YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
KORPORATIV BOSHQARUVDA DIVIDEND SIYOSATI ORQALI INVESTITSION
JOZIBADORLIKNI OSHIRISH STRATEGIYALARI
Muxammadiyev Faxriddin Baxtiyorovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15202316
Annotatsiya:
Ushbu maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida dividend siyosatini
takomillashtirish orqali investitsiya jozibadorligini oshirishning nazariy va amaliy jihatlari
tahlil qilinadi. Dividend siyosatining korxonaning moliyaviy barqarorligi, aktsiyadorlar bilan
munosabatlari va kapital bozoridagi ishtirokiga ta’siri ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
dividend siyosati, aksiyadorlik jamiyati, investitsiya jozibadorligi, moliyaviy
strategiya, korporativ boshqaruv, kapital bozori.
Bozor iqtisodiyotining chuqurlashuvi va fond bozorlarining rivojlanishi sharoitida
aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy strategiyasini shakllantirishda dividend siyosatining
o‘rni alohida ahamiyat kasb etmoqda. Korporativ moliya nazariyasida dividend siyosati – bu
kompaniya foydasining qanday ulushini aktsiyadorlarga to‘lash va qanday qismini
reinvestitsiya qilish haqida qaror qabul qilish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Ushbu siyosat
kompaniya va uning aktsiyadorlari o‘rtasidagi ishonch, o‘zaro manfaatdorlik va uzoq muddatli
hamkorlik asoslarini mustahkamlovchi muhim moliyaviy vositadir.
Dividend siyosati, ayniqsa, fond bozorida erkin muomaladagi aktsiyalarga ega bo‘lgan
korxonalar uchun strategik vosita hisoblanadi. Sababi, investorlar, ayniqsa kichik va
institutsional sarmoyadorlar dividend siyosatini kompaniya boshqaruvida shaffoflik va
barqarorlik darajasi bilan bog‘lashadi. Shu boisdan dividendlar bo‘yicha qat’iy va prognoz
qilinadigan siyosat kompaniyaning bozor kapitallashuviga, aktsiyalarning likvidligiga va
investorlarning sodiqligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xalqaro tajribada ko‘plab tadqiqotlar dividend siyosatining kompaniya bozor qiymati,
investitsion jozibadorligi va moliyaviy barqarorligiga ta’sirini empirik jihatdan isbotlagan.
Modigliani va Millerning klassik nazariyasiga ko‘ra, mukammal bozor sharoitida dividend
siyosati kompaniya qiymatiga ta’sir qilmasligi mumkin [1]. Biroq, real sharoitda axborot
assimetriyasi, soliqqa oid farqlar, agentlik xarajatlari va investorlarda mavjud daromad
kutilmalari sababli dividend siyosati kompaniyaning moliyaviy pozitsiyasini belgilovchi muhim
omilga aylanadi [2].
O‘zbekiston iqtisodiyoti ham bugungi kunda korporativ boshqaruvni takomillashtirish,
kapital bozorini rivojlantirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etish jarayonida faol bosqichga
kirgan. Shu nuqtai nazardan, aksiyadorlik jamiyatlarida dividend siyosatini izchil va barqaror
shakllantirish dolzarb vazifaga aylangan.
Dividend siyosati masalasi korporativ moliya nazariyasida eng ko‘p muhokama
qilinadigan va turli yondashuvlar orqali izohlanadigan mavzulardan biridir. Ilmiy
adabiyotlarda dividend siyosatining mazmuni, investorlar xatti-harakatlariga ta’siri,
kompaniya qiymati va investitsion jozibadorlikka bo‘lgan aloqasi keng yoritilgan. Ushbu
bo‘limda dividend siyosati bilan bog‘liq asosiy nazariy qarashlar, ularning evolyutsiyasi hamda
amaliy yondashuvlar tahlil qilinadi.
Dividend siyosati masalasiga birinchi fundamental yondashuvlardan biri Modilyani va
Miller tomonidan 1961-yilda ilgari surilgan. Ularning “Dividend Irrelevance Theory” deb
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
nomlanuvchi nazariyasiga ko‘ra, mukammal kapital bozorlarida dividend siyosati kompaniya
qiymatiga ta’sir qilmaydi, ya’ni kompaniya dividend to‘lashi yoki daromadni reinvestitsiya
qilishi muhim emas [1]. Ammo bu nazariya real sharoitlarda doimo o‘zini oqlamaydi, chunki
kapital bozorlarida axborot assimetriyasi, soliqqa oid farqlar va agentlik xarajatlari mavjud.
Keyingi yillarda dividend siyosatining amaliy jihatlari ustida olib borilgan tadqiqotlarda,
xususan, Lintner tomonidan taklif etilgan "qisqa muddatli barqarorlik modeli" dividend
siyosatining izchil va barqaror bo‘lishi investorlar ishonchiga bevosita ta’sir qilishini ko‘rsatgan
[2]. Lintner o‘z tadqiqotida kompaniyalar dividend siyosatini o‘zgartirishdan ehtiyotkorlik
bilan foydalanishini va foydaning barqaror qismi asosida dividend to‘lashini ta’kidlagan.
Brigham va Ehrhardt dividend siyosatining investorlar kutgan daromadlari va aktsiya
bahosiga ta’sirini keng qamrovda tahlil qilib, kompaniyalar tomonidan qabul qilinadigan
dividend qarorlar investorlar tomonidan "signal" sifatida talqin qilinishini ko‘rsatadi [3]. Bu
"signal nazariyasi" dividend o‘sishi kompaniyaning yaxshi moliyaviy holatini bildiradi, degan
taxminlarga asoslanadi.
Shuningdek, Gochberg 2020-yilda dividend siyosatining davlat kompaniyalarida
differensial tusga ega ekanini, xususiy va davlat ishtirokidagi korxonalarda bu siyosat
o‘rtasidagi tafovutlar ko‘plab noaniqliklar keltirib chiqarishini ta’kidlaydi [4].
Xalqaro moliya institutlari, xususan, Jahon banki va OECD tomonidan dividend
siyosatining korporativ boshqaruvning ajralmas qismi ekanligi, uning investorlar bilan axborot
almashinuvi sifatida xizmat qilishi qayd etilgan [5]. Bunday yondashuv dividend siyosatini
nafaqat moliyaviy qaror sifatida, balki strategik kommunikatsiya vositasi sifatida talqin qilish
zarurligini ko‘rsatadi.
Dividend siyosati aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy strategiyasida muhim o‘rin
egallab, investitsiya jozibadorligini oshirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, izchil va shaffof dividend siyosati nafaqat aktsiyadorlar ishonchini
mustahkamlaydi, balki kompaniyaning bozordagi raqobatbardoshligini ham oshiradi.
O‘zbekiston sharoitida dividend siyosatining institutsional jihatdan mustahkamlash zarurati
mavjud bo‘lib, bu borada qonunchilik bazasini takomillashtirish, kompaniya darajasida
strategik yondashuvni joriy etish va investorlarga yo‘naltirilgan axborot siyosatini kuchaytirish
ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Modigliani F., Miller M. Dividend Policy, Growth, and the Valuation of Shares // The
Journal of Business. – 1961. – Vol. 34(4). – P. 411–433.
2.
Lintner J. Distribution of Incomes of Corporations Among Dividends, Retained Earnings,
and Taxes // The American Economic Review. – 1956. – Vol. 46(2). – P. 97–113.
3.
Brigham E.F., Ehrhardt M.C. Financial Management: Theory and Practice. – Boston:
Cengage Learning, 2017. – 992 p.
4.
Gochberg L.M. Davlat korxonalarida dividend siyosatining institutsional xususiyatlari //
Korporativ boshqaruv sharhi. – 2020. – №2. – B. 45–59.
5.
OECD. Corporate Governance and Capital Markets. – Paris: OECD Publishing, 2020. – 178
p.
