YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
SPECIFIC FEATURES OF TRANSLATION IN FICTION
Matenova A. K.
PhD student of the
Faculty of Foreign Philology, the department of
“Theory of translation and Comparative Linguistics”
of National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671775
Annotation:
This article discusses in detail the difficulties and problems that arise in
literary translation. The study focuses on the translation of lacunae and realities that pose
difficulties for the translator and require strong knowledge.
Keywords:
literary translation, lacuna and real, linguistic cultures, translation,
translation, translator.
BADIIY TARJIMANING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada badiiy tarjimada yuzaga keladigan qiyinchilik va
muammolar haqida batafsil yoritilgan. Tadqiqotda tarjimon uchun qiyinchilik tug’diradigan va
kuchli bilim talab qilinadigan lakuna va realiyalar tarjimasiga alohida urg’u qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
badiiy tarjima, lakuna va realiyalar, lingvomadaniyat, xususiyat, tarjima.
tarjimon.
Ma’lumki, badiiy tarjimaning to’laqonli chiqishida asliyat mansub xalqqa xos so’z va
tushunchalar-realiyalar muhim rol o’ynaydi. “Realiyalarga milliy taomlar, kiyim-kechaklar,
milliy cholg’u asboblari, ro’zg’or anjomlari, nomlar tahalluslar, laqablar, Shahar, qishloq
hususiyatlari, me’morchilik, geografik nomlar, tabiyat manzaralari, hayvon va o’simliklarning
nomlari, Daraja, unvon, tabaqa va boshqa bo’linishlarni ifodalovchi so’zlar, muassasalar,
tashkilotlar, diniy marosimlar va boshqa etnografik belgilarni bildiruvchi so’z va iboralar
kiradi.”
1
.
Binobarin, tarjimada asarning milliy o’ziga xosligini saqlash tarjimondan nafaqat
asliyatning tilini bilishni, ayni paytda o’sha tilda so’zlashuvchi xalq o’tmishi, buguni, dini,
madaniyati, adabiyoti, turmush tarzi, an’ana va urf-odatlaridan ham yetarli darajada xabardor
bo’lishni taqoza etadi. Realiya va lakunalarning tarjimasini o’zbek kitobxonlariga tushunarli,
aniq va Ravshan qilib yetkazish shu bilan birga o’zbekcha tarjimada ularning milliy o’ziga
xosligini saqlash o’ta mashaqqatli ish bo’lib, tarjimondan yuksak ma’suliyat va jiddiy
mehnatni talab qiladi.
Xolid Husayniy asarlaridagi lacuna va realiyalarning rus va o’zbek tillarida qanday aks
etganligini tahlil etar ekanmiz, ayni paytda, mazkur tarjimalarning yutuq va kamchiliklariga
ham to’xtalib o’tamiz. A.V. Fedorov tarjimada realiyalarni aks ettirishning uch xil yo’lini
ko’rsatadi:
1.
Transliteratsiya (to’la yoki qisman), realiya bo’lib kelgan so’zni bevosita fonetik
moslashtirish yoki so’z negiziga o’z tilining qo’shimchalarini qo’shib berish;
2.
Predmetni ifodalash uchun tilda real mavjud bo’lgan unsurlardan foydalangan holda
yoki morfologik biriktirish yo’li bilan yangi so’z yoki so’zlar birikmasini hosil qilish;
1
Fayzullayeva R. Yo’llar yiroq, ko’ngillar yaqin.257-b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
3.
Boshqa tildagi realiyalarni ifoda etuvchi so’zlarni vazifasi jihatidan o’sha realiyaga yaqin
turgan (garchi aynan bo’lmasa-da) so’zlar yordamida tarjima qilish
2
.
Diniy realiyalarni to’g’ri aks ettirishning asosiy mezoni ularni uslubiy vazifasini to’g’ri
aniqlashdan iborat. Shuning uchun tarjimon, eng avvalo, matn mohiyatini o’qib, har bir
so’zning mazmuniy va uslubiy salmog’ini taroziga solib korishi lozim.
Agar realiyalar mazmuni va uslubi jihatidan asosiy vazifani bajarsa va kitobxonning
diqqat e’tiborida tursa, ularni tarjima qilishning eng qulay usuli transliteratsiyadir.
“Transliteratsiya qo’llanilishi tarjima tilida realiyalarga to’g’ri ekvivalentlarning yo’qligi bilan
izohlanadi. Bu hol, birinchidan, ikki xalqning tarixiy taraqqiyot yo’llari va hayotning ijtimoiy-
iqtisodiy shart-sharoitlari turlicha bo’lganligi, ikkinchidan realiyalarning ko’p ishlatilishi,
tarjima tili ularni hazm qila olmasligi va o’quvchi uchun realiyalar ajib tushunmovchiliklar
keltirish bilan tushuniladi”
3
.
Transliteratsiya qilingan realiyalar tarjima qilinayotgan tilni boyitishga xizmat qiluvchi
omillardan hisoblanadi. Lekin, tarjimada bunday realiyalarga tarjimon tomonidan izoh
keltirilsa maqsadga muvofiq bo’lar edi. Agar realiyalarning o’rnini bosadigan munosib so’z va
tushunchalar bo’lmaganligi uchun tarjimonlar realiyalarni transliteratsiya yo’li bilan keltirib,
ularga izoh berish usulidan foydalangani maqul. Realiyalar alohida ko’zga tashlanmaydigan va
neytral ishlatilgan hollarda esa ularni analogiya (tarjima qilinayotgan tildagi o’xshashlik)lar
orqali berish mumkin.
Realiyalar tarjimasi tarjimashunoslikning muhim masalalaridan bo’lib, hozirga qadar u
umumiy aspektda o’rganib kelindi. Holbuki uning har bir ko’rinishi alohida tadqiqotlarga
material beradi. Realiyalar tarjima jarayonida eng ko’p muammo tug’diradi va
tarjimashunoslikda eng kam o’rganilagan sohalardan biridir.
Rustam Jabborov tomonidan amalga oshirilgan tarjima o’zining badiiy mukammalligi
bilan alohida ajralib turadi. Bu tarjima sifatining ancha ko’tarilganidan dalolat beradi. Rustam
Jabborov tajribali tarjimon ham realiya va lakunalarni tarjima qilishda, kitobxonga to’g’ri
yetkazishda ayrim qiyinchiliklarga duch kelganining guvohi bo’lamiz. Fikrimizning dalili
sifatida quyidagi misollarga murojat qilamiz. Asar rus tilidan o’zbek tiliga tarjima qilinganligi
uchun ham rus tili variantiga murojat qilamiz.
“Hozirgi badiiy tarjima nazariyasi asl nusxaning mazmuni va ma’nosinigina emas, balki
milliy va tarixiy fazilatlarini saqlash zarur, deb hisoblaydi”
4
. chunki ularda u yoki bu xalqning
o’ziga xos xususiyatlari aks etadi. To’g’ri din, madaniyat, tusrmush tarzi, an’ana va urf-odatlar,
hatto til jihatidan umumiy mushtarakliklarga ega xalqlar ham bor. lekin ko'pchilik xalqlar
o'rtasida tildan tortib dingacha, turmush tarzidan urf-odatlarigacha tafovut va hatto
ziddiyatlar mavjudki, bu hol tarjima jarayonida qator muammo va murakkabliklarni keltirib
chiqaradi.
Tarjimada asliyatning milliy o’ziga xosligini saqlash tarjimondan realiya va
lakunalarning barcha turlari va ko’rinishlaridan chuqur xabardor bo’lishni taqoza etadi. U
yoki bu asarni tarjima qilishda mazkur tarjimani o’qiydigan kitobxonning asliyat tilida
so’zlashuvchi xalqning hayoti va urf-odatlari bilan qanchallik tanish ekanligini ham hisobga
olmoq lozim. Tarjimonning dunyoqarashi keng, bilim zahirasi katta bo’lishi kerak.
2
Фёдоров А.В. Введение в теорию перевода. М., 1983.с.159-160.;
Фёдоров А.В. Основы общей теории перевода. М., 1987.с.151.
3
Hamroyev H. Milliy so’zlar-realiyalar va badiiy tarjima/Tarjima madaniyati.T.,1982.159-b.
4
Komorovski Ya. O’zbek-rus-slovak tillarida//Tarjima san’ati. 3-kitob. 261 b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
Ma’lum bo’ladiki, goh tarjima jarayonida asliyat matnini soddalashtirish va
milliylashtirishga urinish, goh diniy ta’limotlarni yetarlicha bilmaslik natijasida boshqa dinga
mansub xalqlar adabiyotidan tarjimalarda jo’plab xató-nuqsonlarga yo’l qo’yilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Anokhina, T. 2013. The linguistic lacunicon: Cognitive mapping in schemes and terms.
J.
of Ed. Cult. and Society
, 1, 166-174.
2.
Azarova, O. A. & Kudriashov, I. A. 2016. Emotions, language, cognition: the problem of
interdependence in an interdisciplinary perspective.
Int. Res. J
., 10-3/52, 6-9.
3.
Bykova, G. V. 2006. Phenomenon of lacunarity: Some results of theoretical apprehension
and prospects of lexicographic presentation in Lakunen-Theory.
4.
Hamroyev H. Milliy so’zlar-realiyalar va badiiy tarjima/Tarjima madaniyati.T.,1982.159-
b.
5.
Kislitsyna, N. N. 2021. Lacunae in language and speech: Intercultural and textual aspects.
The
European
Proceedings
of
Social
&
Behavioural
Sciences
.
https://doi.org/10.15405/epsbs.2021.02. 02.62.
6.
Komorovski Ya. O’zbek-rus-slovak tillarida//Tarjima san’ati. 3-kitob. 261 b.
7.
Markovina, I. Y. 2011. The theory of lacunae in the study of problems of intercultural
communication.
Ethnopsycholinguistic Basis
. LAP LAMBERT Academic Publishing.
8.
Matenova A. 2023. Lacunae in the works of Khalid Husayni.
9.
International Journal of Advance Scientific Research
, 3/6, 21-25.
10.
Nizomova M. 2023. The issue of formation of communicative pragmatic direction in
terminology.
International Scientific and Current Research Conferences
, 83-86.
11.
Onyshchuk, M. 2017. Cross-lingual lacunae within the linguistic persona paradigm (The
English-Ukrainian language-pair specific contrastive research).
Annals of the University of
Craiova Series Philology Linguistics
, 39/1-2, 135-144.
12.
Фёдоров А.В. Введение в теорию перевода. М., 1983.с.159-160.;
13.
Фёдоров А.В. Основы общей теории перевода. М., 1987.с.151.
