YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
50
АЗОТ ДИОКСИДИДАН КЕЛИБ ЧИҚҚАН ЎПКА ФИБРОЗИНИНГ
ҚИЗИЛЎНГАЧ ДЕВОРЛАРИНИНГ МОРФОЛОГИК ПАРАМЕТРЛАРИГА
ТАЪСИРИ
Профессор
Тешаев Шухрат Жумаевич
Барноев Рустам Истамович
Бухоро Давлат Тиббиёт Институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.14333274
Аннотация.
Ушбу мақолада ўпка фибрози бўлган одамларда овқат ҳазм қилиш
функциясидаги ўзгаришларни ўрганишга қаратилган. Бундан ташқари, ушбу ишимизда
стрессли вазиятларда келиб чиққан қизилўнгач морфологиясидаги қолдиқ ўзгаришлар,
яъни ўпка фиброзининг турли босқичларида қизилўнгач деворидаги морфологик
ўзгаришлар ўрганилган.
Таянч сўзлар:
ўпка фибрози, қизилўнгач девори, гистологик, морфометрик,
гистокимёвий ва иммуноцитокимёвий усуллар.
Ҳозирги
вақтда
азот
оксидининг
турли
патологик
шароитларни
ривожлантиришда универсал тарнсмиттер сифатида ролини ўрганишга катта эътибор
қаратилмоқда. Азот оксиди қон томирларининг силлиқ мушакларининг бўшашишига
олиб келади, патогенлардан ҳимоя қилишда иштирок этади, нейротрансмиттер бўлиб,
дастурлаштириладиган ҳужайралар ўлимига олиб келади, секретор ва репродуктив
тизимига ўзига хос таъсир кўрсатади.
Қизилўнгач касалликларининг моҳиятини тўғри тушиниш учун унинг
шаклланишинининг ўзига хос механизмларини умумий патологик жиҳатдан
қизилўнгач девори қаватларининг таркибий ва функционал тузилиши ҳақида аниқ
тасаввурга эга бўлиш керак. Қизилўнгач шиллиқ қаватининг ярали жараёни
динамикасидаги ҳолати етарлича ўрганилмаган. Шу билан бирга қизилўнгач девори
қаватларида юзага келадиган ўзгаришларни интеграл баҳолаш муҳим аҳамиятга эга
бўлиб, у янги методологик ёндашувлардан фойдаланган ҳолда амалга оширилиши
керак [Т.К.Гаскина, В.Н. Горчаков 2009 й]. Ўпка фиброзининг турли босқичларининг
қизилўнгач морфологияси ва унинг функциясига таъсири ҳалигача тўлиқ
ўрганилмаган. Бу эса ўпкадаги патология сабабли қизилўнгач деворларида келиб
чиқадиган морфологик ўзгаришларни аниқлаш учун қўшимча тадқиқотлар ўтказишни
талаб этади (Бурнҳам Э. Л., Жанссен W. Ж 2014). Ушбу тадқиқот ўпка фибрози бўлган
одамларда овқат ҳазм қилиш функциясидаги ўзгаришларни ўрганишга қаратилган.
Бундан ташқари, ушбу ишимизда стрессли вазиятларда келиб чиққан қизилўнгач
морфологиясидаги қолдиқ ўзгаришлар, яъни ўпка фиброзининг турли босқичларида
қизилўнгач деворидаги морфологик ўзгаришлар ўрганилди (Wанг Д., Ҳу Б., Ҳу C. 2020).
Гистологик, морфометрик, гистокимёвий ва иммуноцитокимёвий усуллардан
фойдаланган ҳолда, цитотоксик даволашнинг қизилўнгач шиллиқ қавати
эпителийсининг структуравий ва функционал хусусиятларига таъсири ситотоксик
препарат томонидан қўзғатилган ўзгаришларнинг қайтарилиши билан бирга
сичқонларда ўрганилди. Циклофосфамидни қорин бўшлиғига тўрт марта юбориш (тана
вазнига 400 мг / кг) эпителия қатламининг қалинлашиши, унинг шох пардаси
нисбатининг ошиши ва унинг бўшашиши, корнификация жараёнининг бузилиши,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
гиперкератоз, ҳужайра вакуоллазмаси каби морфофункционал ўзгаришларга олиб
келди. Базал қатлам қатламида, интерститсиал шиш, ядро гипертрофияси ва
паракератоз кузатилди. Митотик фаоллик ва НАДҲ-диафораза фаоллиги сезиларли
даражада камайди, Циклофосфамид умумий оқсиллар контцентратциясига сезиларли
таъсир кўрсатмади. Цитостатик даволанишни тўхтатгандан кейин 15 кун ўтгач,
индексларнинг аксарияти нормал қийматларга қайтмади, бу қизилўнгач эпителиясида
чуқур бузилишларни кўрсатади.
Экспериментал илмий тадқиқот ўтказиш учун стандарт вивариум шароитида
ўстирилган эркак жинсдаги 150 та, ёши 3-12 ойлик, оғирлиги 200-500 гр бўлган оқ
зотсиз каламушлар танлаб олинди. Лаборатория ҳайвонлари Бухоро давлат тиббиёт
институти виварийсида сақланган. Каламушлар тажриба ҳайвонлари сақланадиган
хоналарга қўйиладиган талабларга биноан махсус хоналарда парвариш қилинган (хона
ҳарорати 20-24
0
С, намлик 60%, ёруғлиқ 12 соат). Ҳайвонларга етарли даражада сув
берилган ва мувозанатлаштирилган овқатланиш ратсиони билан боқилган.
Экспериментал тадқиқотларни тайёрлаш ва ўтказишда лаборатория ҳайвонларини
тўғри парвариш қилиш ва боқиш катта аҳамиятга эга эканлиги ҳисобга олинди. Режим
ва парҳезни бузиш, овқатланиш пайтида гигиеник чораларга риоя қилмаслик
ҳайвонлар танасининг заифлашишига олиб келади. Уларнинг турли юқумли ва соматик
касалликларга мойиллигини оширади. Тажриба пайтида ушбу касалликларнинг пайдо
бўлиши тадқиқот натижаларининг бузилишига ва натижада нотўғри хулосаларга олиб
келиши мумкин.
Тадқиқот учун танлаб олинган ҳайвонларининг 120 таси билан экспериментал
гуруҳ шакллантирилди. Қолган 30 та каламуш назорат гуруҳига бирлаштирилди
Экспериментал гуруҳдаги каламушлар махсус зич ёпиладиган 0,34 м
3
(0,7х0,4х1,2м)
ҳажмли камерага жойлаштирилди. Ушбу камерада махсус вентилятор мавжуд бўлиб,
заҳарли моддаларни очиқ атмосфера ҳавосига ташлашга имкон беради. Ўпка фибрози
моделини яратиш мақсадида каламушларга заҳарли NО
2
гази ёпиқ камерада узатилган
ва «азот икки оксидли ўпка фибрози» экспериментал модели яратилган. Заҳарли
моддани рухсат этилган меъёрга келтириш учун (ҳаводаги бир марталик миқдори 0,4
мг/м
3
), айнан 30-40 мг/м
3
(Л.Н. Данилов ва хаммуаллифлар томонидан таклиф этилган
усул, 2009) ни ташкил қилиши учун азот кислотасининг рух билан реакцияси
натижасида ҳосил бўлган азот икки оксиди қўлланилган.
Гистологик препаратларни тайёрлаш 4 босқичдан иборат бўлиб, анъанавий
усулларда олиб борилди. Препаратларни тайёрлаш учун YD-315 маркали механик
ротацион микротомдан (Хитой) фойдаланилди, тайёрланган кесмалар гематоксилин ва
эозин билан бўялди. Бунинг учун кесмалар 3-5 дақиқа давомида гематоксилин
эритмасига солинди, сўнгра сув ёрдамида ювилди. Ядролар бинафша рангга бўялгач
(микроскоп остида кузатилади), улар эозин эритмасида 0,5-1,5 дақиқа давомида бўялди,
дистилланган сувда ювилди ва сувсизлантириш учун даражаси ошиб борадиган
спиртлардан (70° дан 100° гача) фойдаланилди. Спиртни кесмадан кетказиш ва
тиндириш учун О-ксилолнинг уч қисмига кетма кет жойлаштирилди ва Канада
бальзамига солиб қўйилди.
Ўпка фибрози фонида юзага келган қизилўнгач паренхимасининг макроскопик ва
микроскопик ўзгаришлари ҳақидаги маълумотлар анор данаги мойининг миқдорини
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
танлашда ва фармакодинамикасини назоратга олишда, уларнинг ўзаро таъсир
механизмларини билган ҳолда тўғри тактик даволаш мезонларини яратишда мухим
маълумот олиш имконини беради.
Олинган маълумотлар беморларни даволаш жараёнларида организмдаги бошқа
соматик касалликлар, яллиғланиш билан кечадиган касалликлар ва йўлдош
касалликлар
фонида
кечаётган
патологияларда
анор
данаги
мойининг
эффективлигини бахолашда мухим бўлиб ҳисобланади. Олинган натижалар тиббиётда
илмий нуқтаи назардан келиб чиқиб, анор данаги мойининг даволовчи дозаларининг
алгоритмини яратишда катта маълумотларни ўз ичига олган бўлиб, тиббиёт институти
талабаларига, турли соҳа клиник ординаторларига, магистрларига ва амалиёт
врачларига кўрсатма материал сифатида қўлланилиши мумкун.
References:
1.
Лазебник Л.Б., Звенигородская Л.А. Метаболический синдром и органы
пищеварения. М: Анахарсис, 2009. 184с.
2.
Ивашкин В.Т., Трухманов А.С. Эволюция представлений о роли нарушений
двигательной функции пищевода в патогенезе гастроэзофагеальной рефлюксной
болезни // Рос. журн. гастроэнтерол. гепатол.–2010.№2.–С.13–20.
3.
Буеверов А.О., Лапина Т.Л. Дуоденогастроэзофагеальный рефлюкс как причина
рефлюкс–эзофагита // МЖ Фарматека №1. Гастроэнтерология. 2006.С.22–27.
4.
Звенигородская Л.А., Бондаренко Е.Ю., Хомерики С.Г. Клинико–морфологические
особенности гастроэзофагеальной рефлюксной болезни у пациентов с абдоминальным
ожирением // Consilium medicum. 2010. №8. Т. 12.С.5–10.
5.
Калинин А.В. Гастроэзофагеальная рефлюксная болезнь: Диагностика, терапия,
профилактика // Фарматека. 2003. №7. С. 1–9.
6.
Масловский Л.В., Минушкин О.Н. Терапевтические аспекты гастроэзофагеальной
рефлюксной болезни // Фармакотерапия в гастроэнтерологии. №1, 2008. С. 2–8.
7.
Маев И.В., Казюлин А.Н., Бусарова Г.А. и др. Особенности метаболизма оксида азота
при ГЭРБ // Рос.ж–л гастроэнтерологии, гепатологии, колопроктологии. 2006. №5. С. 8.
8.
Остапенко В.А., Ахмедов В.А., Буянова С.С., Турилова Н.С. Современные взгляды на
механизмы формирования и диагностику ГЭРБ // Экспер. и клин. гастроэнтер. № 1. 2002.
С. 19–23.
9.
Сисенкова А.Ю., Ходасевич Л.С. Патогенез и пат. анатомия ГЭРБ // Архив патологии.
№3. 2008. Т.70. С. 53–58.
10.
Festa A.D., Adostino R. et al. The relation of bodi fat mass and distribution to markers of
chronic inflammation // Int. I. Obesity. 2001. Р. 1407–15.
11.
Метельская В.А., Гуманова Н.Г. Скрининг–метод определения уровня метаболитов
оксида азота в сыворотке крови // Клин. лаб. диагн. № 6. 2005.С.15–18.
12.
Casselbrant A., Peterson A. Oesophageal intraluminal nitric oxide facilitates the acid
Induced oesophag salivary reflex. Scand. J. Gastroenterol. 2003. 38,235–238.