginen jasaladı. Mısalı: adam aytqısız, adam
kórgisiz, jılan jalaǵanday, iyt janlı, qap qollasqanday, mala basqanday, oqlaw jutqanday, pıshıq
jalaǵanday t.b.
- Bul
iyt janlı
adam teginlikte ólmeydi. (Sh. Seytov).
3) Sanlıq penen dórendi kelbetliktiń dizbeginen jasaladı. Mısalı: bir sózli, eki júzli, eki
esli, eki oylı,
Bul zamanda eki júzli emes adam joq. (T.Qayıpbergenov).
4) Tartımlanǵan atlıq hám kelbetlik sózlerdiń dizbeklesiwinen jasaladı. Mısalı: awzı
ashıq, ayaǵı awır, ayaǵı jeńil, bası baylı, bası bos, beti beldey, beti qalıń, beti qara, júzi qara,
ishi tar, qolı ashıq, qolı gúl, qolı kelte, qolı uzın, kózi ashıq, kózi ótkir, nanı qalıń, mańlayı qara,
tili awır, tili qısqa t.b.
-….apırmay, dım-dım
bawırı bos
adam eken-aw, kózinen lıq etip jas kele qoydı. (Sh.
Seytov).
Awzı ashıq
bolmasań, shabarman degen zańǵardan ispolkomnıń pármanın soraymısań,
tildey qaǵaz almaymısań? (Sh. Seytov).
5) Tartımlanǵan hám seplengen atlıq penen kelbetlik feyildiń dizbeklesiwinen jasaladı.
Mısalı: aqılınan adasqan, awzınan tozǵan, kóleńkesinen qorqatuǵın, murnınan túskendey,
terisin jıyırmaytuǵın, túsinde kórmegen, uwızında jarımaǵan, shandırı shıqqan qoy awzınan
shóp almaytuǵın, ayaqtan tartatuǵın, júrek jutqan, oń qolı oyılǵan , awzınan nanı túsken hám
t.b.
6) İyelik sepligindegi atlıq sózge –day, -dey qosımtası jalǵanǵan kelbetlik feyil menen
dizbeklesiwinen jasaladı. Mısalı: mirdiń oǵınday, attıń qasqasınday, shaqmaqtıń tasınday,
kózdiń jasınday, qızdıń balasınday, júzimniń suwınday, egizdiń sıńarınday t.b.
7) Bir neshe atlıq sózler –day, -dey qosımtası jalǵanǵan kelbetlik feyil menen
dizbeklesedi. Mısalı: tayǵa tańba basqanday, shanashtıń túbin qaqqanday, qamırdan qıl
suwırǵanday t.b.
8) Komponentleri sanlıq, atlıq, kelbetlik sózlerden jasalǵan frazeologizmler. Mısalı: bir
qálipke quyǵanday, bir sazdıń bózi, bir kóylek burın tozdırǵan, eki ayaqlınıń túlkisi, eki ushlı,
eki dúnyadan bos qalǵan, tórt tárepi qubla, tórt túligi say, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan,
júzden júyrik, mıńnan tulpar t.b.
15
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
9) «Bar» hám «Joq» sózleri menen kelgen kelbetlik mánili frazeologizmler. Mısalı:
awzınıń duwası bar, awzınıń salıwı bar, jıqpa-jıǵılma halı bar, kókireginde dıǵı bar,
kókireginde shıqpaǵan janı bar, bas-ayaǵı joq, bahası joq, beti joq, buwını joq, teńi-tayı joq,
ushı-qıyırı joq, aldı bar da, artı joq; almaytuǵın jawı, shıqpaytuǵın tawı joq; esabı joq, sanı joq;
múshesiniń mini joq, kirpiginiń kiri joq; sanı bar da, sapası joq; tamaǵı toq, qayǵısı joq;
hadaldan tawıǵı, haramnan pıshıǵı joq; alıssa bilegi bar, talassa júregi bar; ay dese awzı bar,
kún dese kózi bar; ya sanda, ya sapada joq t.b.
10.Atlıq+feyil
: 1. –
Sorı qaynaǵan
Bekjannıń quwanıshı kókke ushatuǵın boldı-aw.
(Ó.A.) 2.Awılda Begjannıń awıllası,
atı shıqqan
Nurjan «qaraqshı» – degen jorası bar edi. (J.Á.)
3.Gápleri de
tasqa basqanday
, bir sózdiń eki mártebe aytılıwı da, burınǵı aytıp bolıp awız
sıypawlar da siyrek. (Sh.S.)
11.
Atlıq+ kelbetlik:
1.Jibiń durıs bala ekenseń. Bir Alla betińnen jarılqasın. (Ó.A.)
2.Xalqabadtaǵı Allayar usta kartanı tóńkerip qoyıp, bir jerin tawlap-tawlap, kóterilip basılıp
turǵan aq zamarrıqtay párrewigin bılay burıp qoyıp edi,
dawısı ashshılaw
bir qatın qosıq
aytıp jiberdi. (Sh.S.) 3.Burın qarapayım dúkanshı edi, bul Eshbay qamalmaq túwe Tórtkúlge,
Nókiske barıp, úsh dúkanǵa baslıq bolıp keldi, kúnnen-kúnge
nırıqqa sıyǵısız
bolıp bayıp
baratır, Sayımbettiń janın jep baratır, kózine kúyik, kúyik. (Sh.S.)
12.Kelbetlik+kelbetlik:
Mádireyim
ayıplı kisidey
tómen qarawı menen murnınan
mińgirledi. (T.Q.)
13. Atlıq+kelbetlik+feyil:
Qoldan baylaǵandı tis penen sheshkendey,
Misli
digirmannan tiri túskendey
.
(I.Yu.)
14.
Atlıq+kelbetlik+ kelbetlik:
Úydiń kerege, uwıqları, shańıraǵı
murınnıń qanınday
qızıl
, kókleri shiykil sarı, kiyiz úzikleri qarday aq, basqur-bawshuwları shılt jańa. (T.Q.)
15.
Atlıq+ráwish+feyil:
Jaqsılap jabıq vannaǵa salıp juwındırsańız, anadan qayta
tuwılǵanday boladı. (M.N.)
16. A
tlıq+kelbetlik+feyil+atlıq:
1.– Maman biydiń aytqanın aǵam da aytadı ǵoy –
Awzıńnan sarısı ketpegen palapan,
túsinbeyseń. Ákeń tutqında bolıp, miyi awıljıp keldi.
(T.Q.) 2. – Seni záhár shóp deytuǵın edi, biykar aytıptı.
Awzınıń sarısı ketpegen palapan
ekenseń,
– dedi eziwlerin sıpırıp.(T.Q.)
Bulardıń bári de kelbetlik frazeologizmler bolıp, olardı ulıӯmalastıratuǵın obrazlılıq,
tásirlilik, aӯıspalı, astarlı mánililik sıyaqlı belgiler bar. Komponentlik quramında qanday
ózgesheliklerge iye bolıp kelse de, kelbetlik frazeologizmler zattıń sının, kelbetin, reńin, túr-
túsin, sapasın hám t.b. belgilerin bildiriwi menen ajıralıp turadı.
Biz joqarıda kelbetlik mánili frazeologizmlerdiń qurılısı jaǵınan tilde eń kóp
ushırasatuǵın formaların korsetiwge háreket ettik. Tilde kelbetlik mánili frazeologizmlerdiń
bunnan da basqa formaların kóriwimizge boladı. Bul frazeologizmler qurılısı jaǵınan hár qıylı
bolıp kelgeni menen, olar mánisi jaǵınan zattıń sapasın, sıpatın bildiredi. Gáp ishinde
tiykarınan qospa anıqlawısh bolıp keledi. Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik mánili
frazeologizmlerdiń quramında kelbetlik sózlerdiń hár qıylı leksika-grammatikalıq túrleri
ushırasadı. Kelbetliklerdiń mánisi hám grammatikalıq ózgesheliklerine qaray sapalıq hám
qatnaslıq túrleri bar. Sapalıq kelbetlik qosımtalarsız-aq jeke leksikalıq mánisi arqalı
predmettiń ózine tán hár qıylı sapalıq belgilerdi (túr-tústi, kelbetti, shıraydı) bildirip keledi.
Máselen, aq, qara, kók, jaqsı, qızıq, úlken t.b. Bunday kelbetlikler frazeologizm quramında
16
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
óziniń tuwra mánisin emes, al awıspalı mánini beredi. Máselen:
Aq kókirek –hadal, ashıq, miyrimli,
Qara bet – uyatsız, arsız.
Qara mańlay – baxıtsız, talabı kelispegen.
Qara júrek – rehimsiz, miyrimsiz.
Ishi tar – qızǵanshaq.
Kewli bos – kewilshek.
Kelbetliktiń ekinshi túri – qatnaslıq kelbetlikler. Olar predmet belgisin tikkeley
ańlatpastan, onıń basqa predmetke bolǵan qatnası arqalı bildiredi: sırlı, qırlı, porsıqtay,
muzday, suwday t.b.
Qatnaslıq kelbetlikler ózi jasalǵan sózdiń tiykarı menen jasalıp, ózi qatnaslı predmet
yamasa túsiniktiń belgisin ańlatadı. Kelbetlik mánili frazeologizmler quramında kelgen
kelbetliklerdiń –day, -dey kelbetlik jasawshı qosımtaları arqalı jasalǵan túrleri kóbirek
ushırasadı. Mısalı:
Awzın buwǵan ógizdey – indemes (adam)
Úrip awızǵa salǵanday – mazalı, shiyrin.
Saydıń tasınday – saylanǵan, tańlanǵan.
Tayǵa tańba basqanday – anıq, belgili.
- sız, -siz qosımtaları arqalı jasalǵan kelbetlikler ushırasadı. Mısalı:
Kózge túrtse belgisiz – qarańǵı, tas-túnek.
Issı nanǵa alǵısız - pás, jaman.
Kelbetlik mánili frazeologizmler quramında kelbetlik feyillerdiń –ǵan-gen, -qan –ken
formalıtúrleri jumsaladı:
Kópti kórgen - tájiriybeli, jası úlken.
Aytqanı aytqan, degeni degen – qaysar, aytqanın boldırtatuǵın (adam)
- tuǵın formalı kelbetlik feyil:
Ayaqtan tartatuǵın – kesent beretuǵın (adam).
Qoy awzınan shóp almaytuǵın – juwas, mómin.
Pıshıq murnı batpaytuǵın – qalıń (toǵay).
ЗАКЛЮЧЕНИЕ (CONCLUSION/XULОSА).
Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik mánili
frazeologizmler qurılısı jaǵınan hár qıylı bolıp kelip, olar predmettiń, zattıń sının, sapasın,
qásiyetin awıspalı mánide kórkem etip súwretlew ushın jumsaladı. Kelbetlik mánili
frazeologizmler zattıń qásiyetin, sapasın bildiretuǵın bolǵanlıqtan, onıń quramında kelbetlik
sózler kóp ushırasadı. Qaraqalpaq tili materialların qarastırǵanımızda kelbetlik mánili
frazeologizmler quramında kelbetlikler mánisi jaǵınan da, qurılısı jaǵınan da hár qıylı bolǵan
túrleri ushırasadı. Biraq kópshilik jaǵdayda kelbetlikler óziniń tuwra mánisinde emes, al
awıspalı mánide jumsalatuǵının kórdik
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń leksika-
semantikalıq hám stillik ózgeshelikleri. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2015.
2. Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq
leksikasınıń rawajlanıwı. Nókis, 1977.
3.Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994.
4.Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985.
17
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
5. Sarsenbayev , K. . DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE SHORT STORIES OF T.
QAYIPBERGENOV ("SLEEPLESS NIGHTS", "SECRETS KNOWN TO YOU ALONE"). SSPME 2024,
3, 154-155
