YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
TO'LIQ BO'LMAGAN OILALARDA TARBIYALANGAN O'SMIRLAR
Qodirjonova Nafisa
https://doi.org/10.5281/zenodo.14551601
Annotatsiya:
Ushbu maqolada to’iqsiz oila hamda ushbu oilada tarbiyalangan
o’smirlarni jamiyatdagi o’rni ularni tarbiyasi haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar.
To’liqsiz oila, ytarbiya, bolalik, o’smir, psixologik, yoshlar, xususiyat, ota-
ona.
Shavkat Mirziyoyevning O’zbekiston Respublikasi Prezidenti sifatida birinchi imzolagan
qonun hujjati 2016-yil 14-sentabrdagi “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida”gi Qonun
ekanida ham ramziy mazmun-mohiyat mujassam. Binobarin, aholisining yarmidan ko’prog’i
yoshlardan iborat bo’lgan mamlakatda yoshlarga oid davlat siyosatini izchil amalga oshirish,
yosh avlodni har tomonlama yetuk va barkamol, intellektual salohiyatli, o’z qat’iy
pozitsiyasiga ega, yurtda amalga oshirilayotgan islohotlarga befarq bo’lmagan, yurtning
ertangi munosib kelajagi uchun daxldorlikka tayyor, maqsadga intiluvchan, serg’ayrat,
vatanparvar, sadoqatli, komil shaxslar sifatida tarbiyalash O’zbekistonni dunyoning eng
rivojlangan davlatlari safidan o’rin olishning muhim omili ekanini mamlakat rahbari va
hukumat yaxshi anglaydi. Prezidentimiz etibor qaratgan yoshlarning kopchiligini o’smir
yoshidagi yoshlar tashkil etadi. O’smirlik – bolalikdan kattalikka o’tish davri bo’lib, fiziologik
va psixologik jihatdan o’ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi va bu davrda o’smir
tarbiyasiga e’tibor qaratish va bu tarbiya jarayonidagi qiyinchiliklarga yuzaki qaramaslikni
taqozo etadi.
An'anaga ko'ra, oila asosiy ta'lim muassasasidir. Odam oilada nimani qo'lga kiritsa, u
keyingi hayoti davomida saqlashga xarakat qiladi. Oilaning ahamiyati inson hayotining muhim
qismini unda qolishi bilan bog'liq. Oilada shaxsning poydevori qo'yiladi. Ota, ona, aka-uka,
opa-singil, bobo, buvi va boshqa qarindoshlar bilan yaqin munosabatda bo'lish jarayonida
bolada hayotning birinchi kunlaridanoq shaxsiyat tuzilishi shakllana boshlaydi. Oilada nafaqat
bolaning, balki uning ota-onasining ham shaxsiyati shakllanadi. Bolalarni tarbiyalash kattalar
shaxsini boyitadi, uning ijtimoiy tajribasini oshiradi. Ko'pincha, bu ota-onalarda ongsiz
ravishda sodir bo'ladi, lekin yaqinda yosh ota-onalar o'zlarini ham ongli ravishda
tarbiyalashni boshladilar. Ota-onalar har bir inson hayotida katta va mas'uliyatli rol o'ynaydi.
Ular bolaga yangi xulq-atvor namunalarini beradi, ularning yordami bilan u atrofidagi
dunyoni o'rganadi, u o'zining barcha harakatlarida ularga taqlid qiladi. Bu tendentsiya
bolaning ota-onasi bilan ijobiy hissiy aloqalari va onasi va otasi kabi bo'lish istagi bilan tobora
kuchayib bormoqda. Ota-onalar ushbu qonuniyatni anglab, bolaning shaxsiyatining
shakllanishi ko'p jihatdan ularga bog'liqligini tushunganlarida, ular o'zlarini shunday
tutadilarki, ularning barcha xattiharakatlari va umuman olganda, bolada ana shu
fazilatlarning shakllanishiga va insoniy qadriyatlarni tushunishga yordam beradi. Bunday
ta'lim jarayonini juda ongli deb hisoblash mumkin, chunki. o'z xatti-harakatlarini, boshqa
odamlarga bo'lgan munosabatini doimiy nazorat qilish, oilaviy hayotni tashkil etishga e'tibor
bolalarni har tomonlama va barkamol rivojlanishiga yordam beradigan eng qulay sharoitlarda
tarbiyalash imkonini beradi.
Oilaviy ajralish bolalar tarbiyasiga juda kuchli salbiy ta'sir ko'rsatadigan omil
hisoblanadi. Oila tark etilishi, ayniqsa, otaning yoki ba'zida onaning ketishi, odatda, rasmiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
ajralish bilan birga keladi, bu bolaning axloqiy-psixologik holatiga keskin ta'sir qilishi va
ko'pincha insonlarning axloqiy-ruhiy qadriyatlari va ideallarini o'zgartirishi mumkin.
To'liq bo'lmagan oila - bu bitta ota-ona va bolalardan iborat yadroli oila. Rossiyada to'liq
bo'lmagan oila ko'pincha ona va bolalardan iborat.
To'liq bo'lmagan oilalar muammolarini nafaqat umumiy, balki bolalarning rivojlanishi
nuqtai nazaridan va ota-ona pozitsiyasidan ham alohida ko'rib chiqish mumkin.Voyaga
etmagan bolalari bo'lgan har beshinchi rus oilasi to'liq emas. Bolalar to'liq bo'lmagan oilada
tarbiyalanishning oqibatlarini boshdan kechiradilar:
gender identifikatori bilan bog'liq muammolar;
og'ishlar;
o'gay onasi yoki o'gay otasi bilan munosabatlardagi qiyinchiliklar;
sog'liq muammolari.
To'liq bo'lmagan oilalardagi bolalarning asosiy muammosi - bu jinsni aniqlash va jinsiy
orientatsiya qilishdagi qiyinchilik. Ota-onalarning munosabatlari erkak va ayol o'rtasidagi
munosabatlarning namunasidir. Kelajakda, o'z munosabatlarida, bolalar ushbu misolni
boshqaradilar.To'liq bo'lmagan oilalarning bolalari ma'lum bir vaziyatda erkak va ayolning
xattiharakati haqida ozgina g'oyalarga ega. Shu sababli ularning oilalarida ziddiyatlar,
tushunmovchiliklar, nizolar, kelishmovchiliklar, ajralishlar kelib chiqadi.Qizlarda ayollik, o'g'il
bolalarda jasoratning rivojlanishiga bolaning hayotining birinchi besh yili ta'sir qiladi. Bu
davrda hech qanday namuna bo'lmasa (ota yoki onaning mavjudligi shart emas), oqibatlar
shunchalik yomon bo'ladi.
To'liq bo'lmagan oilalarning aksariyati ona va bolalardan iborat. Keling, erkak misolisiz
ota-onaning oqibatlarini ko'rib chiqaylik.Qizlar erkaklar bilan munosabatlarda
ishonchsizlikdanazob chekishadi, qurbon bo'lishadi , odatlanib qolishadi yoki behayo jinsiy
hayot kechiradilar. Butun karerasini to'liq bo'lmagan oilalarni o'rganishga bag'ishlagan
amerikalik psixolog Mavis Xeterington o'z tadqiqotlarining birida otasi vafot etgan qizlar
erkaklar bilan o'zini tutishini aniqladi. Otasi oilani tark etgan qizlar, aksincha, aloqa qilish,
noz-karashma, muloqot qilishga moyil. O'g'il bolalar uchun nima xosdir:
ayol xususiyatlarining ustunligi;
tajovuzkorlik;
giyohvandlikka moyil;
qasddan erkaklik, tajovuzkorlik va qattiqqo'llik ortiqcha kompensatsiya shakli sifatida.
Ajralishning psixologik rivojlanishga uzoq muddatli ta'siri ota-onalarning xatti-
harakatlariga bog'liq. Ota-onaning ajralishdan keyingi xatti-harakatlari, hissiy barqarorligi va
bolaning har ikkala ota-onasi bilan munosabatlarni saqlab qolish imkoniyati ajralishning
oqibatlarini qanday qabul qilishiga ta'sir qiladi.
To'liq bo'lmagan oilalarda tarbiyalangan o'smirlar ko'plab muammolar va
qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bunday oilalarda o'sayotgan bolalar, asosan,
quyidagi jihatlarni boshdan kechirishlari mumkin:
1. Emotsional qiyinchiliklar: Ota-ona yoki ularning biri yo'q bo'lganda, o'smirlar
ko'pincha yolg'iz his qilishi yoki tashvishlanishi mumkin. Bu ularning ruhiy salomatligiga
ta'sir qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
2. Ijtimoiy muammolar: To'liq bo'lmagan oilalarda tarbiyalangan o'smirlar ijtimoiy
aloqalarida qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Ular do'stlari orasida kamchilikni
sezishlari yoki o'zlarini boshqalar bilan solishtirganida noqulaylik his qilishlari mumkin.
3. Ta'limdagi muvaffaqiyat: Ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, to'liq bo'lmagan
oilalarda tarbiyalangan bolalar ta'limda ba'zida kamroq muvaffaqiyat qozonishadi. Bu
moliyaviy qiyinchiliklar yoki ota-onalarning ta'limga bo'lgan e'tiborining pasayishi bilan
bog'liq bo'lishi mumkin.
4. Moliyaviy muammolar: Oila a'zolari sonining kamligi va bu orqali keladigan moliyaviy
cheklovlar, bolalarning ehtiyojlarini qondirishda muammolarga olib kelishi mumkin.
5. Ijtimoiy mas’uliyat: To'liq bo'lmagan oilalarda tarbiyalangan o'smirlar
ko'ngilsizliklarga, jinoyatchilikka yoki yomon odatlarga kirib qolish xavfiga duchor bo'lishi
mumkin.
Biroq, bunday holatlarda ham muvaffaqiyatli o'sib chiqadigan yoshlarni uchratish
mumkin. Ularning mustaqil fikrlash qobiliyati, qat’iyatliligi va ijtimoiy yordam tizimidan
foydalanishi imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuningdek, yaxshi mentorlik va qo'llab-quvvatlash
tizimlari ham ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
References:
1.
Abdusmatova Sh.S. Burxanova M.B. (2020). Ko’p farzandli ota-onalarni oiladagi
munosabatlarining xususiyatlari. Oriental Art and Culture
2.
Avezov O.R. Oila psixoterapiyasi nazariyalari. Darslik, ” Kamolot” nashriyoti, 2024 yil.
316 bet.
3.
Avezov O.R. Mutaxassislikka kirish. Darslik,”Durdona” nashriyoti, 2021 yil. 243 bet.
4.
Avezov O.R. Deviant xulq-atvor psixologiyasi. Darslik, ” Buxoro viloyati bosmaxonasi”
nashriyoti, 2019 yil. 495 bet.
5.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda oilaga psixologik xizmat ko‘rsatish amaliyoti.
PEDAGOGIK MAHORAT Ilmiy-nazariy va metodik jurnal 5-son (2021-yil, oktabr). Buxoro,
2021 y. B. 145-150.
6.
Avezov O.R. Psyshologisal relations between family members. Ssientifis Journal Impast
Fastor. VOLUME 2 | ISSUE 2. ISSN 2181-1784. SJIF 2022: 5.947 February 2022 www.oriens.uz.
P-945-949
7.
Avezov O.R. Taʼlim- tarbiya jarayonida agressiv xulqli bolalar ota- onasi bilan
ishlashning o‘ziga xos psixologik jihatlari. “O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati qurish sharoitida
shaxs maʼnaviy madaniyatini shakllantirishning falsafiy omillari” //Respublika ilmiy–amaliy
anjumani materiallari// Farg‘ona, 2017 y. B. 248-251.
8.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda oilaga psixologik xizmat ko‘rsatish amaliyoti.
Psixologiya. № 1 son (2021) Buxoro. 2021. B. 21-27.
9.
Malikaxon Qodirova, O’SMIRLAR PSIXOLOGIYASI VA O’SMIR XULQATVORINING O’ZIGA
HOSLIGI , Журнал Педагогики и психологии в современном образовании: № 3 (2021):
Zamonaviy ta'limda Pedagogika va psixologiya fanlari
10.
L. I. Buyanov. Disfunktsiyali oiladan chiqqan bola.
11.
Nishanova. Z.T va boshqalar. “Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya”. -
T.;O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2018. 332-bet
