31
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
XORAZM MAQOMLARIDA ISHLATILADIGAN MUMTOZ
MUSIQA VOSITALARI VA ULARNING FUNKSIYASI
Xayitov Ruslan Baxtiyarovich
Urganch ixtisoslashtirilgan san’at maktabi yetakchi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16687387
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 31-Iyul 2025 yil
Mazkur maqolada Xorazm maqom san’ati tizimida
qo‘llaniladigan mumtoz musiqa cholg‘ulari va ularning
estetik, ifodaviy hamda funksional xususiyatlari tahlil
qilinadi. Xususan, tanbur, dutor, gijjak, doira, sato, nay
kabi cholg‘ularning Xorazm maqom yo‘llaridagi tutgan
o‘rni, har bir cholg‘u vositasining ijrodagi vazifasi, tembr
va dinamika orqali yaratgan obrazlari ilmiy asosda
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maqom ansambllarida
cholg‘ular orasidagi o‘zaro uyg‘unlik va ularning milliy
musiqiy tafakkurdagi roli yoritiladi. Maqola mumtoz
musiqa ijrochiligi, maqomshunoslik va milliy musiqa
merosini o‘rganish sohasida tadqiqot olib borayotgan
mutaxassislar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga
egadir.
KEY WORDS
Xorazm
maqomlari,
mumtoz
musiqa, milliy cholg‘u asboblari,
tanbur, dutor, gijjak, sato, doira,
maqom ansambli, ijro uslubi,
musiqiy
funksiyalar,
maqomshunoslik.
Musiqa – bu inson qalbining eng nozik hislarini ohang orqali ifoda etuvchi sehrli bir
san’atdir. Har bir xalqning yuragida o‘ziga xos kuy, o‘ziga xos ohang yashaydi. O‘zbek
xalqining ruhiy olamida esa maqomlar – ming yillik tarix va tafakkurning musiqiy aksidir.
Ayniqsa, Xorazm maqom san’ati — bu nafaqat musiqiy meros, balki bir butun xalqning
falsafasi, ma’naviy dunyosi va estetik qarashlarining timsolidir.
Xorazm maqomlari o‘zining murakkab tuzilmasi, teran ma’no qatlamlari va jo‘shqin
ifoda uslubi bilan ajralib turadi. Ushbu san’at asrlar davomida nafaqat og‘zaki an’anada, balki
amaliy ijro orqali avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Ammo maqomlar faqat kuylardan iborat
emas — ularning yuragida jo bo‘lgan cholg‘ular, ya’ni mumtoz musiqa vositalari ham o‘ziga
xos “til”ga ega. Bu cholg‘ular nafaqat kuy yaratadi, balki obrazlar, ruhiyat, hissiyotlar va
madaniy mazmunni jonlantiradi.
Tanbur, dutor, gijjak, doira, nay, sato kabi cholg‘ular — Xorazm maqomlarining jonli
ifodachilari, ularning har biri alohida obraz, alohida funksiyaga ega. Tanbur kuyga shiddat va
jasorat baxsh etsa, gijjak iztirob va quvonchni birdek kuylaydi. Doira esa ohangga ritmik hayot
bag‘ishlaydi. Bu cholg‘ularning barchasi o‘zaro uyg‘unlikda maqomning jozibasini yanada
boyitadi. Biz aynan shu — Xorazm maqomlarida ishlatiladigan mumtoz musiqa vositalarining
san’atdagi o‘rni, ularning ijro funksiyasi va estetik ahamiyatini chuqur tahlil etamiz. Bu orqali
nafaqat musiqa asboblarini, balki ular orqali ifodalanayotgan ma’naviy olamni ham yaxshiroq
tushunishga harakat qilamiz.
Xorazm maqom san’ati va uning o‘ziga xosligi.
32
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
Xorazm maqomlari o‘zining boy musiqiy tuzilmasi, murakkab ritmik tizimi va rang-
barang ifoda uslubi bilan O‘zbekistondagi maqom maktablari orasida alohida o‘ringa ega. Ular
ko‘p hollarda og‘zaki-traditsiyaviy usulda ijro etilib, har bir cholg‘uvchidan nafaqat mahorat,
balki chuqur musiqiy tafakkur, ijodiy yondashuvni talab qiladi.
Mumtoz musiqa cholg‘ulari va ularning asosiy funksiyalari.
Maqom ijrochiligining tarkibiy elementi bu – musiqa cholg‘ularidir. Xorazm maqom
ansambllarida, odatda, quyidagi asboblar ishtirok etadi:
Tanbur
— Xorazm maqom ijrochiligining asosiy yetakchi cholg‘usi hisoblanadi. Uning
chuqur, jarangdor va boy tembri maqomning bosh kuyini (“shoh kuy”) ifoda etishda katta rol
o‘ynaydi. Tanbur ijrochisi asosan maqomning melodik yo‘lini belgilab beradi, ohangiy asosni
yaratadi. Shuningdek, tanburning tor tuzilmasi va texnik imkoniyatlari uni ham ohangdosh,
ham emotsional ta’sirchan cholg‘u vositasiga aylantiradi.
Gijjak
– torli kamonli cholg‘u bo‘lib, maqom ijrosida lirizm, iztirob, ichki kechinmalarni
ifoda etuvchi asbob sifatida qadrlanadi. U maqomning nozik ohanglarini, ko‘ngilga yaqin
ohorini ifodalab beradi. Xorazm maqom ansambllarida gijjak, ko‘pincha, tanburdan so‘ng
ikkinchi yetakchi cholg‘u sifatida namoyon bo‘ladi.
Sato
– Xorazm maqomlarida kamroq, ammo o‘ziga xos uslubda ishlatiladigan cholg‘udir.
Bu asbobning boy tembrli ovozi maqomga ruhiy kenglik, chuqurlik bag‘ishlaydi. Sato, odatda,
tantanavor, bayramona ruhdagi qismlarda yoki yakuniy kulminatsion kuylarda ishtirok etadi.
Dutor
— ikki torli torli cholg‘u bo‘lib, uning yumshoq, lirik tembri maqomga nafislik
baxsh etadi. Dutor ijrosi asosan takroriy (ostinato) ohanglar, fon, va ozod improvizatsiyalar
orqali amalga oshiriladi. Ayniqsa, maqom ijrosidagi dam olish, ohang almashinuvi paytlarida
dutorning roli alohida ahamiyat kasb etadi.
Nay
— qadimiy nafasmusicha bo‘lib, u maqom ijrosida ruhiy uyg‘unlik, nafislik va ichki
falsafiy mazmunni ifodalaydi. Naynig ohangi ko‘ngil pardalarini chertuvchi, chuqur falsafiy
ma’noga ega bo‘lgan segmentlarda foydalaniladi. Ayniqsa, kirish (mukaddima) va yakuniy
(tasnif) qismlarida uning roli katta.
Doira
– ritmik asosni beruvchi, butun ansamblga hayot bag‘ishlovchi zarbli cholg‘udir.
Doirasiz maqom bo‘lmaydi, deyish mumkin. Uning yordami bilan ritmik o‘lchovlar, usullar
aniqlanadi. Xorazm maqomlarida doira ijrochisi ijodiy jihatdan juda faol: u nafaqat ritm
beradi, balki ijrochi bilan “muloqot”da bo‘ladi. Ritm orqali holat, kayfiyat, energetika uzatiladi.
Cholg‘ular orasidagi o‘zaro uyg‘unlik va ijrodagi vazifalar.
Xorazm maqom ansamblining mukammalligi asboblar orasidagi uyg‘unlikda namoyon
bo‘ladi. Har bir cholg‘u o‘z funksiyasini bajararkan, ular umumiy musiqiy ifodaning
mazmunini boyitadi. Tanbur – melodik yetakchi bo‘lsa, gijjak – hissiy chuqurlikni beradi, doira
esa harakat va ritmni uyg‘unlashtiradi. Bu uyg‘unlik maqomni eshituvchining qalbiga
yetkazishda muhim vositaga aylanadi.
Maqom ansambli, go‘yo teatr sahnasidagi aktyorlar kabi, o‘z rollarini bajaradi. Bu rollar
ijro davomida almashishi, to‘ldirilishi yoki kuchaytirilishi mumkin. Shu jihatdan, Xorazm
maqomlaridagi cholg‘ular nafaqat musiqa vositasi, balki mustaqil ifoda vositasi sifatida ham
yuksak ahamiyatga egadir.
Adabiyotlar tahlili:
Mazkur mavzu doirasida olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlari, asosan, O‘zbekiston maqom
san’ati, musiqa cholg‘ularining kelib chiqishi, ularning funksional va estetik roli haqida
33
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
yozilgan adabiyotlarga tayangan. Bu manbalar orasida mumtoz musiqa cholg‘ularining
tarkibiy tuzilmasi, ijro texnikasi va tarixiy shakllanishi alohida o‘rganilgan.
Avvalo, Yunus Rajabiyning “O‘zbek xalq musiqa merosi” asari (I–II jild) Xorazm
maqomlarining shakllanishi, kuy tuzilmalari va cholg‘ularning maqomdagi tutgan o‘rni haqida
dastlabki asosiy ma’lumotlarni beradi. Muallif tanbur, gijjak, doira kabi cholg‘ularning maqom
ijrosidagi vazifalarini nafaqat texnik, balki ruhiy-ma’naviy nuqtayi nazardan tahlil qilgan.
Unga ko‘ra, maqom san’ati ruhini aynan cholg‘ularning tembriy jozibasi orqali his qilish
mumkin.
Sirojiddin Saidovning maqom san’atiga oid tadqiqotlarida (ayniqsa, “Maqomlar
ohangida” nomli risolasida) Xorazm maqomlaridagi ijro uslubi va cholg‘ular o‘rtasidagi ijodiy
muloqot keng tahlil etiladi. Muallif cholg‘ularni “ohangiy dialog ishtirokchilari” deb ataydi. Bu
jihat Xorazm maqom ansambllarida har bir cholg‘u ijrochisining mustaqil badiiy obraz yarata
olishini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston davlat konservatoriyasida tayyorlangan maqolalar to‘plami va ilmiy
dissertatsiyalar, jumladan, Dilorom Saidovaning maqom cholg‘ulari bo‘yicha olib borgan
tadqiqotlari asosida cholg‘ularning maqomdagi funksional tasnifi ishlab chiqilgan. Unga ko‘ra,
tanbur – yetakchi, gijjak – emotsional kuchaytiruvchi, doira – ritmik tashkilotchi, nay – ruhiy
to‘lqinlantiruvchi vosita sifatida baholanadi.
Shuningdek, Zokirjon Islomov, Ziyodulla Mirkasymov, Erkin Mirzayev kabi musiqa
nazariyotchilarining maqolalari va darsliklarida maqom musiqasi cholg‘ularining notaga
tushirish, ansamblga moslashtirish va didaktik vazifalari chuqur tahlil qilingan.
Yevropa va Rossiya tadqiqotchilari – A. Zatajevskiy, V. Uspenskiy, E. R. Romanovalarning
maqom va Sharq musiqasi haqidagi tadqiqotlari ham bu sohada muhim manbalardandir.
Ayniqsa, ular Xorazm cholg‘ularining o‘ziga xos ijro texnikasi va timbr spektriga e’tibor
qaratgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, adabiyotlarning aksariyati cholg‘ularni faqat musiqiy vosita
sifatida emas, balki xalq estetik tafakkurining ifodachisi, milliy identitetning asosi sifatida ham
ko‘radi. Bu holat maqom san’atining faqat musiqa emas, balki ijtimoiy-ma’naviy fenomen
sifatida qabul qilinishini ko‘rsatadi.
Muhokama:
Har bir millatning yuragida kuy yotar. Bu kuylar esa faqat so‘z bilan emas, balki ohanglar
orqali, cholg‘ularning sirli sadosi bilan ifodalanadi. Xorazm maqomlari — bu nafaqat
musiqaning yig‘indisi, balki o‘zbek xalqining ko‘p asrlik ruhiy hayoti, o‘y-fikri, quvonchi va
iztirobi ifoda topgan betakror san’atdir. Bu san’atning yuragida esa, shak-shubhasiz, mumtoz
musiqa cholg‘ulari turadi. Ular oddiy tovush chiqaruvchi asbob emas, balki badiiy fikr, ruhiy
izhor, madaniy xotira vositasidir.
Tanbur ohangida Xorazmning shiddatli daryolari, g‘ijjak sadosida esa xalqning iztirobli
yuragi yashaydi. Doira esa xuddi yurak urishidek maqomga ritm bag‘ishlab turadi. Har bir
cholg‘u — bu o‘ziga xos “til”, o‘ziga xos “nutq”dir. Ular inson so‘z bilan ifodalay olmagan his-
tuyg‘ularni tovushlar orqali yetkazadi. Bu tovushlar ba’zan sokin, ba’zan shiddatli, ba’zan esa
sukunatdek chuqur bo‘ladi.
Xorazm maqom ansamblini tinglagan odam bitta musiqiy oqim emas, balki bir nechta
obrazlar, holatlar va ichki kechinmalarni his qiladi. Buning siri shundaki, har bir cholg‘u o‘z
funksiyasini mahorat bilan bajaradi: tanbur bosh kuyni olib chiqsa, gijjak bu kuyga javob
beradi, doira esa ularning suhbatini vaqt va makonda ushlab turadi. Bu ijrodagi uyg‘unlik
34
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON (YOʻPA)
tasodifiy emas – bu asrlar davomida sayqallangan an’ana, xalq estetik tafakkurining
mahsulidir.
Xulosa.
Bugungi kunda biz ko‘plab zamonaviy musiqiy texnologiyalar, elektron asboblar, sun’iy
tovushlar bilan to‘lib-toshgan dunyoda yashayapmiz. Ammo shunday zamonda ham
tanburning “tirik” sadosi, doiraning yurakka urgudek zarblari, nayning o‘ksinib chalingan
ohanglari odamni o‘ziga tortadi. Chunki bu cholg‘ular inson qalbi bilan bog‘liq, ular tabiiy,
samimiy va chuqur. Shu bois, Xorazm maqomlarida ishlatiladigan mumtoz musiqa
cholg‘ularini nafaqat tarixiy yodgorlik sifatida, balki bugungi madaniy taraqqiyotning faol
ishtirokchisi sifatida qadrlashimiz zarur. Ularning har biri – bu bir maktab, bir darslik, bir
falsafadir. Ular faqat musiqani emas, balki madaniyatni, millat ruhini, estetik qadriyatlarni
asrab qolmoqda.
Bugungi avlod ushbu cholg‘ularning ruhini, texnikasini va badiiy kuchini chuqur
o‘rganishi, ularni faqat sahnada emas, balki hayotda ham uyg‘unlik, totuvlik va estetik tarbiya
vositasi sifatida qadrlashi kerak. Ana shunda Xorazm maqomlarining sadosi nafaqat konsert
zallarida, balki har bir yurakda baralla yangrayveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Исламов З. Мақом ижросида чолғу асбобларининг ўрни. // Ўзбекистон санъати
журнали. – 2019. – №3. – Б. 25–30.
2. Саидов С. Мақомлар оҳангида. – Тошкент: Наврўз, 2016. – 128 б.
3. Саидова Д. Мақом мусиқасида анъанавий чолғу асбобларининг ўрни. // Мусиқа ва
санъат. – 2020. – №1. – Б. 45–50.
4. Мирқосимов З. Мақом ва ижро масалалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1998. – 96 б.
5. Мирзаев Э. Ўзбек миллий мусиқа асбоблари: тарихи ва таснифи. – Тошкент:
Маданият, 2005. – 112 б.
6. Затаевич А. Музыка Средней Азии. – Москва: Советский композитор, 1958. – 240 с.
7. Юнус Ражабий. Ўзбек халқ мусиқа мероси. I–II ж. – Тошкент: Фан, 1972.
8. Успенский В. Музыкальная культура Узбекистана. – Москва: Наука, 1973. – 304 с.
